Nghị luận xã hội về căn bệnh nan y
Một lần, cách đây cũng đã gần mươi năm, có đồng chí có trách nhiệm
tôi vấn để xã hội trầm trọng nhất, bức xúc nhất của chúng ta hiện nay.
Câu trả lời của tôi khiến cho đồng chí ấy trầm ngâm: "Quốc nạn tham
những đại dịch HTV-AIDS, ma tuý, mại dâm, nạn buôn lậu xuyên quốc
gia là những vấn đề xã hội nghiêm trọng đang được nói đến nhiều.
Nhưng theo tôi, điều bức xúc nhất, trầm trọng nhất của một lối sống tệ
hại đã trở thành thói quen của không ít người, đó là thói đạo đức giả, nói
một đằng, làm một nẻo".
Trong hội nghị thì gật gù tán thưởng, ra quán trà thì dè bỉu, chê bai,
trên diễn đàn thì cao đàm khoát luận những chuyện cao siêu, vào quán
nhậu bàn mưu tính kế kiếm chác, lừa gạt ti tiện Sự nguy hại khôn
lường của ta chính là đã tạo ra một tập quán e ngại, lẩn tránh sự thật, chỉ
thích nghe cái giả không dám nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật, tự
đánh lừa mình bằng cái giả đã quá quen tai. Tai mình, và nhất là tai cấp
trên. Dần dần, không chỉ là quen tai, mà rồi cũng quen trong hành vi ứng
xử và nguy hiểm hơn nữa là quen trong một nếp tư duy. Đây là một bệnh
lý xã hội trầm trọng, và kéo cần phải dũng cảm gọi đúng tên, để đâu
tranh khắc phục. Câu trả lời ấy tôi đặt ra ngay khi được hỏi vì nó đã
nung nấu từ lâu, từ những quan sát, tiếp xúc va chạm, kiếm nhận, suy
ngẫm
Chuyện đạo đức giả đâu phải là mới mẻ gì mà om sòm làm vậy? Vẫn
chuyện xưa cũ cả đấy thôi. Chẳng thế mà Uy viễn Tướng công Nguyễn
Công Trứ đã tự lỡm mình: "Ban ngày quan lớn như thần, Ban đêm quan
lớn tần mần như ma. Ban ngày quan lớn như cha. Ban đêm quan lớn rầy
rà như con". Thì cũng là thứ đạo đức giả được thành thật phơi bày đây
chứ gì. Nhưng để tự lỡm mình chỉ ra được cái tếu táo của chính mình là
vì con người ấy dám thật với mình thật với đời. Và để có cái thật ấy,
phải là nhân cách của người “cầm quân đến bậc danh tướng, làm thơ đến
bậc văn hào".
Đó chuyện đời xưa. Còn chúng ta nay đang xây dựng Chủ nghĩa xã hội

là chưa! Chưa là vì trước đây làm gì có cái cơ chế người đời "cừ" trước
"thi" sau. Người ta nói thi cử là tuân theo cái logic thông thường, chuẩn
bị tri thức đủ để có khả năng đảm nhiệm những công việc đòi hỏi cần
phải có những tri thức ấy. Và thi là để những cơ quan có thẩm quyền xác
nhận thực lực của những người đã dày công chuẩn bị đón nhận những
công việc mà họ có khả năng đảm nhận và mong muốn được đảm nhận.
Ấy thế mà làm ngược lại với lôgic thông thường lại là một thực tế khá
phổ biến trong việc lựa chọn và để bạt cán bộ của ta nay: cứ việc cử đã
rồi nêu cần thì thi sau, đương nhiên là cũng có những cứ đế dựa vào mà
căn cứ như quá trình công tác, lý lịch chính trị, kinh nghiệm tích lũy
Nhưng khi đã được cử rồi thì chuyện thi sẽ rơi vào một tình huống khác.
Vì rằng “Dứt khoát phải có thi rôi mới cử Ngày nay, đa số cán bộ lại
được cử mới thi". Thế mới có chuyện các kiểu chạy, chạy thầy, chạy hội
đồng thi, chạy điểm, chạy bằng "nhiều nhát là ở các trường kinh tế,
quản trị kinh doanh, ở lớp tại chức mở ở địa phương để cấp bằng đại học
cho các quan chức củng cố ghế họ. Bởi vậy mới có tình trạng người có
bằng giả thì ngồi đấy, người có bằng thật lại thất nghiệp" (GS. Nguyễn
Văn Chiến, Tạp chí Tia Sáng, số 5.2000).
Bởi thế mới có những con số đau lòng: có đến 65% giám đốc và tổng
giám các doanh nghiệp nhà nưóc của xứ ta không có "khả năng đọc và
hiểu quyết toán tài chính hàng năm" cho nên mới có chủ trương "phải
đào tạo lại đội ngũ giám đốc, tổng giám đốc này, nghĩa là phải giúp họ
tiếp tục tồn tại và phát triển trong khi hàng vạn sinh viên được đào tạo
chính quy và tốt nghiệp các trường đại học kinh tế có thừa khả năng đọc
và hiểu quyết toán tài chính thì chẳng thể nào tìm kiếm việc làm
được“ (Báo Thanh Niên, ngày 2-6).
Bởi thế mới có những chuyện thi cử đáng xấu hổ như một nghiên cứu
sinh trả lời thầy hướng dẫn "thầy cứ góp ý kiến thoải mái, tôi sẽ báo thư
ký của tôi nó sửa và viết lại theo đúng ý thầy". Đáng sợ hơn nữa, cái cơ
chế đáng xấu hổ ấy đã thấm vào đến tuổi trẻ học đường "chạy để được