Phương hướng dạy học Tấm Cám từ việc nhận thức về vai trò và tác
dụng của yếu tố thần kì
I. Phương hướng truyền thống trong dạy học Tấm Cám
Trước chương trình thí điểm năm 2003, Tấm Cám đã được dạy học
ở lớp mẫu giáo 5 – 6 tuổi và lớp 7 THCS. Từ 1995, SGK chỉnh lý không
chọn học Tấm Cám nữa.
Tuỳ thuộc vào đối tượng và tâm lý đối tượng giảng dạy mà mỗi bậc
học có phương hướng khai thác, biện pháp giảng dạy khác nhau.
I.1. Đối với học sinh mẫu giáo 5-6 tuổi
Truyện cổ dân gian nói chung, truyện cổ tích nói riêng có một tác
dụng vô cùng to lớn trong việc đào tạo-giáo dục trẻ em. Nó góp phần phát
triển năng lực, vốn ngôn ngữ và giáo dục nhân cách cho các em.
Trên thế giới, các nhà khoa học đã sớm nhận thức được giá trị quan
trọng của truyện cổ dân gian trong việc bồi dưỡng những tri thức đầu đời
để trẻ em phát triển thành những con người toàn diện, hữu ích cho cộng
đồng trong tương lai.
Do vậy phương pháp kể chuyện cổ tích cho trẻ mẫu giáo đã sớm
được quan tâm và thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu.
Theo Đinh Gia Khánh “Tấm Cám là truyện cổ tích rất hay nên trẻ
em Việt Nam rất yêu thích và muốn nghe kể mãi”. Phương pháp kể truyện
cổ tích (Kể diễn cảm, đàm thoại, vươn tới kể sáng tạo) là một trong những
phương pháp quan trọng, phù hợp với tâm lý lứa tuổi trẻ mẫu giáo 5-6
tuổi.
Về năng lực trí tuệ, trẻ mẫu giáo đã bắt đầu biết phân biệt cái biểu
đạt và cái được biểu đạt. Tính không bền chặt trong đặc trưng tư duy ngây
thơ về hiện thực, thấm đẫm mầu sắc chủ quan, trực cảm ở trẻ mẫu giáo là
tiền để để trẻ dễ hoà mình vào những ảo giác êm đẹp trong truyện cổ tích
thần kì.
Đặc điểm quan trọng nhất trong tâm lý trẻ mẫu giáo là trí tưởng
tượng. Tuổi mẫu giáo là mảnh đất phì nhiêu bồi đắp trí tưởng tượng của

là tập cho trẻ kể sáng tạo nhằm hướng tới sự tự sáng tạo của trẻ.
Trong quá trình kể có nghệ thuật truyện Tấm Cám cho trẻ, giáo
viên phân tích, cắt nghĩa nội dung chủ yếu của truyện, giúp trẻ nhớ được
các môtíp chủ yếu, nhờ đó trẻ hiểu được các tình huống truyện đã dẫn đến
2

những hành động, sự kiện của những nhân vật có liên quan với nhau trong
xung đột có kịch tính. từ đó trẻ nắm vững được cốt truyện.
Những phương pháp chủ yếu, thường được giáo viên sử dụng
giúp trẻ làm quen với truyện Tấm Cám là: phương pháp kể chuyện diễn
cảm hoặc có nghệ thuật, phương pháp đàm thoại gợi mở, phương pháp sử
dụng hình tượng trực quan, phương pháp hướng dẫn trẻ hoạt động văn học
nghệ thuật. Các phương pháp này được vận dụng đồng bộ, linh hoạt trong
quá trình giảng dạy Tấm Cám cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi. Và hiệu qủa đạt
được của nó tuỳ thuộc vào kinh nghiệm và tài năng giảng dạy của giáo
viên.
I.2. Đối với học sinh lớp 7-THCS
I.2.1. Khái quát chung
So với lứa tuổi học sinh mẫu giáo, tâm lý lứa tuổi học sinh lớp 7
THCS (12-13 tuổi) đã thay đổi. Do vậy phương hướng tác động trong
giảng dạy Tấm Cám không thể giữ nguyên như cũ được nữa.
Sự thay đổi tính chất và các hình thức hoạt động học tập cùng với
óc tò mò, ham hiểu biết đòi hỏi hoạt động trí tuệ của học sinh THCS phát
triển hơn các lứa tuổi trước. Các em đã có khả năng phân tích, tổng hợp,
phức tạp hơn khi tri giác sự vật, hiện tượng. Khối lượng tri giác tăng lên,
tri giác trở nên có kế hoạch, có trình tự và hoàn thiện hơn.
ở lứa tuổi này trí nhớ đã thay đổi về chất. Học sinh THCS có nhiều
tiến bộ trong việc ghi nhớ tài liệu trừu tượng.
Học sinh lớp 7 THCS vừa bước sang thời kì thiếu niên, các em
không còn là trẻ con, nhưng chưa hẳn là người lớn. Trí tưởng tượng của

tà; người chính nghĩa dù có gặp nhiều tại hoạ nhưng được Bụt giúp nên
cuối cùng đã thắng lợi và được hưởng hạnh phúc, còn kẻ gian tà thì bị
trừng trị thích đáng.
Trong quá trình phân tích trên, bài giảng nhiều lúc rơi vào tình trạng
suy diễn nội dung, chẳng hạn: Khi đề ra câu hỏi hướng dẫn. “Cái chết của
mẹ con Cám chỉ do sự trả thù của Tấm thôi hay còn có lý do nào khác
nữa?”. Soạn giả sách đã đưa ra gợi ý là: Do sự độc ác, ngu dốt, tham lam
của chúng nữa: Do ham đẹp, Cám chết vì nước sôi, do ham ăn, mẹ Cám
lăn đùng vì thấy đầu con. Đây chính là một biểu hiện của bệnh “xã hội
học dung tục” trong giảng văn mà hiện nay chúng ta đang kịch liệt phê
phán và đang loại bỏ dần.
4

Như vậy cách giảng dạy trên đây chẳng những hạn chế về nội dung
mà còn hạn chế về phương pháp. Theo Nguyễn Xuân Lạc thì cách phân
tích này “không hề có bóng dáng phôncơlo, mầu sắc phôncơlo và vẻ đẹp
riêng của tác phẩm phôncơlo và phân tích như thế thì có khác gì cách
phân tích một truyện hiện đại hiện nay” [18.76].
Cách phân tích này không cho học sinh thấy được đặc trưng của
truyện cổ tích thần kì. Các yếu tố thần kì không hề được làm rõ về biểu
hiện cũng như vai trò, tác dụng.Có đề cập đến yếu tố thần kì (bụt, con vật
thần kì), song cách dạy lại nhấn mạnh, chú ý đến giọng điệu của các nhân
vật ấy (thân thương, trìu mến, thông cảm) và vì sao lực lượng này lại giúp
Tấm. Có đề cập đến chi tiết hoá thân của Tấm song chỉ đề cập ở mặt “ các
vật ấy sống và sống rất hồn nhiên, đường hoàng, phơi phới để vạch mặt
bọn gian ác” chứ không hề để ý đến ý nghĩa của các chi tiết ấy.
Dường như trong giờ dạy, giáo viên chỉ chú ý đến nội dung tác
phẩm mà coi nhẹ phần nghệ thuật.Phương pháp giảng dạy chủ yếu là giáo
viên truyền thụ, học sinh máy móc ghi nhớ, không được rung động bằng
chính trái tim mình. Kết quả của giờ học, học sinh nắm tác phẩm một cách

gây sự ngộ nhận về động cơ của Tấm. Do vậy nên thay từ “báo thù” bằng
từ “trừng phạt”.
Như vậy tuỳ theo đối tượng giảng dạy mà việc dạy Tấm Cám có
những cách thức, biện pháp tác động khác nhau. Tuy nhiên trong cách
giảng dạy truyền thống, do chưa nắm được bản chất và đặc trưng của tác
phẩm phôncơlo, do khả năng còn hạn chế, do “sức ỳ” của thói quen, ngại
đổi mới cách phân tích, nên vẫn còn tồn tại những cách dạy xưa cũ, dễ
dãi, ít động não.
Trong cách giảng dạy Tấm Cám trước đây, phổ biến nhất là hiện
tượng dạy một truyện cổ tích không khác gì dạy một truyện hiện đại, cách
dạy dễ dãi, đơn giản hoá tác phẩm: chia nhân vật của truyện thành hai
tuyến chính nghĩa, gian tà rồi phân tích một cách sơ lược, công thức theo
lối xã hội học dung tục... Hay dạy học sinh chú ý vào ngôn từ, hình ảnh,
khiến học sinh chỉ: “thấy cây mà không thấy rừng” hoặc là lại viện dẫn
quá xa, luận bàn lan man ra ngoài tác phẩm. Cả hai cách này đều không
tạo ra cảm nhận liền mạch, toàn khối để tìm ra vẻ đẹp đích thực của tác
phẩm.
Cách giảng dạy trên tất yếu dẫn đến việc học sinh nắm không chắc
tác phẩm, các em chỉ cảm nhận chung chung về chuyện như những cảm
nhận vẫn lưu giữ từ thuở ấu thơ. (thậm chí có thể có em còn bị chệch
hướng trong cách hiểu).
Từ tình hình trên, có thể khẳng định rằng: muốn nâng cao chất
lượng dạy và học Tấm Cám trong trường phổ thông, nhất thiết phải tiến
hành đổi mới phương hướng và biện pháp giảng dạy.
6

II. Cơ sở và phương hướng cụ thể của việc đề xuất
II.1. Cơ sở đề xuất.
Đề xuất:phương hướng dạy học Tấm Cám từ việc nhận thức về
vai trò và tác dụng của yếu tố thần kì, tôi dựa trên những cơ sở cụ thể

gian và diễn xướng dân gian.
Từ văn bản truyện

Mặt “giao thoa”
Yếu tố ngoài văn
bản
[17.75]
Để làm sáng tỏ vấn đề, Nguyễn Xuân Lạc đã đưa “Thử đề xuất một
cách tiếp cận truyện Tấm Cám theo tinh thần Phôncơlo học” theo sáu mặt
trên.Tiếp thu những ý kiến này, tôi đề xuất phương hướng của mình.
Năm 2003, Tấm Cám được đưa vào SGK Ngữ văn 10 (Chương
trính thí điểm) và được hướng dẫn giảng dạy theo quan điểm mới: Quan
điểm tích hợp. Theo Đỗ Ngọc Thống (“SGK Ngữ văn 10-Những thay đổi
cần chú ý- Văn học và tuổi trẻ- số 7- 7/2003) thì ở đây có sự thay đổi về
phương pháp: SGK Ngữ văn 10 nhằm hình thành và trang bị cho học sinh
văn hoá đọc và phương pháp đọc văn. Trước, học sinh đọc văn chủ yếu là
nhằm thấy được cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn chương và do giáo viên
cung cấp. Nay, đọc văn là một quá trình bao gồm: Tiếp xúc văn bản, thấu
hiểu văn bản, thấu được vai trò tác dụng của các hình thức, biện pháp
nghệ thuật. Đó chính là quá trình tiếp xúc, giải mã văn bản (kể cả hiểu và
cảm thụ).
Việc dạy mỗi bài văn bao gồm cả giảng văn, giảng tiếng, dạy làm
văn. Yêu cầu đó khiến giáo viên không thể giảng bằng những phương
pháp như cũ được nữa. Những yêu cầu đổi mới về phương pháp dạy học
truyện cổ tích hiện nay: Dạy theo thi pháp loại thể, dạy theo quan điểm
tích hợp đã thúc đẩy tôi tìm tòi và đề ra một phương hướng cụ thể cho dạy
học Tấm Cám ở trường THPT.
8

II.1.2. Xuất phát từ yêu cầu rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh

từ việc nhận thức về vai trò và tác dụng của yếu tố thần kì”.
9

II.1.3. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của việc dạy và học Tấm Cám
hiện nay (theo chương trình thí điểm lớp 10-THPT)
Mặc dù đã nói nhiều về sự đổi mới phương pháp dạy học, xong thực
tế giảng dạy hiện nay, nhiều giờ giảng vẫn không thoát khỏi hạn chế của
phương pháp truyền thống.
Những giờ dạy truyện cổ tích vẫn còn gặp một trong những sai sót
sau đây:
- Giáo viên chưa nắm vững đặc sắc thi pháp của truyện cổ tích nên
nhiều khi qúa chú trọng vào khai thác ngôn từ của văn bản.
- Trước khi phân tích, giáo viên coi nhẹ hoạt động kể, không cho
học sinh tập kể mà chỉ cho học sinh đọc diễn cảm văn bản.
- Giáo viên chưa biết cách làm nổi bật những chi tiết quan trọng,
chưa làm nổi bật các yếu tố thi pháp của truyện mà đi sâu vào khai thác
vấn đề xã hội.
- Sai sót kéo dài khi giảng dạy: có giáo viên đi sâu vào khai thác
vấn đề xã hội, đời sống xã hội, chủ đề chính trị, từ đó dẫn đến coi nhẹ
cảm cảm thẩm mỹ, khát vọng mãnh liệt của nhân dân về công lý xã hội.
- Giáo viên chưa làm rõ đặc sắc câu chuyện mình đang dạy.
Qua khảo sát, tôi thấy việc giảng dạy Tám Cám theo chương trình
thí điểm ở trường THPT ít nhiều cũng mắc một trong những sai sót trên.
Và có thể nói, việc dạy học Tấm Cám còn đang gặp lúng túng lớn về việc
tìm ra một phương hướng giảng dạy tốt nhất. (bởi chính thầy cô cũng cảm
thấy không thoả mãn về kết quả bài dạy).
Những yêu cầu thực tiễn đó khiến người viết trăn trở và mong muốn
phương hướng giảng dạy mà mình đưa ra thực sự góp được một tiếng nói
hữu ích vào công việc tìm tòi khoa học đầy khó khăn nhưng cũng hết sức
lôi cuốn này.

Tám Cám là truyện cổ tích thần kì Việt Nam được nhiều người yêu
thích. Nó phong phú về nghệ thuật, có nhiều tầng nội dung ý nghĩa và lấp
lánh nhiều màu sắc, giá trị. Chưa một ai dám nghĩ rằng mình đã hiểu hết
cái hay, cái đẹp của truyện một cách thật thấu đáo. Tuy nhiên mỗi giáo
viên dạy văn thông qua hoạt động của mình sẽ là người hướng dẫn, tổ
chức học sinh tiếp cận và nắm chắc giá trị nội dung cơ bản nhất của
truyện.
Theo GS -TS Nguyễn Thanh Hùng thì “Muốn giảng dạy Tấm Cám
có hiệu quả phải chú trọng phản ánh trung thành giá trị của cổ tích thần
11

kỳ biểu hiện trên hai phương diện: sự thật đời sống và chân lý nghệ thuật”
[13.145]. Do vậy trong giảng dạy Tấm Cám phải định hướng cho học
sinh nắm vững hai giá trị này.
Dù cổ tích thần kì khoác áo hoang đường kì ảo và những điều không
thể tin cậy về mặt mô tả hiện thực song sự thật đời sống vẫn được bộc lộ
trong mối quan hệ lịch sử và những bài học kinh nghiệm sống. Tấm Cám
phản ánh số phận nhỏ bé, bất hạnh và sức sống, sức trỗi dậy mãnh liệt của
Tấm trước sự vùi dập của các thế lực thù địch. Đồng thời nó trình bày lý
tưởng xã hội, quan điểm và mơ ước của nhân dân.
Tấm Cám là kiểu truyện quen thuộc trên thế giới và cũng là truyện
cổ tích thấm đẫm màu sắc dân tộc. Giúp học sinh tìm hiểu đặc điểm này là
một cách để các em thấy nét đặc sắc, sức biểu cảm to lớn của truyện cổ
tích Việt Nam cũng như của truyện Tấm Cám. Từ đó tạo niềm yêu thích,
tạo hứng thú học tập cho các em.
Phổ biến trên thế giới là kiểu truyện: Cô gái mồ côi ở với dì ghẻ- bị
bóc lột, bị đối xử cay nghiệt- cuối cùng có được hạnh phúc lấy được
hoàng tử như truyện “Lọ lem” (Pháp),“Cô Tro Bếp” (Đức), “Nàng Diệp
Hạn” (Trung Quốc), “Con cá vàng” (Thái Lan)... Theo thống kê của nhà
nghiên cứu Xô Viết S.EM.Mêlêtinxki thì trên thế giới có tới 500 truyện

Lan biến thành chim chào mào...)
Tính dân tộc, tính Quốc tế góp phần tạo nên giá trị đặc sắc của Tấm
Cám.
Trong quá trình dạy còn phải giúp học sinh nắm được bố cục và nội
dung của từng phần trong truyện.
Diễn biến của cốt truyện Tấm Cám đi theo hai tiến trình:
Tiến trình 1: Từ đầu cho đến khi Tấm được chọn làm hoàng hậu.
Có thể khái quát nội dung của tiến trình này là: Thân phận và con
đường đến với hạnh phúc của cô gái mồ côi.
Nhân vật Tấm là hình tượng tiêu biểu cho hình ảnh trẻ mồ côi bị dì
ghẻ áp bức bách hại. Trong truyện cổ tích có rất nhiều nhân vật mồ côi,
họ có những nét giống nhau, tạo thành một kiểu nhân vật – kiểu nhân vật
mồ côi. Mồ côi là đối tượng nhỏ bé, cô đơn, yếu thế trong gia đình và xã
hội. Những hiểu biết về kiểu nhân vật mồ côi sẽ giúp các em hiểu vì sao
nói Tấm là một nhân vật mồ côi tiêu biểu nhất trong thế giới cổ tích.
Tấm phải chịu đựng rất nhiều khổ cực, bất hạnh trong cuộc đời. Có
người nói Tấm là “Kiểu dạng người bất hạnh đến hai lần” (Vừa là người
con riêng, người mồ côi lại phải sống với mụ dì ghẻ và cô em gái cùng
cha khác mẹ vô cùng độc ác).
13

Tấm sớm mồ côi mẹ rồi lại mất cả cha, phải sống với dì ghẻ độc ác,
luôn tìm đủ mọi cách để hành hạ Tấm. Trong khi mẹ con Cám phởn phơ
ăn chơi thì Tấm phải làm việc quần quật luôn canh. Đã thế còn bị mẹ con
cám tước đoạt lần lượt từ ước mơ nhỏ bé nhất, bị hành hạ đủ kiểu.Rõ ràng
sự đau khổ bất hạnh của Tấm không chỉ ở lĩnh vực vật chất mà cả ở lĩnh
vực tinh thần.
Trong khi dạy giáo viên phải giúp các em hiểu vì sao Tấm lại phải
chịu bất hạnh đến cùng cực như vậy mà chỉ phản ứng bằng cách khóc. Sự
bất hạnh của Tấm một mặt phản ánh hiện thực xã hội lúc bấy giờ, mặt

của nhân vật.
Các yếu tố thần kì có vai trò hết sức quan trọng trên con đường đến
với hạnh phúc của Tấm. Bụt, gà, chim sẻ là những yếu tố thần kì giúp
Tấm đến được hạnh phúc của mình: trở thành hoàng hậu.
Trước hết, Bụt có vai trò thúc đẩy sự phát triển của cốt truyện. Khi
các nhân vật chính gặp khó khăn, Bụt xuất hiện và giúp đỡ; khó khăn
được giải quyết, tiến trình câu chuyện được tiếp tục.
Về ý nghĩa xã hội, Bụt đền bù cho những thiệt thòi mà Tấm phải
gánh chịu và tạo thêm sức mạnh cho Tấm đi đến thắng lợi sau này. Sự
giúp đỡ của Bụt đã thể hiện triết lý của nhân dân “ở hiền gặp lành”- một
triết lý phổ biến trong truyện cổ tích.
Tiến trình 2: Bắt đầu từ lúc Tấm về nhà giỗ bố đến khi ở với bà cụ bán
hàng nước rồi gặp lại vua.
Nội dung bao trùm của tiến trình này là: Thái độ phản kháng của
Tấm và cuộc đấu tranh gian nan, quyết liệt để giành và giữ hạnh phúc.
Trong phần này phải chú ý vào các chi tiết phản ánh thái độ và
cuốc đấu tranh ngày càng quyết liệt của Tấm. Trước kia, mỗi lần bị bắt
nạt, Tấm chỉ biết khóc. Tiếng khóc ấm ức chứng tỏ cô ý thức được nỗi
đau khổ của mình. Đó là thái độ phản kháng đầu tiên. Sự tàn nhẫn, độc ác
của mẹ con Cám với động cơ muốn chiếm đoạt tất cả những gì thuộc về
Tấm ngày càng tăng. Chúng muốn tiêu diệt Tấm đến cùng (Chặt cau giết
hại, giết chim vàng anh, chặt cây xoan đào, đốt khung cửi...). Từ sự bị
động và phản ứng yếu ớt, Tấm đã có phản ứng mạnh mẽ hơn và cuối cùng
đã hành động quyết liệt.
Phân tích tiến trình hai phải thấy sự đổi khác trong cuộc đời, trong
hành động của Tấm, thấy được tình cảm của Tấm dành cho lao động trong
sinh hoạt bình dị với con trâu, ruộng vườn, cây cau, ngày giỗ bố. Đồng
thời giúp học sinh cảm nhận được tình cảm mến yêu của nhân dân gửi
gắm vào sự hoá thân và sự hồi sinh của Tấm trong những sự vật đẹp đẽ
15