TÓM TẮT
Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người
tham gia được được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của
mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng
chế độ hưu trí và tử tuất. Tuy nhiên, theo số liệu của Tổng cục Thống kê số người lao
động chính thức tham gia BHXH tự nguyện hiện nay vẫn còn hạn chế và khá khiêm
tốn khi đặt trong mối quan hệ tương quan về dân số và lao động, chưa phản ánh đúng
nhu cầu tham gia của những đối tượng này cũng như định hướng phát triển của Đảng
và Nhà nước.
Thực tế có nhiều nguyên nhân để người lao động không quan tâm đến chế độ
BHXH tự nguyện, cụ thể như về chế độ, mức đóng hay sự liên thông giữa các loại
hình BHXH...Chính vì vậy, để thực sự thu hút được người lao động tham gia BHXH
tự nguyện, cần có sự điều chỉnh các quy định của pháp luật cho phù hợp với thực tế,
hài hòa được lợi ích của người tham gia bảo hiểm và Nhà nước.
Đề tài: "Pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam - Thực
trạng và hướng hoàn thiện" được thực hiện trên cơ sở vận dụng quan điểm của
Chủ nghĩa Mác - Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng ta về nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, về đường lối chính sách của Đảng và Nhà
nước, về xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung, pháp luật về BHXH
nói riêng. Trong quá trình nghiên cứu, Luận văn đã sử dụng các phương pháp
nghiên cứu như phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp so sánh, liệt kê,
phương pháp kết hợp giữa lý luận và thực tiễn đồng thời vận dụng các chủ trương,
chính sách của Đảng và Nhà nước về BHXH nói chung và BHXH tự nguyện nói
riêng làm cơ sở cho quá trình nghiên cứu. Với mục tiêu là xem xét một cách có hệ
thống chính sách BHXH tự nguyện từ khi được thực thi; đánh giá thực trạng những
ưu điểm, nhược điểm về pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật BHXH tự nguyện
nhằm đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật BHXH tự nguyện
ở Việt Nam hiện nay.

-iii-


the basis of the reality, the harmony of the interests between participants and the State.
Topic: "The legislation on voluntary social insurance in Vietnam - Status and
direction of perfecting" is done on the basis of applying the perspective of Marxism
- Leninism, Ho Chi Minh thoughts and the views of Party about the socialist lawgoverned State, the policies of the Party and the State and about the fact of building
and perfecting the legal system in general, the law on social insurance in particular.
In the process of research, thesis has used research methods such as methods of
analysis and synthesis, methods of comparison, lists, methods of combination
between theory and practice and application of the policies of the Party and the State
on social insurance in general and voluntary social insurance in particular as the basis
for the research process. The target is aimed at considering systematically the policies
of voluntary social insurance from being executed; assess the status of the advantages
and disadvantages of laws and reality of implementing voluntary social insurance
law to provide solutions that improve the efficiency of the implementation of
voluntary social insurance law in Vietnam today.

-v-


Researching the general theoretical issues and the provisions on social
insurance, voluntary social insurance is considered as sodid base to amend, adjust
the regulations on voluntary social insurance in Vietnam, contributing to the
successful implementation of policies on social security in Vietnam, and practically
contributing to successful implementation of the two strategic tasks of building and
protecting the Socialist Republic of Vietnam. At the same time, allowing us to find
out the advantages and the limitations, from which to draw the lessons and propose
solutions to perfect the voluntary social insurance legislation and the policies on
social security, increase access to social insurance system, and contribute to ensure
the lives of workers, reduce the wealth gap in society, to meet the common aspirations
of workers in all economic sectors.


1.3. Vai trò của bảo hiểm xã hội tự nguyện ..........................................................20

-vii-


1.3.1. Về phương diện kinh tế ...........................................................................20
1.3.2. Về phương diện xã hội .............................................................................21
1.3.3. Về phương diện pháp luật ........................................................................22
1.4. Nguyên tắc của bảo hiểm xã hội tự nguyện ...................................................22
1.4.1. Nguyên tắc Nhà nước thống nhất quản lý ...............................................22
1.4.2. Nguyên tắc “lấy số đông bù số ít” ...........................................................23
1.4.3. Nguyên tắc thể hiện mối quan hệ hữu cơ giữa đóng góp, thụ hưởng và đời
sống của người lao động ....................................................................................24
1.4.4. Nguyên tắc không có sự phân biệt đối xử giữa những người lao động ...25
1.5. Lịch sử phát triển các quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện ở
Việt Nam ...............................................................................................................25
CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI
TỰ NGUYỆN .........................................................................................................29
2.1. Các bên tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện ................................................29
2.2.1. Bên tham gia bảo hiểm ............................................................................29
2.2.2. Bên bảo hiểm ...........................................................................................30
2.2.3. Bên thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm..........................................................32
2.2. Các chế độ bảo hiểm xã hội tự nguyện ..........................................................32
2.2.1. Chế độ hưu trí ..........................................................................................33
2.2.2. Chế độ tử tuất ...........................................................................................39
2.3. Quỹ bảo hiểm xã hội tự nguyện .....................................................................42
2.3.1. Nguồn hình thành quỹ .............................................................................42
2.3.2. Sử dụng quỹ BHXH tự nguyện................................................................45
CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI
TỰ NGUYỆN Ở VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ ..................................48

BHXH:

Bảo hiểm xã hội

ILO:

Tổ chức Lao động quốc tế

CPI:

Chỉ số giá tiêu dùng

NLĐ:

Người lao động

WB:

Ngân hàng thế giới

BHTM:

Bảo hiểm thương mại

-x-


DANH SÁCH CÁC BẢNG
Số hiệu bảng



-xii-

Trang
51


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Bảo hiểm xã hội là một khái niệm quen thuộc trong đời sống hàng ngày của
con người ở các nước trên thế giới và là một trong những cơ chế chủ yếu của an sinh
xã hội. Ở Việt Nam, BHXH được hiểu là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần
thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản,
tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ
sở đóng vào quỹ BHXH. BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức
mà người tham gia được được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với
thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham
gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất [36, Điều 3].
Trước đây, BHXH chỉ được áp dụng cho các đối tượng thuộc cơ quan và doanh
nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, đối tượng tham gia BHXH được mở rộng khi chính sách
BHXH tự nguyện ở Việt Nam bắt đầu xuất hiện từ năm 1993, Chính phủ ban hành
Nghị định số 43/CP ngày 22/6/1993 quy định tạm thời chế độ BHXH và Bộ luật Lao
động năm 1994 ra đời quy định cả hai loại hình BHXH bắt buộc và tự nguyện. Sau
hai mươi năm triển khai thực hiện, BHXH tự nguyện cho NLĐ đã đạt được một số
thành quả nhất định, đây là chính sách đúng đắn góp phần đảm bảo an sinh xã hội.
Tuy nhiên, theo số liệu của Tổng cục Thống kê thì dân số trung bình cả nước năm
2012 ước tính khoảng 88.78 triệu người, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên năm
2012 là 52.58 triệu người [43]. Trong khi đó theo Bảo hiểm xã hội Việt Nam thì tính
đến hết tháng 02 năm 2013 tổng số người tham gia BHXH bắt buộc là 10.411.431
người và tổng số người tham gia BHXH tự nguyện chỉ có 140.945 người [21]. Điều

Để thực hiện có hiệu quả mục tiêu đã đề ra, Luận văn tập trung nghiên cứu
những vấn đề cụ thể sau:
Thứ nhất, nghiên cứu một số vấn đề khái quát chung về BHXH tự nguyện.
Thứ hai, phân tích đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng các quy
định pháp luật về BHXH tự nguyện ở Việt Nam.
Thứ ba, đề xuất một số kiến nghị góp phần hoàn thiện pháp luật BHXH tự
nguyện ở Việt Nam trong thời gian tới.

-2-


TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
[1]. Mạc Tiến Anh (2008), “Một số vấn đề về BHXH tự nguyện”, Tạp chí Bảo hiểm
xã hội.
[2]. Phạm Hà Anh (2013), “Một số quan điểm về việc tính toán lương hưu nhằm
hoàn thiện chế độ BHXH hưu trí”, Tạp chí Bảo hiểm xã hội, (Kỳ 1 tháng
11/2013).
[3]. Bảo hiểm xã hội Việt Nam (2013), Báo cáo tổng kết công tác BHXH của BHXH
Việt Nam các năm từ 2008 đến 2013, Hà Nội.
[4]. Bảo hiểm Xã hội Việt Nam (2014), Báo cáo số 366/BC-BHXH ngày 27/1/2014,
“Báo cáo tổng kết công tác năm 2013 và phương huớng hoạt động năm 2014”
của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, Hà Nội.
[5]. Ban chấp hành Trung ương (2012), Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 01/6/2012
của Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về một số vấn
đề về chính sách bảo hiểm xã hội giai đoạn 2012-2020, Hà Nội.
[6]. Nguyễn Huy Ban (1996), Hoàn thiện pháp luật BHXH ở Việt Nam: Lý luận và
thực tiễn, Luận án Tiến sĩ khoa học, Trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân
văn, Hà Nội.
[7]. Bộ tài chính (2013), Thông tư số 115/2013/TT-BTC ngày 20/8/2013 của Bộ Tài

tiết một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội về bảo hiểm xã hội tự nguyện, Hà Nội.
[18]. Nguyễn Hùng Cường (2013), “Chế độ BHXH ngắn hạn: thực trạng và những
đề xuất sửa đổi”, Tạp chí BHXH, (Kỳ 2 tháng 8).
[19]. Đảng cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ
XI, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
[20]. Phong Điền (2014), Tăng tuổi hưu không phải là giải pháp căn cơ, Thư viện
pháp luật.
[21]. Đặng Huế (2013), Toàn Ngành tập trung đôn đốc công tác thu để giảm nợ đọng,
Hà Nội.

-74-


[22]. Trần Quang Hùng, Mạc Văn Tiến (1998), Đổi mới chính sách BHXH đối với
người lao động, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
[23]. Nguyễn Thị Thu Hà (2013), Bàn về tuổi nghỉ hưu của lao động nữ nước ta trong
giai đoạn hiện nay, Hà Nội.
[24]. Trần Quang Hùng, Mạc Văn Tiến (1998), Đổi mới chính sách BHXH đối với
người lao động, Nxb Chính trị Quốc gia.
[25]. Trần Hoàng Hải, Lê Thị Thúy Hương (2011), Pháp luật ASXH kinh nghiệm của
một số nước đối với Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội.
[26]. Phan Thanh Long (2004), Chế độ BHXH trong pháp luật lao động Việt Nam Thực tiễn áp dụng và hướng hoàn thiện, Luận văn thạc sĩ Luật học, Trường Đại
học Luật TP. Hồ Chí Minh.
[27]. Phan Thị Liên (2012), Pháp luật về BHXH tự nguyện cho nông dân, Luận văn
thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh.
[28]. Trương Thị Mai (2014), Báo cáo thẩm tra sơ bộ dự án Luật BHXH sửa đổi, Ủy
ban các vấn đề xã hội của Quốc hội, Hà Nội.
[29]. Trần Thị Thúy Nga (2014), Những định hướng căn bản trong dự thảo Luật
BHXH sửa đổi, Hà Nội.
[30]. Nguyễn Hiền Phương (2010), Pháp luật ASXH những vấn đề lý luận và thực

[47]. Lê Thị Hoài Thu (2007), “Bàn về BHXH tự nguyện ở Việt Nam”, Tạp chí Nhà
nước và Pháp luật, (7).
[48]. Nguyễn Trọng Thảng (2004), Giải pháp nâng cao hiệu quả đầu tư từ quỹ BHXH
ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ Kinh tế, Học viện Tài chính, Hà Nội.
[49]. Nguyễn Xuân Thu (2006), “Chế độ bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam”,
Tạp chí Luật học, (9).
Trang mạng
[50]. “Tin lập pháp”, />Ngày truy cập: 12/3/2016.
[51]. “Tuổi

nghỉ

hưu

và

một

số

vấn

đề

đặt

ra

ở