I. Đặt vấn đề.
Đảm bảo an ninh lương thực là một trong những vấn đề trọng yếu của hầu hết các
quốc gia trên thế giới vì thế mà ngày nay nguồn tài nguyên đất và nước đang rất được
quan tâm. Trong tài nguyên đất nông nghiệp thì đất dốc có đặc tính nhạy cảm với môi
trường, dễ biến đổi dưới tác động của hàng loạt yếu tố ngoại cảnh như: thời tiết, khí hậu
nhất là mưa lũ vì vậy muốn giảm những tác động đó đến đất ở nơi này thì cần có những
biện pháp canh tác hợp lý, bền vững nếu không sẽ dẫn đến một chuỗi các hệ lụy như: đất
bị xói mòn, rửa trôi, chua hóa, mực nước ngầm giảm… kéo theo ảnh hưởng đến vùng
lưu vực phía dưới như: mất đất nông nghiệp, dòng sông bị bồi lắng… từ những ảnh
hưởng trên mà chúng em đã được giao đề tài:
“Tìm hiểu các biện pháp canh tác trên đất dốc và ảnh hưởng đến môi trường”
Với mục đích là tìm hiểu về các biện pháp canh tác trên đất dốc và ảnh hưởng của
các biện pháp này đến môi trường địa chất, để từ đó biết được những biện pháp phù hợp
với loại hình đất dốc giúp cải thiện môi trường địa chất tại đó và các vùng xung quanh.
Việc canh tác trên đất dốc không chỉ có ở một quốc gia nào mà rất nhiều nước trên
thế giới đều canh tác trên đất dốc để tận dụng nhiều nhất nguồn tài nguyên này. Trong đó
phải kể đến Việt Nam_nước có ¾ là đồi núi và nhất là trong thời kì công nghiệp hóa
hiện đại hóa thì áp lực lên tài nguyên đất nông nghiệp được thể hiện rất rõ đặc biệt là đất
dốc.
Page 1 of 25
I. Nội dung .

1. Các khái niệm:
- Canh tác: Canh nghĩa là cày, tác nghãi là làm. Canh tác tức là làm công việc nông
nghiệp như trông trọt, chăn nuôi. . .
- Môi trường địa chất: Là phần trên cùng của vỏ trái đất bao gồm cả thổ nhưỡng, nham
thạch, khoáng sản nước dưới đất và nước mặt, nơi con người chiếm cứ để sinh sống và
tiến hành các hoạt động phát triển, nơi trực tiếp chịu ảnh hưởng (tốt hoặc xấu) của các
hoạt động và ngược lại, cùng tác động trở lại với con người, chi phối điều tiết một cách
tự nhiên, tạo thuận lợi hoặc trở ngại cho cuộc sống và hoạt động của con người.
2. Hiện trạng.

hoặc là đất bị đốt cháy trước mùa mưa.Thứ 2 là sự suy thoái đất do đất rừng bị phá và
đốt để trồng cây hàng năm làm lương thực, đất dốc ở nhiều vùng ngày càng bị thoái hoá
nghiêm trọng. Theo Garrity D.P (1993), có rất nhiều lý do dẫn đến những hạn chế và sự
bất ổn định sản lượng trên đất dốc, nhưng nguyên nhân chủ yếu nhất vẫn là do thoái hoá
Page 3 of 25
đất nhanh cả về mặt sinh học, lý và hoá học. . Việc tăng độc tố nhôm trong đất là do đất
bị axít hoá. Thêm vào đó là sự giảm đáng kể của cá nguyên tố vi lượng như: P, K, Ca,
Mn, Zn. Ngoài ra việc canh tác không hợp lý còn có thể gây ra việc hạn hán vào mùa
khô và gây nên lũ lut vào mùa mưa ảnh hưởng lớn tới người, động vật và đặc biệt là ảnh
hưởng nghiêm trọng đến chất lượng đất.
Việc diện tích rừng bị giảm và các phương pháp canh tác lạc hậu đã để lại hậu quả
là nhiều vùng đất rộng lớn đã trở thành đất trống đồi núi trọc. Ở Châu Á, khi rừng đã bị
phá để trồng cây lương thực, đất sẽ trở nên chua và thường bị cỏ tranh xâm chiếm. Nông
dân phải bỏ hoá những khu đất này, tiếp tục phá rừng nơi khác để làm nương mới trồng
cây lương thực. Việc mất thảm thực vật rừng sẽ ảnh hưởng rất xấu đến môi trường sinh
thái như hạn hán, lũ lụt và lũ quét ở vùng cao.
II. Đặc điểm của đất dốc.
- Địa hình cao dốc phức tạp, manh mún, bất thuận cho canh tác. Diện tích đất dốc rộng
lớn, có khoảng 14 triệu ha phân bố trên các độ dốc khác nhau.
Độ dốc (%) Diện tích (triệu ha)
3 – 10 2.7
Page 4 of 25
10 – 15 5.5
15- 25 3.7
>25 2.5
( theo nguồn của Thái Phiên, Nguyễn Tử Siêm, 1999)
+ Địa hình núi cao có độ dốc >30
0
(có độ cao trung bình >2000m), bị chia cắt
mạnh là những khu vực đầu nguồn cần bảo vệ rừng tự nhiên để giữ nước và chống lũ

ở đất
đỏ vàng trên đá bazan đến 1,5g/cm
3
trên đất đỏ vàng trên phù sa cổ, chứng tỏ đất trồng
sắn khá chặt. Đặc tính này bất lợi, gây khó khăn cho tính thấm nước của đất, dễ dàng bị
rửa trôi và xói mòn đất.
- Đặc trưng hóa học đất đồi núi.
Page 6 of 25
Xét về mặt hóa học, các đất đồi núi đều là những loại đất có vấn đề. Phản ứng chua
đến rất chua là đặc tính chung, trừ một diện tích rất hẹp đất tích cacbonat trên sản phẩm
dốc tụ của đá vôi và một ít đất mặn lục địa ở Phan Rang nơi có khí hậu bán khô hạn. Các
đất trung tính hoặc kiềm này có diện tích không đáng kể, ít có ý nghĩa sản xuất.
Đất đồi núi dưới rừng khá giàu mùn và dinh dưỡng N và P tổng số. Song một khi mất
rừng thì những ưu điểm này cũng mất dần.
III. Các biện pháp canh tác và ảnh hưởng.
4.1 Các biện pháp canh tác giúp giảm tác động tích cực đến môi trường địa chất.
4.1.1 Canh tác theo đường
đồng mức: cụ thể với
3 hình thức ruộng bậc
thang là ruộng bậc
thang san ngay, ruộng
bậc thang san dần,
ruộng bậc thang lúa
nước.
Hình 1:Ruộng bậc thang Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang.
- Ruộng bậc thang san ngay:
Page 7 of 25
Được áp dụng nhiều ở vùng trung du miền núi phía bắc như Tủa Chùa ( Lai Châu),
Sa Pa ( Lào Cai). Yếu tố quan trọng quan trọng của khu vực này là đất phải đủ dày, kết
von và đá ong ở sâu mà khi san không bị lộ ra trên mặt đất. ruộng bậc thang san ngay có

), Al
3+
giảm Ca
2+
và Mg
2+
tăng lên làm cho độ chua
giảm đi và độ bão hòa bazo tăng lên.
• Lợi thế lớn về dinh dưỡng dễ tiêu là sự cố định lân bị hạn chế, P dễ tiêu và K trao đổi
tăng lên đáng kể, nhờ lưới tinh thể mở NH
4
+
và K
+
thay thế nhau dễ dàng.
• Các bậc thang dần dần hình thành tầng đế cày tích sét tương tự như ruộng lúa đồng
bằng, nhờ vậy tuy trên thế dốc nhưng phần lớn các phần tử đất mịn lắng đọng, không bị
trôi tuột như trên đất dốc.
4.1.1 Trồng theo rãnh: biện pháp mà người dân tạo các rãnh theo đường định mức, như vậy
biện pháp này sẽ giúp giảm được tốc độ và chiều dài dòng chảy mặt trên dốc, kéo dài
thời gian nước trên mặt đất như vậy lượng nước thấm xuống tầng dưới sẽ được tăng
cường.
4.1.2 Biện pháp tủ gốc: che tủ mặt đất là kinh nghiệm bảo vệ đất và nước, mà trong đó dùng
cỏ, rơm, rạ và các vật liệu hữu cơ khác để che tủ bề mặt đất, giữa các hàng hoặc gốc cây.
Thực tiễn này giúp giữ độ ẩm đất, hạn chế cỏ dại và tăng cấu trúc đất, làm cho đất tơi
xốp. Những mặt mạnh:
• Ngăn chặn tác động trực tiếp của các hạt nước mưa lên đất trống, trọc và giảm rửa trôi
và mất đất
Page 9 of 25
• Hạn chế cỏ dại và giảm công lao động để làm cỏ

• Giúp kiểm soát côn trùng và bệnh tật .
4.2 Các biện pháp canh tác ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường địa chất.
Bên cạnh những hình thức canh tác làm giảm đáng kể tác động của các điều kiện
tự nhiên thì ở một số vùng vẫn còn những hình thức canh tác như: nương rẫy du canh,
độc canh, trồng tỉa theo vụ mưa, trồng chay, chăn thả gia súc trên nương gây ảnh
hưởng tiêu cực đến môi trường địa chất tại đó và ác khu vực lân cận.
4.2.1 Hình thức canh tác nương rẫy du canh.
“Nông nghiệp du canh là những hệ thống nông nghiệp trong đó đất được phát
quang để canh tác trong những thời đoạn ngắn hơn là thời đoạn bỏ hóa” (Colkin, 1957).
Ở Việt Nam có 3 kiểu du canh:
• Du canh tiến triển: phát rừng khai thác kiệt đất, bỏ hẳn nương cũ, phát rừng mới. Khi hết
rừng thì dời bản đi nơi khác. Phương thức này thường thấy ở những nhóm người sống ở
vùng rẻo cao thuộc các dân tộc H’mông, Dao, Cadong, Rục( Xá lá vàng),…
Ví dụ như:
Phương thức du
canh tiến triển của người
H’mông: canh tác từ độ cao 700 m trở lên. Phát đốt
rừng canh tác nương rẫy liên tục trong một số năm ( 3-5
Page 11 of 25
năm tuỳ theo chất lượng
đất rừng) đến khi đất bạc
màu hoàn toàn không có
khả năng canh tác thì bỏ chuyển sang vùng khác còn
rừng, đất tốt.
Hình 2: Xã Thôn Mai, huyện Tương Dương, Tỉnh Nghệ
An.
• Du canh luân hồi: Là
kiểu du canh trên nương rẫy định canh trong khoảng 2-5 năm khi năng suất xuống dưới
mức chấp nhận được thì bỏ hóa khoảng 7-8 năm đến 12-15 năm rồi quay trở lại. Thường
gặp ở người Dao, Ba Na, Ê Đê, Gia Rài

rẫy sau khi thu hoạch.
Hình 4: chăn thả bò ở xã Lê Lơi, Hoành Bồ, Quảng
Ninh.
Page 14 of 25
Sau khi thu hoạch đất đã phải chịu ảnh hưởng của quá trình canh tác, sau đó lại
chịu ảnh hưởng việc gia súc dẫm đạp nhiều làm cho đất bị nén chặt, thực vật tại đó một
phần bị sử dụng phần còn lại chết do bị dẫm đạp nhiều. Vì thế mà thảm thực vật ở đây
suy giảm, đất lại bị biến đổi về tính chất vật lý theo chiều hướng tiêu cực làm cho khả
năng chống chịu với các tác động ngoại cảnh kém là tiền đề cho các quá trình xói mòn,
rửa trôi. . . gây ảnh hưởng đến các vùng lưu vực.
Trong đó quá trình rửa trôi là nguyên nhân trực tiếp gây ra một loạt các quá trình
bất lợi như:
• Suy giảm chất dinh dưỡng khoáng.
Các chất khoáng bị suy giảm như: N, P, K, Ca, Mg. Do quá trình rửa trôi khỏi
tầng mặt xuống chiều sâu của phẫu diện. Quá trình này kéo theo các hạt sét cũng bị dịch
chuyển xuống tầng sâu của phẫu diện tạo một tầng mặt có thành phần cơ giới nhẹ, độ
màu mỡ thấp khả năng hấp phụ trao đổi kém. Ngoài ra các hạt mịn trong khi dịch
chuyển xuống phía dưới sẽ lấp đầy các khe lỗ hổng trong đất tạo tầng chặt bí không
thoát nước.
• Rửa trôi các chất kiềm, kiềm thổ dẫn đến chua hóa đất.
Khi đất bị rửa trôi các cation kiềm, kiềm thổ bị rửa trôi theo. Đồng hành với quá trình
rửa trôi kiềm (Na
+
, K
+
, NH
4
+
) và kiềm thổ (Ca
2+

cho sự xói mòn bề mặt trở nên có ý nghĩa.
Page 16 of 25
Một loại xói mòn thứ hai thấy rõ hơn đó là xói mòn rãnh. Khi trời mưa, đất bị xói
mòn một cách đều đặn và nước mưa tích tụ lại sau đó chảy thành những dòng mạnh,
chảy xuống chỗ đất nào kém bền nhất trở thành đường cho dòng chảy. Lúc này dòng
chảy mặt trở thành những đường rãnh nhỏ. Chúng có thể cắt cánh đồng thành nhiều
mảnh nhỏ hình dạng kỳ cục. Các rãnh này chính là con đường vận chuyển các chất
khoáng, chất mùn, các cation kiềm và kiềm thổ đi nhanh hơn.
Hình 5: Xói mòn rãnh ở Mộc Châu.
• Xói mòn đất tác động đến nguồn nước.
Xói mòn nước không chỉ gây tác hại tại nơi bị xói mòn mà nó còn ảnh hưởng đến
các khu vực phía dưới. Khối đất bị xói từ sườn đồi được đưa xuống để dừng lại ở một
nơi không xa dưới chân dốc hoặc ở một bãi nơi gần đó, ở nói ấy đất có thể vùi lấp cây
trồng hoặc làm giảm màu mỡ của đất bãi. Một phần đất xói lở lắng xuống kênh mương
tưới tiêu nước hoặc hồ chứa, các chi nhánh của dòng chảy, dòng sông. Ở bất cứ đâu đất
Page 17 of 25
lắng xuống đều không tốt lành gì. Lòng, đáy bị tích tụ đầy cần phải nạo vét; các hồ chứa
nước bị đầy hoặc được nạo vét hoặc bỏ đi. Đó là một công việc tai hại và lãng phí.
Hình 6: Xói mòn rãnh làm bồi lấp dòng sông_sông Đà.
Ảnh hưởng còn xảy ra đồi với hạ lưu các con sông, đôi khi ở rất xa vùng bị xói
mòn, nguồn gốc của đất trầm tích. Đất dọc theo sông bị cuốn trôi và lắng dần trên đường
đi. Đất trầm tích nâng độ cao cảu lòng sông làm giảm khả năng chứa nước của con sông.
• Đất bị gió cuốn gây nguy hiểm cho đất đai.
Đất bị gió cuốn là kẻ phá hoại do xói mòn đứng thứ hai sau xói mòn do nước. Lớp
đất mặt theo gió có thể bị đưa đi xa và giống như bị nước cuốn đi, thường đổ bộ xuống
chỗ nào đó. Những đồng ruộng, nhà máy, các công trình xây dựng có thể bị hư hại nặng
do xói mòn gió, đôi khi chúng bị vùi lấp hoàn toàn.
• Sạt đất, trượt lở đất:
Page 18 of 25
Hình 7: Sạt lở ở Trà Giác, huyện vùng

5.1 . Các biện pháp canh tác theo đường đồng mức
Người ta sử dụng 4 kiểu canh tác theo đường đồng mức:
+ Canh tác theo đường đồng mức kết hợp băng _ SALT1: bố trí cây ngắn ngày xen kẽ
cây dài ngày.
+ Hệ thống nông – lâm – đồng cỏ _ SALT2: một phần đất dành cho chăn nuôi và trồng
trọt.
+ Hệ thống canh tác nông – lâm bền vững _ SALT3: trồng rừng với sản xuất lương
thực thực phẩm.
+ Hệ thống sản xuất nông lâm nghiệp với cây ăn quả quy mô nhỏ _ SALT4
Những biện pháp này được áp dụng kỹ thuật tiên tiến nhằm bảo vệ đất và nước trên
đất dốc, phục hồi độ phì của đất, giữ vững kết cấu của đất và đem lại hiệu quả kinh tế,
có điều kiện thu lượng đất trên mỗi bậc thềm, làm giảm chiều dài sườn dốc,
5.2 . Các biện pháp công trình.
Công trình gồm những rãnh và bờ cao, xây dựng dọc theo đường đồng mức, làm
ruộng bậc thang dần hoặc bậc thang ngang, mương dài, mương cụt, giúp ngăn chặn
hiệu quả rửa trôi và xói mòn ở những độ dốc trung bình, giữ lại được chất dinh dưỡng,
ngăn chặn không cho rãnh xói mòn mở rộng và khoét sâu thêm
Đồng thời những biện pháp này còn làm giảm tốc độ quá trình rửa trôi vào rãnh xói
mòn.
5.3. Các biện pháp canh tác.
- Có rất nhiều biện pháp có thể lồng ghép trong suốt quá trình phát hoang, làm đất đến
chăm sóc và thu hoạch:
+ Gieo trồng và làm đất theo đường đồng mức giúp hạn chế xói mòn và rửa trôi.
+ Làm đất tối thiểu hoặc không làm đất làm giảm trực tiếp tác động của hạt mưa trên
đất trống, giảm sự thoái hóa cấu trúc đất và tốc độ khoáng hóa.
+ Che tủ mặt đất làm tăng chất hữu cơ cho đất, cải thiện tính chất lí hóa của đất
5.4. Biện pháp sinh học
Biện pháp này áp dụng trên tất cả các loại độ dốc giúp ngăn chặn sự mất dinh dưỡng
đồng thời làm đất tốt hơn và tăng năng suất cây trồng:
+ Luân canh cây trồng.

http:// vnexpress.net/gl/khoa-hoc/bao-ve-moi-truong/2012/07/song-da-dang-can-kiet-
nuoc/
http ://www.baoquangninh.com.vn/chinh-tri/201109/Trinh-tu-cac-buoc-lap-de-an-xay-
dung-nong-thon-moi-cap-xa-21491 60/
http://www.adam-project
vietnam.net/vi/d_li_u_nh/cac_h_th_ng_nong_nghi_p/c_nh_quan_nong_nghi_p/chu_i_d
_a_hinh_canh_tac_m_c_chau
http ://www.xaluan.com/modules.php?name=News&file=article&sid=464273
http ://www.xaluan.com/modules.php?
name=News&file=article&sid=364932#ixzz27xfgNwC7