Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Phân tích sự phát triển của ngôn từ văn chương qua so sánh 2 tác phẩm
“Tuyện thầy Lazaro phiền” của Nguyễn Trọng Quản và “Vang bóng một
thời” của Nguyễn Tuân
BÀI LÀM:
Truyện Thầy Lazaro phiền của Nguyễn Trọng Quản được viết vào năm
1887, còn Vang bóng một thời của Nguyễn tuân được xuất bản năm 1940 (cách
nhau hơn nửa thế kỉ). Truyện Thầy Lazarô phiền được kể bằng giọng của chính
tác giả, truyện kể về một thầy tu tên Lazaro vốn là một người tốt song đã gián
tiếp giết chết hai người: một bạn thân thầy, một - vợ thầy - hai người mà thầy
yêu quí nhất chỉ do một sự hiểu nhầm hay đúng hơn là bị sa vào cái lưới do một
người đàn bà (xưa kia xúi dục Lazaro phạm tội song không được) giăng ra. Còn
Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân như là bức tranh vẽ lại cái “đẹp xưa” của
thời phong kiến suy tàn.
Thời có những ông nghè, ông cử, ông Tú chơi lan, chơi cúc, thú vui điền
viên; họ uống rượu “thạch lan hương” và ngâm thơ Đường; họ nhấm nháp chén
trà sớm mai với tất cả nghi lễ thiêng liêng; họ đánh bạc bằng thơ và hát ả đào
trên sông Hương. Thời ấy, tên đao phủ còn chém người bằng gươm, những thầy
khóa đi thi còn mang lều chõng, và người ta đi lại đường trường trên võng, trên
cáng, vừa đi vừa đánh cờ tướng dềnh dàng, đủng đỉnh trên những con người
vắng vẻ… Cả truyện thầy Lazaro phiền và Vang bóng một thời đều được sáng
tác trong giai đoạn Pháp xâm lược Việt Nam, ấy vậy mà vẫn thấy được sự phát
triển rõ rệt của ngôn từ văn chương qua so sánh hai tác phẩm ấy chứng tỏ ngôn
từ văn chương có một con đường vận động riêng hay nó không bị súng ống, đạn
pháp của kẻ thù chèn ép, vẫn đi lên ngày thêm phong phú, hoàn thiện. So sánh
hai tác phẩm để thấy sự phát triển của ngôn từ văn chương, người viết chọn các
cấp bậc ngôn ngữ làm tiêu chí so sánh.
Đầu tiên là về mặt từ vựng. Theo khảo sát thì trong truyện Thầy Lazaro
phiền có tới gần 207 lỗi sai chính tả (những chỗ mà sách đã in nghiêng), tác giả
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
còn sử dụng rất nhiều những từ ngữ mà chỉ riêng người miền Nam mới hiểu (từ

thấy ông như con cá vùng vẫy thoải mái giữa hồ sâu nước cả là vì thế. Dĩ nhiên
đối với người viết có vốn từ vựng chưa đủ, còn phải biết sử dụng cho tốt nữa.
Sự trung thành thoái mái của ngòi bút Nguyễn Tuân thực ra còn phụ thuộc
vào khả năng dùng từ thành thạo và sáng tạo của ông nữa. Nhiều từ thông
thường, vào tay ông, trở nên có giá trị hơn, có “năng suất” hơn. Nguyễn Tuân đã
sử dụng khéo léo những từ tượng thanh, tượng hình để tăng sức biểu cảm của lời
văn, viết về đêm đông, ông viết “Nó mênh mông và tự hết rất chậm chạm”
(Chén trà sương). Ngôn từ đối với Nguyễn Trọng Quản mới chỉ dựng lại ở
phương tiện còn tới Nguyễn Tuân nó đã là mục đích.
Về mặt câu văn, truyện Thầy Lazaro phiền có nhiều kết cấu câu đơn giản,
song nếu là câu dài thì đứt quãng, chập câu, thô mộc: “Đứng đó, lòng buồn một
ít vì phải xa cách cửa nhà vợ con hơn tám bữa nữa, cho nên dầu trên bờ đèn sáng
như ngày, kẻ qua người lại xe ngựa rầm rầm, đầy dẫy những kẻ vui chơi, tôi
cũng chẳng đem trí mà xem cái sự ấy, cứ một xem phía sông Thủ thiêm mà thôi,
vì phía đó chẳng có sự sang trọng vui chơi, chẳng tỏ bày sự phàm xác thịt, nơi
ấy là nơi nghèo khổ làm ăn ban ngày, thong thả mà nghỉ ngơi ban đêm, nên còn
một hai chỗ đèn leo léc mà chỉ còn vài nhà chưa ngũ mà thôi”. Nguyễn Trọng
Quản viết truyện Thầy Lazaro phiền đường như không hề bị ảnh hưởng của thứ
văn biền ngẫu của thơ văn Trung đại vì đọc truyện ta không hề thấy được nhịp
điều câu văn. Tới Nguyễn Tuân câu văn trong Vang bóng một thời có nhiều kiểu
kiến trúc đa dạng, ông là một nghệ sĩ ngôn từ biết chú trọng tới âm điệu, nhịp
điệu của câu văn xuôi. Ông thường nói, người làm nghề viết phải biết tạo ra
những câu văn có khớp xương biết co duỗi nhịp nhàng, chứ đừng bắt người ta
phải đọc của mình những câu tê thấp. Câu văn Nguyễn tuân giàu màu sắc, giàu
âm thanh, nhịp điệu trầm bổng hài hòa, khi có nội dung cảm xúc tương ứng sẽ
trở thành những dòng thơ trữ tình ngân vang trong lòng người đọc. “Câu văn
Nguyễn tuân thường có nhịp điệu, âm điệu hài hòa, trầm bổng, đầy chất thơ.
Nhiều câu phức tạp mà không gây cảm giác dài dòng lê thê, vẫn khúc chiết, sáng
sủa, nhẹ nhõm và êm tai” (Nguyễn Đăng Mạnh).
Ví dụ:

đã hát đi hát lại đến mấy chục lần (…) Câu hát được những tiếng cây chuối đỏ
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
chấm câu cho và đã vẳng từ trên thành xuống một bãi dâu ở chân thành…”
(chém treo ngàm), “Trên con đường đất cát khô, nồi nước tròng trành theo bước
chân mau của tên lão bộc đánh rỏ xuống mặt đường những hình ngôi sao ướt và
thẫm màu. Những hình ngôi sao ướt nối nhau trên một quãng đường dài ngoằn
nghèo như lối đi của loài rắn. Ví buổi trưa hè này là một đêm có bóng trăng dãi
lạnh lùng, và ví cổng chùa Đồi Mai là một cửa non đào thì những giọt sao kia có
đủ cái thi vị một cuộc đánh dấu con đường về của khách tục trở lại tràn sau khi
chia tay cùng chúa động” (Những chiếc ấm đất).
Về dấu ấn cá nhân tỏng ngôn từ văn chương thì trong truyện Thầy Lazaro
phiền thì chỉ là ngôn ngữ trần thuật, dường như tác giả cứ nghĩ gì thì viết đó rất
tự nhiên song không đậm bản sắc. Trong Vang bóng một thời, với phẩm chất
nghệ thuật của nó, đã đặt Nguyễn Tuân vào một vị trí chắc chắn trong đời sống
văn học. Thành công của tác phẩm về mặt này, chẳng những nhờ người viết đá
am hiểu, đã sống và yêu mến, nâng niu thật sự những điều mình thuật tả, mà còn
do ông biết dựng lại cái cổ xưa bằng khả năng của bút pháp, kĩ thuật hiện đại;
khả năng phân tích tình vi từ cảm giác, ý nghĩa của nhân vật đến đường nét, màu
sắc của cảnh vật, và khả năng vận dụng cách quan sát của nhiều ngành nghệ
thuật khác nhau, từ hội họa (Những chiếc ấm đất, chữ người tử tù…) đếm điêu
khắc, âm nhạc, vũ đạo nữa (Bữa rượu máu), hình ảnh cái tôi ngâng ngạo với đời,
cái tôi hiểu biết luôn ẩn hiện trong tác phẩm.
“Tiếng nói nhà văn phải là tiếng nói của thời đại. Thời đại mình càng có
tổ chức càng giàu về sự đời và tình người. Tiếng nói của ta cũng phải giàu theo.
Trên cái cơ sở vốn đã phong phú của ngôn ngữ, nay ta phải dậy cái vốn đó lên
nữa mà đầu tư nó vào thời đại. Phía người làm nghề văn, càng phải đẩy mạnh và
nâng cao lao động nghệ thuật, càng phải đóng góp nhiều. Muốn hay không
muốn, ngôn ngữ chung của chúng ta rồi sẽ là một tay triệu phú” (Về tiếng ta -
Tạp chí Văn học (3/1986).
Từ năm 1987 tới năm 1990, hơn nữa thế kỉ đã trôi qua, thời đại đã có bao