A: Mở đầu
Công cuộc đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế đã mang lại nhiều
thành tựu cho tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. Trong quá trình ấy việc
huy động và sử dụng vốn đầu tư của nhà nước (đầu tư công) có một ý
nghĩa quan trọng. Đầu tư công là một trong những chính sách phát triển
kinh tế - xã hội rất quan trọng của bất cứ Nhà nước nào, đặc biệt có ý
nghĩa đối với những quốc gia đang trong giai đoạn chuyển đổi và phát
triển kinh tế thị trường như Việt Nam. Đầu tư công đóng vai trò tạo nên
những nền tảng vật chất – kĩ thuật quan trọng cho đất nước, thúc đẩy
phát triển không những về kinh tế mà cả trong lĩnh vực văn hóa xã hội.
Đồng thời đầu tư công cũng là động lực quan trọng đối với một số ngành
và vùng trọng điểm, thúc đẩy thực hiện các chính sách phúc lợi xã hội,
an ninh quốc phòng…Tuy nhiên, việc xác định các mục tiêu và định
hướng phát triển đầu tư công theo hướng nào, quy mô đến đâu là phù
hợp, có đáp ứng được yêu cầu phát triển trong thực tế hay không thì tùy
thuộc rất lớn vào quyết định của các nhà hoạch định chính sách trong
từng hoàn cảnh, từng thời điểm của mỗi quốc gia. Tình hình đầu tư công
ở Việt Nam hiện nay đang diễn ra như thế nào? Cấu trúc đầu tư công
trong nước hiện nay ra sao? Đã hiệu quả hay chưa? Đó cũng là những
thắc mắc khiến nhóm nghiên cứu chủ đề “ đầu tư công ở Việt Nam”.
B: Phần nội dung
I. Tổng quan đầu tư công ở Việt Nam hiện nay.
1.1: Khái niệm
- Quan điểm 1:
Đầu tư công ở Việt Nam hiện được hiểu là đầu tư từ các nguồn vốn
của nhà nước, bao gồm đầu tư phát triển từ NSNN, trái phiếu chính phủ,
tín dụng nhà nước (thông qua ngân hàng phát triển Việt Nam), vốn ODA,
đầu tư phát triển của các DNNN và các nguồn vốn khác của nhà nước.
- Quan điểm 2:
Dự thảo Luật đầu tư công của Việt Nam đang đề nghị áp dụng khái
niệm sau: Đầu tư công là việc sử dụng nguồn vốn nhà nước để đầu tư

bất công trong xã hội bằng các chương trình, dự án kinh tế hỗ trợ các
vùng khó khăn, vùng sâu vùng xa, các dân tộc thiểu số (chương trình
134, 135 của Chính phủ, các chương trình xóa đói giảm nghèo, ), nâng
cao và ổn định đời sống người dân.
- Đảm bảo ổn định và không ngừng tăng cường quốc phòng, an
ninh. Các công trình, dự án về an ninh quốc phòng đều không mang lại
hiệu quả kinh tế trước mắt nên khu vực tư nhân không thể và cũng không
muốn đầu tư vào lĩnh vực này. Nhưng đó lại là cơ sở quan trọng của đất
nước để bảo vệ Tổ quốc, giữ vững độc lập, chủ quyền quốc gia.
II: Thực trạng đầu tư công ở Việt Nam trong những năm gần
đây.
Có thể nói, trong nhiều năm, chúng ta đã theo đuổi một chính sách
tài khóa quá cởi mở và rất dễ dàng, thể hiện qua việc luật hóa một mức
khiếm hụt ngân sách quốc gia hằng năm thường xuyên là trên 5% và trên
thực tế có khi lên đến mức 8% GDP. So sánh với nhiều nước đang phát
triển khác, đây là một mức khiếm hụt khá cao, nếu biết rằng nguồn thu
ngân sách của nước ta (chủ yếu là từ thuế) chiếm đến 28 - 29% GDP.
Theo nhận định của các chuyên gia phân tích ngân sách, mức
khiếm hụt lớn của ngân sách quốc gia hầu hết được sử dụng để tài trợ
cho các khoản đầu tư công, nhưng không phải đầu tư công chỉ sử dụng
duy nhất nguồn tài trợ từ ngân sách mà còn từ các khoản nợ công trong
nước và ngoài nước thông qua việc phát hành trái phiếu kho bạc, trái
phiếu chính phủ và vay ODA.
Đầu tư công bao gồm hai khoản mục chính: (1) Đầu tư trực tiếp
của Chính phủ nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng như đường sá, cầu cống, hệ
thống thủy lợi, đê điều, điện nước, trường học, bệnh viện ; (2) Đầu tư
gián tiếp của Chính phủ qua việc cấp vốn, vay nợ thay cho những công
ty, tập đoàn quốc doanh.
Đầu tư công trực tiếp, đó là nguồn đầu tư giúp xây dựng đất nước
đẹp hơn. Cơ sở hạ tầng của đất nước được nâng cấp, hiện đại hóa, mở

59,1% vào năm 2000 xuống còn 33,9% năm 2008, thấp hơn tỷ trọng của
khu vực kinh tế ngoài quốc doanh, nhưng năm 2009 lại tăng trở lại mức
40,6% và trở về vị trí số một trong cơ cấu vốn đầu tư xã hội.
Do đầu tư công tăng nhanh nên vốn sản xuất và tài sản cố định có
nguồn công tăng lên nhanh chóng trong nền kinh tế, tốc độ tăng bình
quân hàng năm vào khoảng 15%, mặc dù tỷ trọng tương đối đang có xu
hướng giảm đi (từ mức 2/3 năm 2000, giảm xuống còn khoảng 50% năm
2006) và tiếp tục giảm thấp hơn trong các năm gần đây.
Trong khi lao động trong khu vực nhà nước không thay đổi bao
nhiêu, thì trình độ trang bị vốn của lao động khu vực nhà nước đang tăng
lên nhanh chóng. Tài sản cố định và vốn đầu tư dài hạn của một lao động
khu vực DNNN năm 2004 có 160 triệu đồng; năm 2005 là 239 triệu
đồng, năm 2006 tăng lên đến 418 triệu đồng và năm 2007 đạt 511 triệu
đồng (trung ương 613 triệu đồng và địa phương 225 triệu đồng), tức là
trong 4 năm mà trang bị vốn đã tăng hơn 3 lần cho lao động của khu vực
kinh tế Nhà nước.
Về cơ cấu, trong 10 năm vừa qua, khoảng trên dưới 40% tổng số
vốn đầu tư công dành cho các ngành kết cấu hạ tầng: điện, nước, vận tải,
thông tin. Công nghiệp khai thác mỏ chiếm ổn định khoảng 7-9%. Công
nghiệp chế biến tăng giảm thất thường trong khoảng 8-15%. Nông
nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản, mặc dù là lĩnh vực hoạt động của đại đa
số dân cư, nhưng không được Nhà nước chú trọng đầu tư; biểu hiện là tỷ
trọng của lĩnh vực này trong đầu tư công đã giảm từ 12,2% năm 2000
xuống còn 7-8% những năm 2003-2008 và chỉ còn 6,7% vào năm 2009.
Các ngành liên quan trực tiếp tới phát triển con người – khoa học,
giáo dục và đào tạo, y tế và cứu trợ xã hội, văn hóa, thể thao, phục vụ cá
nhân và cộng đồng – không có sự thay đổi đáng kể tỷ trọng trong đầu tư
công: chiếm 17,6% năm 2000, khoảng trên dưới 19% những năm 2003-
2006 và từ năm 2007 giảm xuống 16,1%, chỉ còn 15,2% năm 2009;
trong đó khoa học, giáo dục và đào tạo giảm tỷ trọng từ 8,5% năm 2000

nhân tố lao động 21%, trong khi nhân tố vốn đã tăng lên 59%.
Thước đo hiệu quả vốn đầu tư thường được dùng phổ biến hiện
nay là hệ số suất đầu tư (Incremental Capital Output Ratio – ICOR), hay
còn gọi là hệ số sử dụng vốn, hệ số đầu tư tăng trưởng, hay tỷ lệ vốn trên
sản lượng tăng thêm. Hệ số này phản ảnh cần bao nhiêu đồng vốn tăng
thêm để tạo ra một đơn vị tăng lên của GDP.
Biểu đồ so sánh tốc độ tăng vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước 5
tháng đầu năm 2011 so với cùng kỳ năm 2010 (nguồn: Báo cáo ước tính
hàng tháng của Tổng cục Thống kê)
Nếu xét hiệu quả đầu tư từ tổng vốn đầu tư, để tăng một đồng GDP
cần bỏ ra 5,2 đồng vốn, có thể thấy hiệu quả đầu tư của Việt Nam trong
giai đoạn 2000-2007 thấp hơn nhiều so với giai đoạn trước đây (chỉ vào
khoảng 2-3 trong thời gian 1970-1984). Khi ở trình độ phát triển thấp
tương đương với Việt Nam hiện nay vào những năm 1950-1975, hệ số
ICOR của Singapore, Nhật Bản và Hàn Quốc chỉ dao động trong khoảng
1-2.
Hàng trăm ngôi chợ xây mới trên cả nước được đầu tư từ nguồn
ngân sách gần như bị bỏ hoang. Hàng loạt những công trình giao thông,
trường học cũng từ nguồn ngân sách nhà nước đều sử dụng không hiệu
quả hoặc bị kéo dài nhiều năm dẫn đến tính trạng đội giá lên gấp nhiều
lần. Đây chính là một mảng chưa sáng của việc đầu tư công trong thời
gian vừa qua.
Trong thời gian qua, bên cạnh những thành công và đóng góp tích
cực vào quá trình phát triển đất nước không thể phủ nhận, đầu tư công
của Việt Nam còn nhiều hạn chế, nhất là về hiệu quả đầu tư. Đầu tư công
luôn đi cùng với lãng phí và tốn kém, thậm chí với mức độ ngày càng
nặng nề… Một ví dụ điển hình về hiệu quả đầu tư công thấp là Chương
trình xóa đói giảm nghèo cho các vùng sâu, vùng kinh tế khó khăn
(Chương trình 135); Chuyện Tập đoàn kinh tế Nhà nước Vinashin bỏ
1.000 tỷ đồng để mua tàu vận tải biển tuyến Bắc – Nam, nhưng chỉ chạy

tính và tư duy nhiệm kỳ; do rõng thủ tục giấy tờ dầy đặc mà lỏng lẻo,
thiếu minh bạch; chất lượng quy hoạch và lập dự án thấp; Không hoặc
chỉ đấu thầu hình thức; Năng lực và trách nhiệm nhà thầu kém, nạn tham
nhũng; thiếu kiểm soát và chế tài kịp thời, nghiêm khắc, trách nhiệm
chưa rõ ràng và nhất là do thiếu phối hợp đồng bộ các chính sách, các
cấp, ngành và các bên hữu quan trên cơ sở một Luật đầu tư còn thiếu
vắng ở nước ta…
IV: Giải pháp nâng cao hiệu quả đầu tư công trong nước.
Để nâng cao hiệu quả đầu tư công trong thời gian tới, cần quán
triệt một số nguyên tắc sau:
Thứ nhất, phối hợp bố trí vốn đầu tư công trên cơ sở quy hoạch
đầu tư công được xây dựng bảo đảm chất lượng cao và ổn định.
Một mặt, cần coi trọng nâng cao chất lượng và giữ ổn định các quy
hoạch đầu tư phát triển các loại được lập cả ở cấp quốc gia, ngành, cũng
như địa phương, coi đây như một căn cứ chủ yếu định hướng đầu tư
công, hạn chế và tiến tới không đầu tư công ngoài quy hoạch, phá vỡ quy
hoạch hay bất chấp quy hoạch.
Mặt khác, sự điều chỉnh và hoàn thiện các quy hoạch đầu tư đã lập
cũng là cần thiết, cần được tiến hành nghiêm túc, có căn cứ xác đáng, có
quy trình và thời gian nhằm hạn chế thấp nhất những thiệt hại cho các
bên liên quan vì nếu quy hoạch sai, lộ trình đầu tư không hợp lý và
không được thẩm tra đầy đủ thì quá trình đầu tư sẽ không thể có hiệu quả
trong dài hạn.Sau khi có quy hoạch, cần chủ động xây dựng và công bố
danh mục dự án, công trình đầu tư cụ thể để huy động các nguồn lực
trong xã hội phục vụ mục tiêu đầu tư phát triển theo các hình thức BOT
(xây dựng - khai thác - chuyển giao), BT (xây dựng - chuyển giao), PPP
(hợp tác nhà nước - tư nhân); tạo ra các cơ chế để huy động tối đa, hiệu
quả những nguồn vốn xã hội, giảm dần sự phụ thuộc, trông chờ vào ngân
sách nhà nước; khuyến khích các doanh nghiệp tư nhân tham gia đấu
thầu thực hiện các dự án có vốn ngân sách nhà nước và kể cả vốn ODA.

đảm chất lượng công trình.
Cắt giảm đầu tư công phụ thuộc vào sự chuyển biến trong nhận
thức của các ngành, các địa phương về sự cần thiết phải hy sinh lợi ích
riêng trước mắt vì mục tiêu chung. Đồng thời, cũng cần có tiêu chí và
thời gian để rà soát lại các dự án đầu tư công, tránh quyết định vội vã, lợi
bất cập hại. Cần đặc biệt chú ý tiếp tục triển khai những dự án giải quyết
vấn đề an sinh xã hội thuộc chương trình mục tiêu, dự án tại vùng khó
khăn, khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, cũng như các
dự án có hiệu quả kinh tế liên ngành, liên vùng cao. Ủy ban Tài chính và
Ngân sách của Quốc hội cần phối hợp chặt chẽ hơn với các bộ, ngành,
địa phương để rà soát việc phân bổ vốn ngân sách theo đúng trình tự
pháp luật, cũng như giám sát việc quản lý và sử dụng nguồn vốn này.
Yêu cầu Chính phủ cung cấp thông tin thường xuyên, tăng cường giám
sát việc quản lý, sử dụng vốn ngân sách nhà nước theo nghị quyết của
Quốc hội.
Phần III: Kết luận.
Thứ tư, phối hợp tuân thủ các quy chuẩn về thủ tục và quy trình
đầu tư, thực hiện đấu thầu thực chất và rộng rãi cho mọi thành phần
kinh tế với các nguồn đầu tư công, tăng cường giám sát, phản biện và
kiểm tra, tố giác, xử lý kịp thời và nghiêm khắc các vi phạm đầu tư công
bằng các công cụ chế tài về tài chính và hành chính. Kiên quyết chống
tham nhũng và thực hiện thường xuyên hơn trách nhiệm giải trình trong
đầu tư công. Công khai các thông tin, quy trình, thủ tục, danh mục dự án
vận động đầu tư, nâng cao hiệu quả cơ chế “một cửa”, quy định rõ về
chính sách và các ràng buộc, chế tài nếu nhà đầu tư không thực hiện
đúng cam kết. Tăng cường công tác quản lý, thanh tra, kiểm tra, kiểm
toán các dự án đầu tư công. Kiểm toán nhà nước và các cơ quan thanh
tra, kiểm tra tài chính cần tăng cường công tác chuyên môn nghiệp vụ để
thẩm định, đối chiếu, so sánh, phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành
vi vi phạm pháp luật. Kiên quyết xuất toán các khoản chi sai mục đích,

chế tài đủ mạnh, nhằm khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, chậm đưa
công trình vào sử dụng, hiệu quả kinh tế, xã hội hạn chế. Bên cạnh hệ
thống giám sát nhà nước, cũng cần xem xét bổ sung quy định các hoạt
động đầu tư công chịu sự giám sát của cộng đồng, xác lập quyền và trách
nhiệm của cộng đồng trong vai trò giám sát đối với các hoạt động đầu tư
công. Nghiên cứu, quy định rõ các hành vi bị cấm và các chế tài đủ mạnh
để xử lý các hành vi vi phạm ở các mức độ khác nhau nhằm góp phần
ngăn chặn những hành vi tiêu cực và làm cơ sở pháp lý để xử lý các sai
phạm trong đầu tư công.
Về tổng thể, cần giảm quy mô đầu tư và đầu tư công cho phù hợp
với khả năng của nền kinh tế, từ bỏ mô hình tăng trưởng “nóng”, dựa chủ
yếu vào tăng vốn đầu tư và gia công sản xuất, chuyển sang mô hình phát
triển theo chiều sâu. Tái cơ cấu thu, chi ngân sách, thay đổi cơ cấu chi
tiêu ngân sách theo hướng giảm bớt chức năng “nhà nước kinh doanh”
và đồng thời tăng cường chức năng “nhà nước phúc lợi”. Đổi mới phân
bổ đầu tư công, gắn với tài chính công, và tái cấu trúc nền kinh tế bắt đầu
từ chính sách tài khóa. Điều quan trọng nhất là kỷ luật tài khóa và việc
nâng cao chất lượng công tác quy hoạch trên cơ sở tôn trọng tính tự phát
triển của địa phương, nhưng cũng cần hướng về sự phát triển tổng thể
nền kinh tế, tăng cường hơn vai trò tổng cân đối chung của Chính phủ.
Thực tế cho thấy rất cần sớm có Luật Đầu tư công làm căn cứ pháp
lý và cơ sở chung thực hiện phối hợp chính sách trong quản lý và nâng
cao hiệu quả đầu tư công./.