®¹i häc quèc gia hµ néi
trêng ®¹i häc khoa häc x héi vµ nh©n v¨n·
khoa lÞch sö

d©n téc häc
®Ò tµi: Kiªng c÷ vµ nghi lÔ liªn quan ®Õn ng«i nhµ cña ngêi
Hm«ng.

I. Những vấn đề chung.
Ngời Hmông ở Việt Nam hiện nay đều có nguồn gốc từ phơng Bắc.
Theo cuộc tổng điều tra dân số ở Việt Nam năm 1999 thì ngời Hmông có
tổng số 787604 ngời. Ngời Hmông có mặt ở tất cả các vùng trong cả nớc,
đông nhất là ở khu vực Đông Bắc có 445782 ngời, tiếp đến là khu vực Tây
Bắc có 289000 ngời, Bắc Trung Bộ có 39373 ngời, Tây Nguyên có 12392 ng-
ời....
Ngời Hmông đợc chia hành các nhóm: Hmông Trắng, Hmông Đen,
Hmông Đỏ, Hmông Xanh, Hmông Hoa, Hmông Lai, Hmông Nớc. (Theo:
Ngời Hmông ở Việt Nam, trang 8-9, NXB Thông Tấn).
Ngôi nhà, hiểu theo nghĩa chung không chỉ là công trình kiến trúc để ở
mà còn mang các giá trị văn hoá và chức năng xã hội, nh tính thẩm mỹ, sự
trao truyền tri thức, chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ, các mối quan hệ trong gia
đình cũng nh giữa gia đình và cộng đồng ..., qua đó góp phần hình thành và
bồi dỡng tâm lý, nhân cách con ngời. Về vấn đề ngôi nhà của ngời Hmông đã
có nhiều ngời nghiên cứu. Bài này chỉ đề cập đến vấn đề kiêng cữ và nghi lễ
liên quan đến ngôi nhà của ngời Hmông ở hai xã Hang Kia và Pà Cò, huyện
Mai Châu, tỉnh Hoà Bình. (Tài liệu tham khảo : Tạp chí Dân tộc học số 2-
2002, trang 39 - 47).
Ngời Hmông ở Hang Kia thuộc nhóm Hmông Hoa, và ngời Hmông ở
Pà Cò thuộc nhóm Hmông Đen đang sống trong hai loại hình nhà khác nhau,
đó là nhà truyền thống và nhà kiểu mới. Tuy nhiên, chủ nhân của những ngôi
nhà này vẫn coi trọng và thực hành nghiêm ngặt các kiêng cữ và nghi lễ liên

sống.
Dựng nhà xong, sau khi ông trởng họ đã thực hiện nghi lễ xin phép
thần linh thì gia đình mới đợc làm bếp. Trớc tiên, ngời ta đa ít nớc vào nhà
3
qua cửa phụ đặt cạnh nơi sẽ làm bếp, với niềm tin nớc sẽ đem lại bình yên và
phát triển, vì nớc thể hiện sự mát mẻ và sinh sôi. Ông trởng họ lấy một thanh
củi đang cháy trong bếp của bố mẹ hoặc anh em của chủ ngôi nhà mới, đi tới
nơi định làm bếp khấn rồi lấy nớc vẩy vào thanh củi nhng không để cho lửa
hoặc than tắt hẳn; sau đó đặt củi vào nơi đã định và gia đình tiến hành làm
bếp ở đó. Bếp làm xong, chủ nhà thắp hơng cắm ở cạnh bếp, ngụ ý cảm ơn
ma bếp đã giúp đỡ. Kể từ khi bếp đợc nhóm lửa gia đình mới đợc phép
chuyển đồ đạc vào nhà. Chỉ khi ổn định nơi ở, gia đình mới làm lễ đón ma
nhà và ma cửa đến nhà mới.
2/ Kiêng cữ và nghi lễ liên quan đến các ma đợc thờ cúng trong nhà.
Trong tín ngỡng của ngời Hmông, hiện có hệ thống ma đợc thờ cúng
trong nhà với những kiêng cữ và nghi lễ khác nhau. Trong đó, đáng chú ý là
ma nhà, ma cửa chính, ma cột chính, ma buồng và ma bếp.
a) Ma nhà.
Theo ngời Hmông, ma nhà là một trong những ma quan trọng nhất,
bởi ma này có liên quan đến tiền của, mùa màng, sức khoẻ, sự sinh sôi cuả
con ngời và gia súc. Nơi thờ ma là hai mảnh giấy bản đợc gián vào bức đố
hậu gian giữa của ngôi nhà; trên hai manh giấy bản bôi máu và dính lông cổ
của con gà trống dùng làm lễ vật cúng ma nhà trong dip năm mới. Thông th-
ờng ma nhà chỉ đợc cúng mỗi năm một lần vào dịp năm mới, và trong lễ này,
gia đình cũng thay bàn thờ mới cho ma nhà. Lễ cúng đợc tiến hành hai lần:
lần một cúng cho các thần linh và lần hai cúng tổ tiên. Lễ cúng ma nhà đợc
tiến hành vào nửa đêm 30 tết. Ông chủ bắt một con gà trống để làm vật hiến
tế, đứng trớc bàn thờ mời các thần linh nhận lễ vật của gia đình, rồi cắm hơng
vào bát gạo và cắt tiết gà. Với ngời Hmông ở Lào Cai, họ tin rằng khi con gà
chết đầu quay về hớng bàn thờ thì năm đó gia đình gặp nhiều may mắn, còn