Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Phần mở đầu
I. Lý do chọn đề tài
Tôi yêu truyện cổ nớc tôi.
Vừa nhân hậu lại tuyệt vời sâu xa
(Lâm Thị Mĩ Dạ)
Từ lâu, Tấm Cám đã đợc coi là truyện cổ tích thần kì tiêu biểu và hay nhất
Việt Nam. Nó đóng một vai trò hết sức quan trọng trong đời sống tinh thần của
dân tộc ta.Những giá trị đặc sắc về nội dung, những giá trị độc đáo về nghệ thuật
cùng với sức biểu cảm to lớn đã tạo nên sức cuốn hút cũng nh sức sống vĩnh cửu
của truyện. Chính niềm yêu thích, lòng ham mê từ thuở nhỏ đối với thế giới cổ
tích Tấm Cám là nẻo đờng đầu tiên dẫn ngời viết đến việc lựa chọn đề tài của
mình.
Một tác phẩm hay bao giờ cũng là một tác phẩm khó dạy. Đặc biệt
Tấm Cám lại là tác phẩm có nội dung đa tầng văn hoá và hết sức phong
phú nên việc giảng dạy càng khó hơn.
Thực tiễn cho thấy việc giảng dạy truyện cổ tích này là vấn đề không
dễ đối với mỗi giáo viên. Và đã có rất nhiều thầy cô băn khoăn, trăn trở đi
tìm hớng giảng dạy tốt nhất cho tác phẩm.
Đã nhiều năm, Tấm Cám đợc đa vào chơng trình văn học dân gian
lớp 7 THCS. Do có nhiều tranh luận xung quanh truyện, nên từ năm
1995 Tấm Cám không còn đợc dạy và học ở trờng phổ thông. Đến năm
2003, truyện lại đợc tuyển chọn vào sách giáo khoa thí điểm lớp 10THPT,
đợc giảng dạy theo quan điểm mới quan điểm tích hợp.
Nh vậy, đối tợng giảng dạy đã thay đổi, quan điểm giảng dạy không
còn nh trớc, phơng pháp giảng dạy tất yếu không thể giữ nguyên nh cũ. Vấn
đề đặt ra là cần phải có một phơng pháp giảng dạy tác phẩm đúng đắn, giúp
học sinh khám phá đợc giá trị nổi bật của truyện, giúp các em phát huy
năng lực nhận thức và cảm thụ thẩm mĩ của mình
Rõ ràng, đây là vấn đề còn để ngỏ, thu hút tất cả những ai có nhiệt
Nam. [5.305].
Do tính chất tiêu biểu của Tấm Cám, qua việc nghiên cứu toàn diện
về truyện, Đinh Gia Khánh đã đề cập đến những vấn đề quan trọng của
chuyên ngành cổ tích học. Đó là tính dân tộc, tính quốc tế của truyện cổ
tích; là vấn đề hình thái biểu hiện của nội dung đấu tranh xã hội trong thể
2
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
loại này; là vấn đề phơng pháp nghệ thuật trong truyện; là vấn đề tâm lý của
nhân dân khi sáng tác và lu truyền tác phẩm văn học dân gian.
Những ý kiến này giúp ngời viết khai thác đúng đắn hơn những giá trị
của truyện Tấm Cám.
Tiếp theo là bài giảng Tấm Cám của Trần Gia Linh trong cuốn
Giảng văn I Lơng Văn Đang, Đinh Thái Hơng (Biên tập) NXB
Đại học và trung học chuyên nghiệp H 1982.
Sau khi lựa chọn bản kể của Đỗ Thận và khảo sát t liệu (các bản kể
của ngời Kinh, của đồng bào miền núi và bản kể ở nớc ngoài), tác giả đa ra
cách phân tích gồm có 4 mục lớn sau:
I. Chủ đề.
II. Bố cục:
1. Từ đầu đến lúc cô Tấm ớm giày vừa nh in.
2. Sự hoá kiếp qua 4 kiếp của cô Tấm.
3. Tấm trừng trị mẹ con Cám.
III. Nội dung, ý nghĩa.
IV. Kết luận.
Cách giảng của Trần Gia Linh đã chia nhỏ tác phẩm, nhiều phần của
đoạn sau trùng ý với đoạn trớc dẫn đến hiện tợng lặp trong phân tích. Việc
phân tích nghệ thuật tách rời với việc phân tích nội dung.
Năm 1991, Nguyễn Xuân Lạc đã Thử đề xuất cách tiếp cận
truyện Tấm Cám theo tinh thần Phôncơlo học (Tạp chí Văn hoá dân
đích đáng, nhng cách trả thù của Tấm vẫn cứ đáng bị phê phán và lên án
[9.14]. Tác giả cho rằng nên chuyển hớng phân tích t tởng trả thù, luật
trả thù là để giáo dục thế hệ trẻ trong xã hội văn minh bớc qua hận thù
một cách cao thợng.
Nhằm tranh luận với ý kiến của Hoàng Ngọc Hiến, Đặng Thiêm đã
đặt ra vấn đề Trao đổi về giảng truyện Tấm Cám ở tr ờng phổ thông .
(Báo Giáo dục và thời đại Số 34 22/8/1994). Đặng Thiêm cho rằng ý
kiến của anh Hiến có phần không sát thực tế và phiến diện, cực đoan
[26.13]. Từ việc chỉ ra cái hay của truyện Tấm Cám, chỉ ra Trong Tấm
Cám đúng là có sự trả thù. Nhng đó không phải là t tởng chính của truyện,
càng không phải là chủ đề. Đó chỉ là những môtip nghệ thuật cần phải có để
thực hiện quan niệm ác giả, ác báo của ngời sáng tác, chứ nó không bao
giờ đợc coi là mục đích giãi bày [26.13], Đặng Thiêm đã kết luận rằng:
Theo tôi, nếu giảng nh anh Hiến, với học sinh lớp 7 sẽ mất hết và chỉ đợc
một bài học luân lí khô khan về chỉ nghĩa nhân văn hiện đại mà thôi
[26.13].
4
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Tiếp theo, trong Báo Giáo dục và thời đại số 39, ra ngày 26/9/1994,
Bùi Văn Tiếng đã tham gia Bàn về cách ứng xử nghệ thuật của truyện
cổ tích Tấm Cám . Tác giả cho rằng việc trả thù tàn bạo của Tấm là th-
ờng tình vì con ngời luôn luôn biến đổi, và hàm chứa tất cả mọi khả năng
khôn ngu, thiện ác , ngay cả mụ dì ghẻ cũng không phải hoàn toàn mất
hết nhân tính vì mụ thơng con. Quan điểm này cho rằng, tác giả Tấm Cám
không đứng về phía mẹ con Cám đã đành mà cũng không hẳn đứng về phía
Tấm. Vấn đề nhân vật trong Tấm Cám chỉ là một cách ứng xử nghệ
thuật.
Nh vậy, ý kiến bàn về cách kết thúc truyện Tấm Cám là rất nhiều
song không phải là hoàn toàn thống nhất mà thậm chí có cả những ý kiến
Nh vậy, có thể thấy rằng Tấm Cám là truyện cổ tích đợc rất nhiều
nhà nghiên cứu quan tâm. Phần lớn các bài viết tập trung vào bàn luận vấn
đề gây nhiều tranh cãi (kết thúc truyện Tấm Cám). Đó là những ý kiến quý
báu giúp ngời viết hiểu đợc giá trị đích thực của truyện, làm tiền đề lý luận
của đề tài.
Thứ nữa, có thể thấy đa số các bài viết đi vào phân tích, thử đề xuất
cách tiếp cận truyện Tấm Cám hay đi vào hớng dẫn cách giảng dạy đoạn
cuối truyện sao cho thích hợp chứ không đề xuất phơng pháp giảng dạy.
Đặc biệt, gợi ý của Giáo s Nguyễn Thanh Hùng: dạy Tấm Cám nên
đi theo từng tiến trình của cốt truyện trong bài viết Tấm Cám và sự bội ớc
cổ tích là gợi ý hết sức quý báu và trực tiếp giúp ngời viết có định hớng
trong việc thực hiện đề tài của mình.
Tóm lại, từ thực tiễn nghiên cứu cho thấy cha có công trình nào bàn
trực tiếp, cụ thể cách giảng dạy Tấm Cám từ một đặc điểm thi pháp nổi
bật: yếu tố thần kì nhằm tác động toàn diện đến học sinh THPT.
Tiếp thu thành tựu nghiên cứu về truyện Tấm Cám cũng nh thành tựu
trong phơng pháp dạy học văn hiện đại, luận văn đặt ra vấn đề: Vai trò và
tác dụng của yếu tố thần kì trong dạy học Tấm Cám nhằm phát huy
năng lực nhận thức và cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh lớp 10 THPT .
Đây là một việc làm mới mẻ và có ý nghĩa về nhiều mặt.
III. Đối tợng và phạm vi nghiên cứu
Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam rất phong phú; Số lợng truyện cổ
tích dạy theo chơng trình thí điểm trong nhà trờng THPT là hai truyện
(Tấm Cám, Chử Đồng Tử); song ngời viết chỉ đi vào tìm hiểu truyện Tấm
Cám từ góc độ phơng pháp giảng dạy.
Vì khuôn khổ luận văn tốt nghiệp và thời gian có hạn, ngời viết chỉ đề
cập tới tác dụng của yếu tố thi pháp quan trọng nhất yếu tố thần kì
6
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
VI. Phơng pháp nghiên cứu
Để hoàn thành luận văn tốt nghiệp, ngời viết sử dụng phối hợp các
phơng pháp sau:
1. Phơng pháp nghiên cứu tổng hợp các tài liệu tham khảo.
2. Phơng pháp khảo sát:
Tìm hiểu hoạt động dạy và học của giáo viên và học sinh qua:
T liệu khảo sát:
+ Sách giáo viên.
+ Sách giáo khoa.
+ Vở ghi bài của học sinh.
Phiếu điều tra:
+ Giáo viên trả lời câu hỏi.
+ Học sinh trả lời câu hỏi.
3. Phơng pháp phân tích và so sánh những vấn đề có liên quan đến đề tài.
4. Phơng pháp xây dựng bài dạy theo mục đích đề tài.
VII. Cấu trúc luận văn
Ngoài Phần mở đầu, Phần kết luận và Th mục tham khảo, luận văn
gồm ba chơng:
Chơng một: Những tiền đề lí luận của đề tài
Chơng hai: Khảo sát và đánh giá việc dạy và học Tấm Cám theo ch -
ơng trình thí điểm ở trờng THPT.
Chơng ba: Phơng hớng dạy học Tấm Cám từ việc nhận thức về vai trò
và tác dụng của yếu tố thần kì.
8
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Phần Nội dung
Chơng một. Những tiền đề lí luận của đề tài
I. Đổi mới phơng pháp dạy học văn.
Văn chơng bao giờ cũng là sản phẩm của tâm hồn, của trái tim và
Trong cơ chế này, giáo viên đóng vai trò chủ đạo. Giáo viên là ngời
khám phá cảm thụ tác phẩm rồi truyền thụ cho học sinh. Học sinh tiếp thu
bài học thụ động ghi nhớ máy móc theo kiểu học thuộc lòng.
Hệ thống phơng pháp dạy học văn học truyền thống mang nặng bản
chất tái hiện khiến học sinh thụ động trong quá trình lĩnh hội tri thức; Theo
Phan Trọng Loan thì có dùng nhiều thuật ngữ: diễn giải, thuyết trình
hay giảng thuật thì vẫn là một dạng dựa trên bài giảng đ ợc chuẩn bị tr-
ớc của giáo viên. Nguồn kiến thức chỉ đóng khung trong vốn hiểu biết của
ngời thầy. Giáo viên đã từng che khuất mất tài liệu giảng dạy, ít cho học
sinh tiếp xúc trực tiếp và tự tìm kiếm kiến thức.
Với cách dạy văn đã quá lỗi thời, phiến diện hoá,đơn phơng hoá, với
cách học văn mà học sinh chỉ đóng vai trò thính giả, ngời ngoài cuộc
hơn là ngời tham gia hậu quả cuối cùng dễ nhận thấy học sinh trở thành
ngời thụ động,thiếu sáng tạo,ít cảm xúc,ít đồng cảm.
Muốn tạo sự phát triển trong dạy học văn thì nhiệm vụ cần thiết và
cấp bách là phải: đổi mới phơng pháp dạy học văn.
I.1.2. Sự đổi mới trong ph ơng pháp dạy học văn
Theo Phan Trọng Luận: Phơng pháp dạy học tác phẩm văn chơng
mới đổi khác về mục đích, về con đờng đạt đến mục đích, do đó cũng đổi
khác về cơ chế hoạt động dạy học cùng hàng loạt vấn đề về tiến trình tổ
chức giờ dạy, phơng pháp tiếp cận tác phẩm ở học sinh [20.281].
Nếu mục đích của giờ học tác phẩm văn theo phơng pháp cũ là giáo
viên truyền thụ lời giảng của mình, thì mục đích cao nhất trong phơng pháp
dạy văn mới là làm sao để phát huy tính chủ thể của học sinh d ới sự hớng
dẫn của thầy.
Trong cơ chế dạy văn mới, quan hệ giữa các thành tố: tác phẩm
giáo viên học sinh là mối quan hệ đa phơng, đan kết lên nhau. Văn bản
là đối tợng để phân tích, cảm thụ. Giáo viên đóng vai trò chỉ đạo. Học sinh
đóng vai trò trung tâm của quá trình dạy và học, chủ động tham gia vào quá
10
riêng
Cần phải khẳng định ngay rằng sự đổi mới phơng pháp dạy học truyện
cổ tích thần kì không nằm ngoài sự đổi mới phơng pháp dạy học văn nói
chung (nh vừa nêu). Việc làm của ngời viết ở đây là đi từ sự đổi mới chung
11
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
đến sự đổi mới cụ thể đổi mới về phơng pháp đối với truyện cổ tích thần
kỳ nói riêng- một vấn đề liên quan chặt chẽ đến đề tài của ngời viết.
Dạy học văn là dạy một loại hình nghệ thuật vì vậy phải khám phá thế
giới đó bằng những quy luật nghệ thuật của chính nó.
Trớc đây do cha nắm vững nguyên tắc này nên việc dạy học Văn học
dân gian nói chung, truyện cổ tích thần kì nói riêng cha đợc hiệu quả thiết
thực (thậm chí còn mắc phải nhiều sai lầm). Phổ biến nhất (đặc biệt là ở bậc
trung học cơ sở) là cách dạy dễ dãi, đơn giản hoá tác phẩm văn học dân
gian. Chẳng hạn dạy truyện cổ tích thần kỳ mà chia nhân vật cổ tích thành
hai tuyến chính nghĩa và gian và rồi phân tích một cách sơ lợc, công thức
theo lối xã hội học dung tục Việc đồng nhất giữa văn học dân gian và văn
học viết, dạy văn học dân gian nh dạy văn học viết đã dẫn đến việc hiện đại
hoá tác phẩm văn học dân gian , tớc bỏ đi sắc thái phôncơlo vốn là vẻ đẹp
độc đáo và ý vị nhất của những truyện kể. Dạy truyện cổ tích thần kì mà
dạy từ con mắt của ngời hiện đại, dạy nh tác phẩm văn học viết thì chẳng
những không khai thác đợc những giá trị nổi bật của truyện mà còn hiểu
sai, dạy sai tác phẩm.
Nh vậy, do cha có phơng pháp tiếp cận đúng đắn một tác phẩm dân
gian (cụ thể là truyện cổ tích thần kì), hiểu cha đúng, hiểu sai tác phẩm dẫn
đến lúng túng trong phơng pháp giảng dạy. Giờ dạy vì thế rất dễ hoặc thiên
về nội dung t tởng, chính trị một cách gò bó, cứng nhắc, hoặc thiên về hình
thức nghệ thuật, ngôn ngữ một cách phiến diện, trống rỗng.
Để khắc phục những hạn chế trên cách dạy khoa học nhất là cách
điểm thi pháp về nhân vật chính, về xung đột, về kết cấu, về không gian,
thời gian, về những công thức cố định.
Truyện cổ tích đã nảy sinh từ trong xã hội nguyên thuỷ nhng nó phát
triển chủ yếu trong xã hội có giai cấp, nên chủ đề chủ yếu của nó là chủ đề
xã hội. Và loại xung đột xã hội có thể xem là đề tài đặc trng của thể loại
truyện cổ tích so với thần thoại và sứ thi cổ đại mà mỗi giáo viên phải làm
rõ trong quá trình giảng dạy.
Dạy học truyện cổ tích thần kì theo thi pháp loại thể phải giúp học
sinh thấy đợc đặc điểm của kiểu nhân vật bất hạnh (ngời em út, ngời mồ
côi, xấu xí, ngời đi ở ), của kiểu nhân vật kì tài (có sức khoẻ phi th ờng, có
tài nghệ kì lạ ), thấy nhân vật trong truyện cổ tích ch a đợc cá thể hoá, cha
đợc tâm lý hoá - đó là nhân vật chức năng, nhân vật hành động.
Các môtip nghệ thuật là những phần tử đơn vị vừa mang tính đặc tr-
ng vừa mang tính bền vững của truyện dân gian[18.70]. Nó mang tính
phôncơlo đậm đặc và góp phần quan trọng để tạo nên cái sắc thái dân gian
của truyện. Vì vậy tiếp cận và giảng dạy truyện cổ tích không thể không
chú ý đến các môtip nghệ thuật đó.
13
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Con đờng hiệu quả nhất của việc dạy học truyện cổ tích thần kì là con
đờng dạy theo thi pháp. Có nh vậy mới giúp chúng ta tiếp cận, khai thác
truyện cổ tích đúng hớng, tránh đợc việc tiếp cận theo hớng xã hội học,
tránh đợc việc phân tích nh phân tích một truyện hiện đại. Từ đó mà có đợc
phơng pháp giảng dạy thích hợp tác động vào cả trí tuệ, và tâm hồn của học
sinh.
Tóm lại, những quan điểm đổi mới về phơng pháp dạy học văn nói
chung, về phơng pháp dạy truyện cổ tích thần kì nói riêng là những tiền đề
lí luận đầu tiên để ngời viết trên cơ sở đó mà tìm tòi và triển khai đề tài
mình đã lựa chọn.
ảnh ông Bụt, con cá Bống, ngày hội ớm giày, chim vàng anh, cây xoan đào,
miếng trầu têm cánh phợng là những hình ảnh đẹp, vừa thân quen gần
gũi, lại vừa thiêng liêng, đậm đà hồn dân tộc.
Vì vậy lẽ nào bỏ đi một câu chuyện từ lâu đã trở thành niềm say mê,
thích thú, ớc mơ đẹp đẽ của tuổi thơ? Lẽ nào lại bỏ đi một món ăn tinh thần
có thể bồi đắp nhiều mặt cho tâm hồn các em kể cả mặt thẩm mĩ chỉ vì
một chi tiết trả thù cuối truyện. Chi tiết này đã có nhiều ngời lý giải và
cũng đơn giản thôi, không đến mức phải né tránh để không dạy truyện này
(trong thực tế, những năm qua chúng ta đã dạy và không có gì gay cấn lắm).
Nhiều ngời cho rằng không nên bỏ truyện này, bởi trong hành trang tinh
thần các em khi bớc vào đời, mà thiếu truyện Tấm Cám thì đó là một điều
thật đáng tiếc [18.40].
Chính giá trị đích thực bền vững của Tấm Cám đã giúp truyện đợc đa
vào giảng dạy ở chơng trình lớp 10THPT theo nguyên tắc xây dựng chơng
trình nh sau:
1. Bám sát mục tiêu đào tạo ngời lao động mới.
2. Bảo đảm nguyên tắc kế thừa và phát triển.
3. Lấy quan điểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo để tổ chức nội dung
chơng trình, biên soạn sách giáo khoa và lựa chọn các phơng pháp
giảng dạy.
(Chơng trình trung học phổ thông dự thảo).
Sau đây ngời viết xin trình bày một số ý kiến về việc lựa chọn này.
15
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
II.2.1. Về mức độ hợp lý của việc chọn học Tấm Cám
Việc chọn Tấm Cám đa vào chơng trình lớp 10 THPT theo ngời viết
là sự lựa chọn hợp lý và hoàn toàn đúng đắn. Sở dĩ nh vậy là vì:
Thứ nhất , Tấm Cám là một truyện cổ tích tiêu biểu và có thể coi là
hay nhất Việt Nam. Nó cũng là một kiểu truyện phổ biến trên thế giới. Tấm
Sách Ngữ văn 10 Tập 1 - SGK thí điểm khoa học xã hội và nhân
văn (Bộ 2) Phan Trọng Luận (Tổng chủ biên NXB Giáo dục 2003).
Bộ sách này lựa chọn theo bản kể của Nguyễn Đổng Chi (Kho tàng
truyện cổ tích Việt Nam, tập IV, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1975) nh-
ng lại cắt bỏ đoạn cuối, chỉ dừng lại ở chi tiết rồi truyền cho quân hầu đa
kiệu rớc Tấm về cung .
Sự lựa chọn này đợc các tác giả biên soạn lý giải trong sách giáo viên
nh sau:
Sách giáo viên (Bộ 1) hớng dẫn trong khi dạy giáo viên có thể giới
thiệu với học sinh bản kể có cách kết thúc là Tấm giết Cám, làm mắm cho
dì ghẻ và cho rằng: Truyện Tấm Cám thể hiện quan niệm và mơ ớc về sự
chiến thằng tuyệt đối của ngời Việt Nam. Vì vậy mà truyện có bản kể trên.
Sự trừng phạt của Tấm là thay mặt cái thiện, tiêu diệt cái ác, điều đó đã
từng làm không ít ngời hả hê. Nhng hình thức trừng phạt ấy khiến cho nhiều
ngời cảm thấy rùng rợn, ấn tợng về cô Tấm hiền lành, đôn hậu trở nên
không đẹp. Vì vậy SGK không chọn bản kể trên.
Còn Sách giáo viên (Bộ 2) thì cho rằng: Truyện cổ tích thần kì có
không ít yếu tố cổ xa đợc bảo lu. Mô típ mụ phù thuỷ ăn nhầm phải thịt con
mình thờng lặp đi lặp lại trong nhiều truyện cổ tích Châu Âu. Nhng trong
truyền thống cảm nhận của dân gian, ngời ta không quan tâm đến tính chất
dã man của sự việc mà chỉ quan tâm đến mức độ của sự trừng phạt. Vì vậy,
mẹ con dì ghẻ phải chịu sự trừng phạt cao nhất. Và cho rằng: Tuy nhiên,
trong xã hội hiện đại, những quan niệm nhân đạo mới đã hình thành và phát
triển. Vì vậy đoạn truyện này có thể gây phản cảm đối với học sinh lớp 10.
Do đó, ngời biên soạn SGK đã mạnh dạn lợc bỏ đoạn kết thúc.
Theo ý kiến của bản thân tôi, trong giảng dạy Tấm Cám ở trờng phổ
thông rất không nên cắt bỏ phần kết thúc của truyện. Bởi đây là một truyện
đã quá quen thuộc với các em ngay từ thở nhỏ. Các em đã từng biết đến kết
thúc này, nếu cắt bỏ sẽ gây độ hẫng và sự băn khoăn trong các em.
Vấn đề đặt ra không phải là cắt bỏ phần kết thúc truyện mà phải giải
pháp.
Liên môn, xuyên môn cũng nh tích hợp đang là khuynh hớng chung
của khoa học và giáo dục thế giới ngày nay. Sách giáo khoa Ngữ văn 10
tiếp tục thực hiện tinh thần tích hợp đã đợc nói đến ở bậc học THCS. Đây
là một hớng đi đúng.
Học Ngữ văn trong nhà trờng không thể tách rời ba bộ phận Văn,
Tiếng Việt và Làm văn vốn là những yếu tố hợp thành sinh động của chơng
trình. Mỗi văn bản văn chơng u tú cung cấp bao dữ kiện cho sự trau dồi và
hoàn thiện Tiếng Việt và là mẫu mực cho việc Làm văn. Ngợc lại, kiến thức
18
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
về Tiếng Việt và Làm văn cũng giúp cho chúng ta am hiểu hơn về cái kì
diệu trong mỗi văn bản văn chơng do các nhà văn sáng tạo nên.
Vì thế học Ngữ Văn theo tinh thần tích hợp là một yêu cầu quan trọng
đối với mỗi học sinh.
Học Ngữ văn phải hớng vào cuộc sống để tận dụng kiến thức và để
sống đúng, sống đẹp. Đó là quan điểm văn hoá và thực tiễn của việc học
Ngữ văn hiện nay.
Một điểm mới quan trọng khác là sách giáo khoa đợc viết ra để học
sinh tự học. Tự học là chiến lợc của xã hội học tập ngày nay.
Theo quan điểm trên Tấm Cám đợc soạn ra theo hớng:
- Có mục Kết quả cần đạt là những tiêu chí để học sinh tự định h-
ớng trong quá trình học tập cũng nh tự đánh giá.
- Có câu hỏi hớng dẫn Đọc Hiểu sau mỗi văn bản để gợi ý,
dẫn dắt học sinh tự mình chiếm lĩnh tác phẩm
- Phần Luyện tập giúp học sinh vận dụng kiến thức để thông hiểu
lí luận và hình thành kĩ năng thực hành cần có.
- Những câu hỏi hay bài tập có đánh dấu (*) dành cho học sinh giỏi
và tạo điều kiện để các em cùng bàn bạc, tranh luận.
bị cho các em những kiến thức khái quát về truyện cổ tích. Những thuật ngữ
cổ tích không còn là vấn đề xa lạ với các em. Và các em đã có thể nắm đợc
những vấn đề cơ bản của truyện.
III.2. Khó khăn
Tuy nhiên, đặc điểm tâm lý lứa tuổi cũng gây khó khăn khá lớn nh
Hoàng Tiến Tựu đã nhận xét: Lứa tuổi 14 15 là lứa tuổi ít thích truyện
dân gian nhất. Bởi vì đây là lứa tuổi hết dại nhng cha khôn, hết nhỏ nhng
cha lớn. Mà truyện dân gian, nói chung lại thích hợp với hai đối tợng cách
xa nhau về tuổi đời là trẻ nhỏ và ngời lớn. [29.168].
Sở dĩ nh vậy là vì tuổi thơ vốn yêu những điều kỳ diệu trong cổ tích,
tuổi già thích chiêm ngiệm những triết lý dân gian. Còn học sinh lớp 10
(lứa tuổi 14 15) lại không có đặc điểm đó.T duy lí luận phát triển khiến
các em không tin vào những điều kì diệu trong cổ tích song lại ch a thể tự
rút ra những triết lý sâu sắc.
Thời gian cổ tích ra đời và thời gian hiện tại quá xa cách và khác biệt
gây khó khăn cho sự đồng cảm của các em. Trong thời đại mới, nền khoa
học phát triển, lợng thông tin, báo chí, sách truyện, phim ảnh ngày càng
20
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
phổ biến rộng rãi nên các em có khả năng hiểu biết về khoa học một cách
khá chính xác. Vì thế t duy của các em ít giao đồng với t duy duy vật thô sơ
của ngời xa.
Thời kỳ ảo tởng và thần kì đã đi qua, học sinh đang bắt đầu quá trình
hình thành tính cách. Trong khi đó nhân vật truyện cổ tích là nhân vật chức
năng, nhân vật không mang cá tính, nhân vật không có tính cách: hoặc là
tốt thì tốt một cách lý tởng hoặc xấu thì cũng xấu một cách lý tởng
(Chữ dùng của Lê Trờng Phát). Vì thế con ngời cổ tích càng trở nên lệ
thuộc vào sự giúp đỡ của lực lợng thần kì. Sức hấp dẫn của cổ tích nghiêng
về chất trữ tình và ớc mơ, khát vọng. Phải trải qua quá trình tái hiện, tái tạo,
IV.1. Khái quát về yếu tố thần kì
Thế giới nghệ thuật trong truyện cổ tích thần kì là một thế giới khác
lạ cha từng có và không thể xảy ra trong đời sống hàng ngày. Vì vậy, trên
nền của trí tởng tợng mạnh bạo nhất, nhân dân đã h cấu một cách chủ tâm,
không ngần ngại vợt ra ngoài khuôn khổ thực tiễn cuộc sống và phản ánh
thực tại một cách bịa đặt đến mức không còn có thể bày đặt thêm nữa.
Thế giới hoang đờng kì ảo là một hiện thực trong mơ ớc và thiên h-
ớng của nó là sáng tạo ra những điều kì diệu khác thờng. Mục đích của sự
sáng tạo là thoả mãn lý tởng đạo đức đang mâu thuẫn với một môi trờng xã
hội nhất định.
Những ớc mơ thầm kín về hạnh phúc, những khao khát về một xã hội
đề cao những tình cảm cao thợng đều có thể tìm thấy trong khung cảnh
huyền diệu của thế giới tởng tợng hoang đờng chứa nhiều phép màu, tợng
trng cho sự cứu trợ và lẽ công bằng.
IV.1.1. Khái niệm và biểu hiện
Yếu tố thần kì là một trong những đặc điểm thi pháp tiêu biểu của
truyện cổ tích thần kì.
ở đây, thuật ngữ yếu tố thần kì (hay yếu tố kì diệu) dùng để chỉ sự t-
ởng tợng, h cấu Nó là sản phẩm, là kết quả của những h cấu dới ánh sáng
của trí tởng tợng kì ảo và bay bổng của nhân dân.
Yếu tố thần kì xuất hiện nhiều ở các thể loại văn học dân gian, kể cả
văn học hiện đại. Nhng yếu tố thần kì của cổ tích mang đặc trng riêng.
Yếu tố tởng tợng trong thần thoại là yếu tố tởng tợng không tự giác.
Với t duy nhận thức của ngời nguyên thuỷ thì tất cả các yếu tố đó đều là có
thật. Họ thực sự tin rằng có một thế lực siêu nhiên là các thần điều khiển
các hiện tợng tự nhiên.
22
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Ngợc lại, h cấu trong cổ tích là h cấu chủ tâm mang tính nghệ thuật
quyết mâu thuẫn trong truyện. Nó là một chất keo dính liên kết hai tuyến
23
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
nhân vật, các sự kiện trong truyện, tạo nên chỉnh thể cốt truyện. Th ờng mỗi
khi nhân vật chính diện gặp khó khăn, bế tắc, không vợt qua đợc thì lực l-
ợng thần kì xuất hiện. Nếu có yêu cầu trừng phạt nhân vật phản diện thì lực
lợng thần kì xuất hiện nhiều hơn. Yếu tố thần kì tạo nên những tình huống
li kì, hấp dẫn từ đầu đến cuối truyện.
ở đâu thiếu lôgíc nhất, ở đó xuất hiện yếu tố thần kì. Yếu tố này có
thể coi là phơng tiện thay thế cho sự lý giải của tác giả dân gian đối với
những thời điểm không có lôgíc. Muốn tạo cái thật phải dựa trên sự gây ảo
tởng về cái thật.
Nhờ có yếu tố thần kì mà kết thúc của truyện cổ tích bao giờ cũng là
một kết thúc có hậu. Yếu tố thần kì không chỉ phản ánh hiện thực mà còn
phản ánh quan niệm đạo đức, quan niệm thẩm mĩ và mơ ớc của nhân dân.
Nó đóng vai trò lớn về nhiều mặt trong việc hình thành một thế giới cần có,
một thế giới nh mong ớc. Nó là một phơng tiện nghệ thuật, một thủ pháp
nghệ thuật làm nên chất men say của thể loại truyện cổ tích thần kì dân
gian.
IV.2. Đặc sắc của yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Tấm
Cám
Qua phần trên, ta thấy yếu tố thần kì có vai trò rất quan trọng trong
thế giới cổ tích. Tấm Cám là một trong những truyện cổ tích thần kì hay và
tiêu biểu nhất trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam. Do đó yếu tố h cấu,
yếu tố thần kì cũng đợc thể hiện đậm nét.
Có thể nói Tấm Cám tập trung nhiều nhất và đầy đủ nhất các loại
yếu tố thần kì. Nếu trong Sọ Dừa, Trầu Cau yếu tố thần kì tập trung ở
sự biến hoá, sự hoá thân của nhân vật, ở Cây tre trăm đốt, yếu tố thần kì
bao gồm: sự giúp đỡ của Bụt, của cây tre thần kì thì ở Tấm Cám, yếu tố
tích thần kì [1.40].
Cô Tấm trải qua những biến hoá có phần nào giống Sọ Dừa, nàng Cóc
trở thành ngời nhng lại có phần đặc sắc khác. Mức độ hiện thực của hình t-
ợng Tấm cao hơn. Sọ Dừa và nàng Cóc thoát khỏi cái lốt của mình khi gặp
đợc những ngời thực sự yêu quý, trân trọng mình. Còn Tấm lại phải hoá
thân khi đã đạt đợc đỉnh cao hạnh phúc rồi lại bị giết hại. Và hệ thống
hình ảnh thần kì từ chim vàng anh đến quả thị là phần đặc sắc nhất đ ợc kết
lại bằng những câu vần vè ổn định chứng tỏ tính chất bền vững của hình t-
ợng [1.41]. Vì thế mà Tấm Cám đợc coi là kiểu truyện cổ tích thần kì
hoàn thiện nhất, đẹp nhất [1.42].
Sự biến hoá của nhân vật trong suốt quá trình đấu tranh giành lại
hạnh phúc là điều cơ bản phân biệt kiểu truyện Tấm Cám với các kiểu
25
Copyright: Tài liệu đại học ©