I.MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1 Dạ Ngân là một trong số không nhiều cây bút văn xuôi đến từ miền
Tây Nam Bộ , trưởng thành trong đội ngũ các tác giả xuất hiện sau năm 1975.
Mặc dù được dư luận đặc biệt chú ý kể từ sau truyện ngắn “Con chó và vụ ly
hôn” (1985) khi lần đầu tiên , những chuyện thầm kín khó nói của đời sống vợ
chồng được một nhà văn nữ phơi bày thẳng thắn nhưng sự hiện diện nở rộ của
một loạt tên tuổi nữ sĩ trẻ : Nguyện Thị Thu Huệ , Y Ban , Phan Thị Vàng Anh ,
Lý Lan …..trong thập kỉ 90 sau đó dường như khiến bạn đọc bỏ lại đằng sau cái
tên “Dạ Ngân” . Song , trải qua hơn một phần tư thế kỉ cầm bút suốt trong Nam
ngoài Bắc , người phụ nữ miệt vườn viết văn ấy đã chứng minh được sức bền
trong sáng tạo nghệ thuật khi chị lần lượt cho ra đời cả thảy mêi đầu sách , kịch
bản phim, và mới đây nhất là tiểu thuyết “Miệt vườn xa lắm” , “Gia đình bé
mọn” cùng hàng trăm tản văn , hàng nghìn kì thư “Tư vấn gia đình” với bút
danh Dạ Hương .
Bằng một vốn sống đủ đầy từng trải , bằng chất văn hồn hậu , tinh tế ,
phóng khoáng mà cũng cẩn trọng đến từng chi tiết , những trang viết của Dạ
Ngân thực sự đã tạo được một chỗ đứng vững vàng trong lòng độc giả giữa dòng
chảy ồ ạt của văn chương hiện nay .
1.2 “Gia đình bé mọn” là cuốn tiểu thuyết thứ hai trong văn nghiệp của
Dạ Ngân ( sau “Miệt vườn xa lắm”) và được xem là tác phẩm thành công nhất
của chị cho tới thời điểm này khi vinh dự được nhận liền hai giải thưởng của
Hội Nhà Văn Hà Nội (2005) và Hội Nhà Văn Việt Nam (2006) ; đồng thời mới
đây trở thành cuốn tiểu thuyết đầu tiên ở Việt Nam được nhà xuất bản Curbstone
Press dịch sang tiếng Anh , xuất bản ở Mỹ với sự chuyển ngữ của bà Rosemary
Nguyễn – một trong hai người phụ nữ nói tiếng Việt giỏi nhất nước Mỹ được
mệnh danh là thần đồng ngôn ngữ Việt Nam.
Với những thành công nhất định như trên và con số năm lần tái bản ở Việt
Nam là minh chứng đầy thuyết phục cho sức hấp dẫn mạnh mẽ của tác phẩm đối
1
với công chúng , một lần nữa khẳng định chắc chắn hơn độ chín cũng như sức

những bi kịch mất mát ….đã khiến “Gia đình bé mọn” thực sự trở thành tác
phẩm đầy thách đố đối với giới phê bình quan sát cũng như độc giả yêu mến văn
học .
1.3 Đề tài “ Bi kịch hạnh phúc của người phụ nữ” trước hết là một nội
dung không hoàn toàn mới mẻ trong văn học , thậm chí đây còn là vấn đề mang
tính truyền thống , được các nhà văn nhà thơ đi sâu khai thác phản ánh vô cùng
phong phú , đa dạng . Tuy nhiên ở mỗi thời điểm lịch sử cụ thể , trên những góc
độ tiếp cận khác nhau , nó lại được nhìn nhận theo từng cách riêng của người
viết . Hơn thế nữa đặt vấn đề này trong toàn bộ tiểu thuyết “ Gia đình bé mọn”
chúng tôi nhận thấy đây là nội dung có tính xuyên suốt cả tác phẩm , bên cạnh
nhiều vấn đề rộng lớn hơn : Bức tranh xã hội Việt Nam thời bao cấp , sự xếp đặt
của chiến tranh đối với số phận con người ….Đồng thời cuộc tình sóng gió bền
bỉ và dai dẳng của nhân vật chính cùng những mâu thuẫn giằng xé đau đớn trong
nội tâm về gia đình , về hạnh phúc , về tình yêu với tất thảy bi kịch đời thường
nhất còn mang dáng dấp của những sự thực sâu kín trong đời tư nhà văn, tạo
thêm sức hấp dẫn riêng đặc biệt cho thiên truyện .
Bên cạnh đó , theo quan sát và quá trình tìm kiếm thu thập tài liệu , chúng
tôi nhận thấy rằng , những tác phẩm viết về bi kịch hạnh phúc đời tư , những
trăn trở về tình yêu , hôn nhân , gia đình mặc dù nhiều về số lượng song chủ yếu
lại được thể hiện dưới hình thức loại thể truyện ngắn , còn đối với tiểu thuyết –
thể loại cùng phương thức tự sự , việc biểu đạt những bi kịch giằng xé về hạnh
phúc gia đình tình yêu của người phụ nữ đòi hỏi ngòi bút của nhà văn vừa phải
sáng tạo nhưng vừa phải thấm đẫm chất trải nghiệm để đủ sức theo đuổi một
đoạn trường bi kịch với bao hệ lụy . Đứng từ góc độ đó để tiếp cận nhà văn và
tác phẩm , chúng tôi tin tưởng rằng : Thông qua việc tìm hiểu bi kịch của người
phụ nữ trong hạnh phúc , tình yêu , hôn nhân chúng ta sẽ có một cái nhìn đầy
đủ , thấu đáo hơn về tâm tự khát vọng thầm kín , chân thực nhất của họ giữa
cuộc sống đời thường cũng như cuộc đấu tranh tự vượt qua chính mình , tự vươn
lên sống đúng với khát khao chính đáng của mình . Qua đây , chúng ta cũng ghi
nhận thêm đóng góp của Dạ Ngân khi đưa ra cách nhìn tiến bộ về vấn đề hôn

của đời sống .Mặt khác ,với cái cực đoan sẵn có tốt , dịu dàng , rộng lượng thì
4
không ai bằng mà nhỏ nhen , chấp nhặt , dữ dằn cũng không ai bằng”. Huỳnh
Như Phương trong bài viết : “ Văn chương nữ giới – một cách thể hiện ở đời” đã
khẳng định : “ Qua văn chương , người phụ nữ không muốn để cho nam giới độc
quyền kết luận về ý nghĩa cuộc đời này , độc quyền đau khổ trước những bi kịch
và độc quyền tìm cách ứng phó với bi kịch đó” [ 13;136] . Với “Tuyển văn các
tác giả nữ Việt Nam” , các nhà phê bình đã đưa ra một nhận xét rất chính xác
khi đề cập đến sáng tác của một số cây bút nữ đương đại : “ Trong những tranh
viết của các tác giả nữ đương đại , ta luôn tìm thấy những vang hưởng mạnh mẽ
thời đại chúng ta đang sống . Và cũng trên những trang viết của họ , ta cũng tiếp
cận được một nữ tính phức tạp hơn nhưng đồng thời cũng phong phú hơn những
gì ta vẫn quan niệm trong quá khứ” [12;8] . Rõ ràng , lược khảo qua một số bài
phát biểu trên báo chí , một số chuyên luận như vậy , chúng ta có thể thấy được
vị trí và ý nghĩa quan trọng trong sáng tác của các cây bút nữ hiện đại cũng như
ghi nhận những đóng góp của văn chương nữ quyền giữa dòng chảy văn học .
Thời gian gần đây , một số khóa luận tốt nghiệp và Thạc sĩ khoa học đã công bố
cũng lựa chọn tìm hiểu về đề tài người phụ nữ như :
+ Nhân vật nữ trong truyện ngắn của ba tác giả : Y Ban , Võ Thị Hảo ,
Nguyễn Thị Thu Huệ ( Luận văn Th.S KH , ĐHSPHN , 2003. Nguyễn Thị Hoa)
+ Bi kịch con người thời hiện đại qua truyện ngăn của ba tác giả : Trần
Thị Trường , Võ Thị Hảo , Nguyễn Thị Thu Huệ ( Khóa luận tốt nghiệp ngành
Văn học , ĐHKHXH&NV , 2000 . Trần Thị Hoài Hương )
+ Truyện ngắn của một số cây bút nữ thời kì Đổi Mới qua bốn tác giả :
Nguyễn Thị Thu Huệ , Y Ban , Phan Thị Vàng Anh , Lý Lan ( Luận văn Th.S
KH , 2004 . Lê Thị Hương Thủy )
Như vậy điểm lại các công trình nghiên cứu , các chuyên luận , tọa đàm
tra đổi văn học nghệ thuật trên báo chí …trong quãng thời gian hơn một thập
niên như trên , mặc dù chưa thực sự có khả năng bao quát toàn diện nhưng bước
đầu chúng tôi nhận thấy : Hầu hết các đề tài khoa học , các cuộc tranh luận trên

- Đề tài được triển khai trên hai cấp độ :
1. Bi kịch hạnh phúc của người phụ nữ giữa đời thường
1.1 Bi kịch của những nỗi đau mất mát và sự đổ vỡ niềm tin .
6
1.2 Bi kịch của sự vỡ mộng
2. Bi kịch của sự giằng xé trong nội tâm người phụ nữ
2.1 Bi kịch của nghịch lý lựa chọn giữa tình yêu và tình mẫu tử
2.2. Bi kịch của của nghịch lý lựa chọn giữa khát vọng bản năng và nghĩa
vụ gia đình
- Đối tượng khảo sát chính là tác phẩm “Gia đình bé mọn” gồm 20
chương , chủ yếu đi sâu vào cuộc đời của nhân vật chính Mỹ Tiệp .
4. Phương pháp nghiên cứu
- Khảo sát và phân tích tác phẩm , tìm hiểu ý kiến đánh giá của giới phê
bình chuyên môn , của độc giả và của chính nhà văn xung quanh vấn đề được
nghiên cứu
- Tổng hợp , khai thác hiệu quả những công trình khoa học đã công bố
liên quan tới vấn đề và đưa ra một số quan điểm của bản thân
- Vận dụng linh hoạt các phương pháp nghiên cứu khác nhau để làm sáng
tỏ vấn đề :
+ Phương pháp phê bình tiểu sử và phê bình lịch sử
+ Phương pháp phê bình xã hội học , với các vấn đề quan hệ giữa cá nhân
và cộng đồng , gia đình
+ Phương pháp so sánh đối chiếu khi đánh giá đối chiếu với một số tác
phẩm cùng đề tài
- Thi pháp học : Xem xét hiệu quả các thủ pháp kĩ thuật , yếu tố tự sự :
Độc thoại nội tâm , không gian , thời gian …
5. Cấu trúc đề tài
Ngoài Mở đầu và Kết luận , đề tài gồm 2 phần :
Bi kịch hạnh phúc giữa đời thường của người phụ nữ
Bi kịch của những giằng xé trong nội tâm

người khốn khổ ấy là nạn nhân của cuộc chiến tranh khốc liệt nên khi Mỹ Tiệp ,
8
lúc đó còn là cô thiếu nữ trinh nguyên đã phải nếm mùi thân xác lần đầu tiên
trong cái công sự ấy với anh thanh niên Hai Tuyên đang dũng cảm kéo cô ra
khỏi làn mưa bom bão đạn : “Tai Tiệp ù đặc , mắt nang long lanh cảm thán vì
Tuyên đã nắm được tóc nàng kéo lên đúng lúc và đã ấn nàng xuống cái công sự
như cái lỗ huyệt này . Nàng cười sằng sặc rồi nàng mếu máo khóc , bỗng nàng
nín bặt vì nghe thấy có hai bàn tay đang áp vào hàng nút áo bung ra tự bao h ,
hai trái ngực nàng đang săn lên , run rẩy bởi đôi bàn tay ngốn ngấu trong thứ
nước màu sữa đục , lạ quá , cảm giác được mơn trớn mà cũng được dầy vò ,
nâng lên hạ xuống trong mặt nước có mùi âm phủ” [7;101] . Nỗi đau thể xác
nguyên sơ ấy giữa không gian bao trùm một màn âm âm như lỗ huyệt chỉ là sự
khởi đầu cho một loạt những bị kịch oái oăm trong đời sống hôn nhân vợ chồng
không có tình yêu mà chính Mỹ Tiệp thậm chí chẳng thể ngờ rằng nó lại đau
đớn , dai dẳng và khốn khổ như vậy . Ngay sau ngày hòa bình lập lại , cuộc hôn
nhân trong chiến tranh ấy của nàng tức khắc đã lên tiếng vì những sự thật mà hồi
ở Cứ nàng vẫn mơ hồ chưa nhận ra ( dù cho khi đó Tiệp đã sinh Thu Thi – con
gái đầu lòng ) : “ Hồi mới cưới , con tim nàng không chịu rung động nó cứ lên
tiếng rằng đây không phải là người đàn ông của đời mình , đây là cuộc xô đẩy
của chiến tranh , của bom đạn giặc giã nước lụt bụi cây sạp xuồng” [7;52] .
Bước chân vào đời sống vợ chồng sau chiến tranh , Mỹ Tiệp càng ngày càng cay
đắng khi phải chung sống dưới một mái nhà với người chồng cằn cỗi , một
người đàn ông suốt đời cung cúc phục vụ công việc trong phác thảo về sự
nghiệp : Phó thì cố mà lên Trưởng , nên anh ta ham mê viết báo cáo để thăng
chức hơn là ngắm nhìn vợ , biết yêu đàn heo và săm sắm với chúng hơn là nựng
con bởi nó mang lại “niềm vui thực tế”[7;72] . Thậm chí người đàn ông này còn
sẵn sàng bỏ mặc vợ sinh nở một mình giữa cơn đau vật vã chỉ để đến công sở
cho kịp giờ làm , ngay cả khai sinh cho đứa con gái đầu lòng cũng sai ngày …nó
đủ giúp cho ta hình dung phác họa về một người cán bộ bao cấp mẫu mực , chỉn
chu nhưng là người chồng vô trách nhiệm đến tàn nhẫn khôn cùng .

thậm trí còn khốc liệt bởi những xung đột cứ ngày càng sâu sắc . Chứng kiến
cuộc cãi vã bùng nổ giữa hai vợ chồng khi Tiệp không còn chịu đựng nổi người
đàn ông ấy : “Tiệp đứng chết trân thấy rõ cuộc chiến tranh này tàn khốc hơn
10
cuộc chiến đã lấy đi tuổi trẻ của nàng và Tuyên” [7;109] . Rõ ràng trong chân
dung Mỹ Tiệp chúng ta thấy một gương mặt hoàn toàn khác lạ về người phụ nữ ,
không còn dấu vết của người đàn bà cam chịu , an phận , tự hứng chịu và dầy vò
nỗi đau đớn tinh thần một mình để giữ cho mái ấm bề ngoài yên ổn như bao
người đàn bà khác trong xã hội ; mà ở đây ta ngạc nhiên khi theo dõi từng bước
trân trong cuộc đời nang , mỗi bước đi là một lần xông xáo , một lần gan góc ,
một lần dũng cảm nói to lên sự thật về mái ấm gia đình đang đổ vỡ , nơi người
phụ nữ làm vợ mà vừa làm chồng , làm mẹ mà vừa làm cha , một mình xoay xỏa
cáng đáng việc lớn việc bé còn anh chồng chỉ mỗi việc nhăm nhe tiến thủ nào
Học viện , nào “nếp sống mới con người mới” . Khi tìm hiểu nỗi đau đớn mất
mát và tổn thương của người phụ nữ trước hạnh phúc bé mọn đời thường ,chúng
tôi nhận thấy rõ nét hơn ảm ảnh của quá khứ chiến tranh vẫn luôn là mối họa
bao trùm lên hạnh phúc mỏng manh , chông chênh của con người ; hơn thế nữa
cuộc hôn nhân không tình yêu của người phụ nữ đặt dưới bàn tay chiến tranh
dàn xếp , chuyện lấy chồng giữa bom đặt ngặt nghèo giữa lằn giới mỏng manh
của sự sống và cái chết càng khiến cho cuộc đời và số phận người phụ nữ thêm
sóng gió , truân chuyên . Sự mất mát , hụt hẫng và tổn thương to lớn trong tâm
hồn con người bước ra từ chiến trương khốc liệt càng in hằn một dấu ấn sâu đậm
, càng xoáy sâu vào bi kịch hạnh phúc của con người giữa đời thường , dù không
còn tiếng bom rơi đạn lạc song vẫn chẳng kém phần dữ dội , bi thương .
Viết về bi kịch của người phụ nữ trong hạnh phúc “Gia đình bé mọn” , Dạ
Ngân đã cho chúng ta thấy sự tổn thương đau đớn trước những đổ vỡ lớn lao
không dễ gì bù đắp mà chiến tranh để lại đâu chỉ giáng xuống đầu Mỹ Tiệp , cô
nhà văn Nam Bộ can trường mà nó còn bủa vây lấy hết thẩy thân phận đàn bà
trong gia tộc nức danh của nàng , từ cô Ràng thủ lĩnh , cô Ràng trời biển- em
ruột của ba đến chị Hai Hoài , Mỹ Nghĩa và cô em Mỹ Út . Nỗi bất hạnh của