Sharing the value
NHÂN VẬT BÀ CỤ TỨ
Nhân vật bà cụ Tứ chỉ xuất hiện từ nửa sau tác phẩm nhưng để lại cho người đọc một ấn
tượng sâu đậm về một bà mẹ nghèo khổ nhưng giàu lòng nhân hậu, vị tha, rất nhạy cảm
trước những cảnh đời oái oăm; đặc biệt là khát vọng sống mãnh liệt, là niềm lạc quan tin
tưởng ở tương lai, nhất là từ khi có nàng dâu mới.
1. Diễn biến tâm trạng của bà cụ Tứ xoay quanh sự kiện con trai có vợ
- Sự kiện ấy khiến bà hết sức ngạc nhiên bởi bà là dân ngụ cư, nghèo khổ, con
trai bà lại xấu xí, ai thèm lấy con bà. Hơn nữa lại đang thời buổi đói khát, nuôi
thân chẳng xong, ai còn dám đèo bòng?
- Khi hiểu ra cơ sự, bà vừa mừng, vừa thương, vừa tủi, vừa lo. Các nét tâm trạng
ấy cứ đan xen, xáo trộn trong tâm hồn bà cụ. Nhưng bà cố vui và gắng làm cho
con, cho dâu vui, nuôi dưỡng hi vọng về một ngày mai khấm khá. Tuy nhiên
niềm vui của bà cụ Tứ là một niềm vui tội nghiệp bởi sự ám ảnh của cái nghèo,
cái đói.
2. Diễn biến tâm trạng
A, Trước hết là sự ngạc nhiên
- Bà cụ ngạc nhiên vì thái độ khác thường của Tràng, càng ngạc nhiên hơn khi
nhìn thấy một người đàn bà đứng ngay đầu giường của đứa con trai bà, lại chòa
bà bằng u. Tâm trạng ngạc nhiên được thể hiện qua cái dáng “đứng sững lại”,
được tiếp tục khơi sâu qua hàng loạt câu hỏi vọng lên trong tâm trí của bà “Quái,
sao lại có người đàn bà nào ở trong ấy nhỉ? Người đàn bà nào lại đứng ngay đầu
giường thằng con trai mình thế kia? Sao lại chào mình bằng bằng u? Ai thế
nhỉ?”
- Trái tim người mẹ vốn rất nhạy cảm, vậy tại sao bà cụ Tứ lại ngạc nhiên đến
vậy? Ngẫm kĩ, đây là chỗ sâu sắc của ngòi bút Kim Lân. Chính cuộc đời cơ cực
dai dẳng và sự khủng khiếp của nạn đói đã đánh mất đi sự nhạy cảm vốn có của
trái tim người mẹ. Bà đâu dám nghĩ đến việc Tràng lấy vợ. Cho nên cũng là sự
ngạc nhiên nhưng nếu ở Tràng là niềm vui thì ở bà cụ Tứ lại là nỗi đau sâu sắc.
B, Khi đã hiểu ra cơ sự, bà lão “cúi đầu nín lặng”:
- Bằng sự từng trải của một người mẹ nghèo khổ, luôn bị ám ảnh bởi cái nghèo

chồng Tràng bảo ban nhau mà làm ăn. Trong bữa ăn ngày đói của bữa sáng hôm
ấy bà lại nói đến chuyện nuôi gà, rồi tưởng tượng ra cả đàn gà, cháo cám bà lại
gọi là chè khoáng “ngon đáo để cơ”.
- Cái nghịch lý ấy nói lên một cách sâu sắc tấm lòng của người mẹ, dường như bà
không sống cho mình, vì mình mà vì con, vì cháu; tìm thấy ý nghĩa đời mình
trong sự hy sinh cho con, trong hạnh phúc của con. Chính hạnh phúc của đứa
con trai đã biến miếng cám đắng chát trong miệng thành ngọt ngào trong dạ của
bà.
D, Tuy nhiên, niềm vui của người mẹ là một niềm vui tội nghiệp bởi sự ám ảnh
của cái đói, cái chết
Sharing the value
- Khi niêu cháo lõng bõng đã hết, bà tiếp thêm một món ăn mới là cháo cám.
Người con dâu hai mắt tối lại, Tràng thì miếng cám đắng chát nghẹn bứ trong
cổ. Một nỗi tủi hờn len vào trong tâm trí mọi người.
- Như để tăng thêm hiệu quả của bát cháo cám, từ ngoài đình, một hồi trống thúc
thuế vang lên dồn dập, vội vã khiến đàn quạ trên cây gạo ngoài bãi chợ hốt
hoảng bay vù lên, lượn thành từng đám như những đám mây đen… Nỗi lo của
bà cụ Tứ đã trào ra thành những giọt nước mắt với lời thở than tuyệt vọng: “Giời
đất này không chắc đã sống qua được đâu các con ạ”
E, Nhưng Kim Lân không dừng lại ở chỗ đen tối tuyệt vọng ấy, Việt Minh phá
kho thóc của Nhật chia cho người đói. Sự kiện ấy tác động như thế nào đến bà
cụ? Chắc chắn phải là niềm hi vọng về một lối thoát trước cái hiện thực khủng
khiếp của nạn đói. Lối thoát ấy là cách mạng vì cách mạng là con đường sống
duy nhất.
- Câu chuyện kết thúc ở chỗ niềm hy vọng vừa nhen nhóm lên, hướng bà cụ đến
một sự đổi thay, trong sự đổi thay của cả dân tộc.
3. Về nghệ thuật
- Đặt nhân vật trong tình huống đặc biệt
- Tô đậm những nét tâm trạng của bà cụ Tứ trong các mối quan hệ với con trai,
con dâu