Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy
A. ĐẶT VẤN ĐỀ
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Ngữ Văn là một môn học có ý nghĩa xã hội rất quan trọng. Ở mỗi giai đoạn lịch
sử, môn Văn có vai trò và sứ mệnh riêng nhưng đều nhằm mục đích phục vụ cho sự
phát triển của xã hội. Vận mệnh của Tiếng Việt và nền quốc văn gắn liền với vận
mệnh của dân tộc. Vì vậy, môn Ngữ Văn có vai trò, vị trí rất quan trọng trong nhà
trường nói chung và nhà trường trung học phổ thông nói riêng. Vị trí của môn Văn
trong nhà trường là giúp cho thế hệ trẻ thấy rằng, môn Văn là một nghệ thuật của cuộc
sống, là quà tặng tinh thần, là kim chỉ nam của những tâm hồn đang lớn. Vì thế đây là
một trong những môn học chính, quan trọng trong nhà trường.
Tuy nhiên do sự phát triển và nhu cầu của xã hội hiện nay, khối C trong đó có
môn Văn bị thờ ơ, bị coi nhẹ. Học sinh không còn đam mê, đeo đuổi môn Văn. Trong
khi đó, chương trình Ngữ Văn lớp 12 lại liên quan trực tiếp đến việc thi tốt nghiệp-
một kì thi rất quan trọng của học sinh. Quan trọng bởi vì đó là kỳ thi đánh giá kết quả
của một quá trình học tập dài của học sinh trong 12 năm. Đó là một kỳ thi điều kiện
cần thiết để học sinh bước những bước tiếp theo trên con đường chinh phục kiến thức
cao hơn và thực hiện những ước mơ ở cổng trường đại học. Nhưng trên thực tế, việc
ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn tại các trường trung học phổ thông lại không mấy
hiệu quả. Học sinh chưa hứng thú với tiết học, chưa chủ động nắm bắt, khắc sâu kiến
thức. Tiết học chỉ đơn thuần là giáo viên làm sẵn và đọc cho học sinh chép lại. Hoặc
giáo viên dạy lại những kiến thức đã dạy trong chương trình chính khóa Những cách
dạy học ấy hoàn toàn không đạt được kết quả theo mong muốn. Thực tế ấy có lẽ phần
lớn do giáo viên chưa hướng dẫn cho học sinh những phương pháp, cách thức học
phù hợp, hiệu quả nên em không thích thú với việc học tập. Vì vậy việc hướng dẫn
học sinh ôn tập kiến thức Ngữ Văn thông qua những phương pháp học tập hiệu quả để
các em nắm bài tốt, nhanh là rất cần thiết.
Trên thực tế, cách thức, phương pháp sử dụng trong học tập quả thật rất nhiều
nhưng không phải cách nào cũng tiện lợi, hiệu quả. Nhưng quả thực sử dụng Sơ Đồ
Tư Duy để hướng dẫn học sinh trong ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 đã giúp
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa

Một số giáo viên lại dạy theo kiểu đọc bài văn mẫu (đã được thầy cô làm sẵn) cho
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
2
Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy
học sinh chép lại làm tài liệu. Cách ôn tập này cũng không cần thiết, không hiệu quả,
bởi vì: thứ nhất học sinh không thể thuộc được bài văn mẫu của thầy cô, thứ hai, trên
thị trường có rất nhiều loại sách sẵn những bài văn mẫu các em không cần những tiết
học đến chỉ để chép bài; thứ ba, cách ôn tập ấy không rèn luyện được kĩ năng cho các
em. Một số giáo viên khác lại tìm cách tải trên mạng, hoặc tìm những đề văn, dàn ý có
sẵn poto cho học sinh làm tài liệu và về nhà tự học
Thực ra, trong nhiều giờ ôn tập Ngữ Văn, nhiều giáo viên cũng đã cố gắng tìm
cách hướng dẫn cho học sinh phương pháp học tập ngắn gọn theo phần mục . Ở dạng
này, các đoạn văn hoặc câu văn ngắn được đánh số và sắp xếp theo trình tự. Mỗi câu
văn chứa đựng một ý chính liên quan cần được học.
Ví dụ:
Đây là phương pháp ghi chép và học tập theo kiểu truyền thống được hầu hết
giáo viên và học sinh sử dụng. Nhưng trên thực tế, hướng dẫn học sinh ôn tập tốt
nghiệp theo phương pháp này vẫn chưa thực sự đạt hiệu quả, bởi vì, nội dung mà các
em cần nắm bắt ở dạng câu văn dài với nhiều từ ngữ nên các em phải mất nhiều thời
gian để học tập và ghi nhớ, câu chữ nhiều cũng không tận dụng được sức mạnh tiềm
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
3
Viết về sông Đà, Nguyễn Tuân có nhiều phát hiện. Hai nét tiêu biểu
nhất của sông Đà là hung bạo và trữ tình.
1. Nét hung bạo của sông Đà:
- Sông Đà hung bạo với những thác nước “độc dữ, nham hiểm”.
- Sông Đà hung bạo với những cái hút nước sẵn sàng nuốt chửng thuyền
bè.
- Thạch trận sông Đà với bao nhiêu tướng dữ, quân tợn rình rập “tiêu diệt
tất cả thuyền trưởng, thủy thủ’.

B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÔN TẬP TỐT NGHIỆP
MÔN NGỮ VĂN LỚP 12 BẰNG SƠ ĐỒ TƯ DUY
I. SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG HỌC TẬP:
1. Sơ đồ tư duy:
Nghiên cứu về hoạt động của bộ não người, người ta chỉ ra rằng bộ não hoạt
động gồm hai nhánh:
- Não phải nhạy cảm với các thông tin về màu sắc, nhịp điệu, hình dạng, tưởng tượng,
… sẽ tác động kích thích não trái.
- Não trái thích hợp với các từ ngữ, con số, tư duy, phân tích, … cho ra sản phẩm.
Do đó người ta tìm cách kích thích não phải tốt nhất. Trình bày vấn đề theo sơ
đồ, biểu đồ bao giờ cũng gây hứng thú. Trong các hình thức ấy, Sơ Đồ Tư Duy mà tác
giả Tony Buzan đưa ra được đánh giá cao nhất và đã trở thành công cụ làm việc hiệu
quả của hàng triệu người trên thế giới. Sơ Đồ Tư Duy (phát minh bởi Tony buzan)
chính là công cụ ghi chú tuyệt vời giúp chúng ta đạt được tất cả các yếu tố trên. Đó
chính là lí do tại sao Sơ đồ Tư Duy được gọi là công cụ ghi chú tối ưu.
Sơ đồ tư duy đặc biệt phù hợp cho việc đọc, ôn tập, ghi chú và luyện thi. Sơ
đồ tư duy giúp học sinh quản lý thông tin hiệu quả và gia tăng cơ hội thành công.
Trên thực tế, những học sinh, sinh viên từng sử dụng Sơ đồ Tư duy cho biết, họ cảm
thấy tin tưởng khi áp dụng phương pháp học này, nhận ra mục tiêu mình đề ra khả thi
và hiểu rằng mình đi đúng hướng.
2. Tác dụng của sơ đồ tư duy trong học tập.
2.1. Sơ đồ tư duy giúp chúng ta tiết kiệm thời gian vì nó chỉ tận dụng các từ khóa.
Nhờ vào việc tận dụng những từ khóa và hình ảnh sáng tạo, một khối lượng
kiến thức lớn sẽ được ghi chú hết sức cô đọng trong một trang giấy, mà không bỏ sót
bất kì một thông tin quan trọng nào. Tất cả những thông tin cần thiết để đạt điểm cao
trong kì thi vẫn được lưu giữ nguyên vẹn những chi tiết nhỏ nhặt nhất.
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
5
Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy

Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy
Nhưng kiến thức trong chương trình Ngữ Văn lớp 12 rất rộng, nhiều. Số lượng
ấy được thể hiện ngay trong từng bài học, từng phần, từng học kì. Với lượng kiến thức
lớn như vậy học sinh nếu không được hướng dẫn tận tình, khoa học thì học sinh khó
lòng nắm bắt tốt. Nhất là các em không thể ngồi học thuộc lòng những bài văn được.
Vì vậy, giáo viên cần hướng dẫn các em cách ôn tập, cách ghi nhớ kiến thức
ngắn gọn nhất, nhanh nhất, hiệu quả nhất. Từ tác dụng của Sơ Đồ Tư Duy trong học
tập (đã được trình bày ở trên – mục I), tôi thấy rằng nên sử dụng Sơ Đồ Tư Duy để
hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12, vì nó sẽ khắc phục được
những hạn chế của cách ghi nhớ, học tập theo kiểu truyền thống, đồng thời giúp học
sinh: tiết kiệm được thời gian, ghi nhớ tốt hơn, các em nhìn được bức tranh tổng thể về
chương trình, về bài học và các em có thể động não về một vấn đề phức tạp
III. HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÔN TẬP TỐT NGHIỆP MÔN NGỮ VĂN LỚP 12
BẰNG SƠ ĐỒ TƯ DUY.
1. Hướng dẫn học sinh củng cố kiến thức bằng Sơ Đồ Tư Duy:
1.1. Sơ Đồ Tư Duy tổng quát về chương trình Ngữ Văn lớp 12:
1.1.1.Trong buổi ôn tập đầu tiên, học sinh cần có cái nhìn khái quát về chương
trình Ngữ Văn lớp 12, phần liên quan đến nội dung thi của các em. Đây là buổi học
đầu tiên nên các em chưa biết vẽ sơ đồ, chưa bao quát được chương trình nên giáo
viên vừa vẽ, vừa giới thiệu chương trình để học sinh nhận bước đầu tiếp cận với Sơ Đồ
Tư Duy. và hình dung ra nội dung chương trình cần ôn tập cho thi tốt nghiệp.
Bước 1: Giáo viên giới thiệu chương trình: Ngữ Văn 12- vẽ chủ đề ở trung tâm
Bước 2: Giáo viên giới thiệu các nội dung lớn trong chương trình Ngữ Văn 12- vẽ
thành hai nhánh: Đọc văn và Làm văn.
Bước 3: Từ nội dung lớn giáo viên giới thiệu các thể loại và các tác phẩm cần ôn tập-
Vẽ các nhánh nhỏ:
- Đọc văn gồm văn học Việt Nam( 5 thể loại và 15 tác phẩm, trích đoạn cần ôn
tập) và Văn học nước ngoài (3 tác giả, tác phẩm cần ôn tập)
- Làm văn gồm nghị luận xã hội (2 kiểu bài) và nghị luận văn học (3 kiểu bài).
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa

- Về tác giả thường có những ý chính sau: tên tác giả, quê quán, gia đình, đề tài
sáng tác, hình tượng nhân vật, thể loại sáng tác Tùy từng tác giả cụ thể mà
chúng ta sẽ có các nhánh tương ứng.
- Về tác phẩm thường có các ý chính sau: xuất xứ, nội dung tác phẩm, nghệ
thuật của tác phẩm Tùy từng tác phẩm cụ thể, giáo viên sẽ hướng dẫn cho các em vẽ
sơ đồ.
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
9
Vợ nhặt
Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy
Ví dụ: Các nội dung lớn trong chủ đề trung tâm bài Vợ nhặt:
Bước 3: Hướng dẫn học sinh xác định những ý cụ thể trong nội dung:
Để học sinh xác định được các ý cụ thể, giáo viên hướng dẫn các em đọc từng
nội dung bài học trong vở ghi và sách Hướng dẫn ôn thi tốt nghiệp trung học phổ
thông môn Ngữ Văn (năm 2010-2011) và gạch chân những từ biểu thị các ý cụ thể
trong nội dung . Từ đó hướng dẫn các em vẽ các nhánh chi tiết.
Ví dụ: Bài Vợ nhặt:
Về nội dung tác phẩm có các nhánh chi tiết: tình huống truyện, các nhân vật và
giá trị nhân đạo.
Để cụ thể về các nhân vật, giáo viên cho học sinh đọc Vở ghi và Sách Hướng
dẫn ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Ngữ Văn (năm 2010-2011).
Chẳng hạn đoạn văn dưới đây:
Bước 1: Giáo viên cho học sinh đọc đoạn văn, yêu cầu các em xác định các từ
khóa chỉ tên các nhân vật (từ in đậm gạch chân)
Bước 2: Từ tên các nhân vật, học sinh gạch chân những từ ngữ quan trọng (từ
khóa) thể hiện đặc điểm, tính cách, của từng nhân vật (từ gạch chân).
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
10
Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy
Bước 3: Từ đoạn văn trên, ta có sơ đồ sau- tập trung vào nhánh: Các nhân vật

đồng hồ, bắt nguồn từ nhánh I tới nhánh II, rồi nhánh III, và cuối cùng là nhánh IV.
(Nguồn www.trandangkhoa.com)
2. Hướng dẫn học sinh lập dàn ý theo sơ đồ tư duy:
Ở mỗi bài học, sau khi học sinh được củng cố kiến thức cơ bản thì giáo viên
thường cho các em luyện tập làm đề. Ở mỗi đề luyện tập, giáo viên thường yêu cầu
các em lập dàn ý. Ta thường thấy các em lập dàn ý theo đề mục. Học sinh thường đánh
dấu các ý lớn, ý nhỏ của một dàn ý bằng số, gạch đầu dòng hoặc cộng đầu dòng. Cách
lập dàn ý này cũng khá khoa học nhưng học sinh vẫn phải viết cả câu văn, đoạn văn.
Nếu vậy, các em vẫn mất nhiều thời gian trong khi đó thời gian cho một buổi thi
không nhiều. Hơn nữa, dàn ý theo kiểu truyền thống ấy khó kích thích tư duy logic của
các em. Vì vậy, giáo viên hướng dẫn cho các em lập dàn ý theo Sơ Đồ Tư Duy sẽ khắc
phục được những hạn chế trên.
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
13
Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy
Ví dụ:
Đề bài: Trong truyện ngắn Vợ nhặt, Kim Lân đã xây dựng được một tình
huống truyện đầy nghịch lí và oái oăm. Qua truyện ngắn Vợ nhặt, anh (chị) hãy làm
sáng tỏ ý kiến trên.
Dàn ý thông thường:
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
14
1.Trong truyện ngắn Vợ nhặt, Kim Lân đã xây dựng được một tình huống
truyện đầy nghịch lí:
- Tràng là một người nghèo túng không có tiền cưới vợ, dân ngụ cư, xấu xí xưa nay
không ai để ý đến. Trong nạn đói khủng khiếp, Tràng nuôi thân không nổi, huống
nữa là đèo bòng.
- Tràng lấy được vợ, có vợ theo không giữa nạn đói.
- Tất cả mọi người đều ngạc nhiên trước tình huống này. Người dân xóm ngụ cơ
ngơ ngác. Bà cụ Tứ ngạc nhiên, bất ngờ. Tràng cũng nghi ngờ, ngờ ngợ như không

Giáo viên cần lưu ý cho các em những ghi nhớ cần thiết để diễn đạt sơ đồ thành
câu văn, đoạn văn:
- Nội dung chính, hoặc ý lớn là luận điểm của dàn bài, vì thế cần diễn đạt nó thành câu
chủ đề:
- Các nhánh nhỏ là lí lẽ, lập luận cần sử dụng để làm sáng tỏ ý chính.
- Học sinh đọc theo chiều kim đồng hồ để biến các nhánh nhỏ thành lập luận nhằm
làm sáng tỏ cho câu chủ đề.
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
15
Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy
Ví dụ: Từ nhánh Nghịch lí trong dàn ý Tình huống truyện Vợ nhặt học sinh có thể
diễn đạt cụ thể như sau:
Trong truyện ngắn Vợ nhặt, Kim Lân đã xây dựng được một tình huống
truyện đầy nghịch lí. Tràng là một chàng trai rất khó lấy vợ. Bởi vì Tràng là một
chàng trai xấu xí “hai mắt nhỏ tí”, “cái bộ mặt thô kệch, thân hình to lớn vập
vạp lưng rộng như lưng gấu”. Tràng sinh ra trong một gia đình nghèo truyền kiếp,
anh lại là dân ngụ cư,(dân ngụ cư thời trước luôn bị xem thường). Hơn nữa, Tràng
đang sống giữa nạn đói khủng khiếp năm 1945, con người trong nạn đói ấy hàng ngày
phải đối diện với sự sống và cái chết hàng ngày, hàng giờ, và không ai nghĩ đến
chuyện đèo bòng. Thế mà, chuyện trái đời, nghịch lí lại xảy ra. Tràng đã lấy được vợ,
thực chất là vợ theo không. Tình huống ấy khiến tất cả mọi người đền xôn xao, ngạc
nhiên, nghi ngờ Người dân xóm ngụ cư bàn tán, xôn xao, ngạc nhiên. Bà cụ Tứ bất
ngờ, ngạc nhiên và không còn tin ở mắt mình. Ngay cả Tràng cũng không tin là mình
đã có vợ. Sáng hôm sau tỉnh dậy, anh vẫn thấy còn nghi ngờ
Trong ví dụ trên, ta thấy đoạn văn đã bám sát và lập luận theo đúng sơ đồ tư
duy. Như vậy, sơ đồ tư duy không chỉ giúp học sinh lập được dàn ý mà còn giúp các
em rút ngắn được thời gian, đặc biệt nó kích thích được tư duy của các em và đồng
thời còn nâng cao kĩ năng diễn đạt, kĩ năng hành văn của học sinh. Với những tác
dụng đó, Sơ Đồ Tư Duy sẽ khắc phục được tình trạng học vẹt, học máy móc làm hạn
chế khả năng tư duy của học sinh.

Lớp Sĩ số Tốt Bình thường Không tốt
SL % SL % SL %
12B4 48 35 73,5 12 25,2 01 1,3
12 B8 49 15 30,7 29 59,4 5 9,9
Tổng 97 50 51,5 39 40,3 8 8,2
2. Từ kết quả đối chứng, tôi đã tiến hành ôn tốt nghiệp môn Ngữ Văn cho cả
hai lớp 12B4 và 12 B8. Kết quả thi thử tốt nghiệp (2010-2011)đạt như sau:
Lớp Sĩ số
Điểm kém
(0- 2,75 )
Điểm yếu
(3,0- 4,75 )
ĐiểmTB
(5,0- 6,75 )
Điểm khá
(7,0- 8,75 )
Điểm giỏi
(9,0- 10 )
SL % SL % SL % SL % SL %
12B4
48 1 2.1 25 51,
7
20 42,0 2 4,2
12 B8
49 26 54,
0
20 40,0 3 6,0
Tổng
97 1 1.0 51 52,
8

thầy vĩ đại biết cách truyền cảm hứng.” Chúng ta hãy cố gắng phấn đấu để không chỉ
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
18
Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy
là một người thầy giỏi mà còn là người thầy xuất chúng, người thầy vĩ đại trong lòng
các thế hệ học sinh.
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
19
Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT LÊ LAI
TÊN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:
HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÔN TẬP TỐT NGHIỆP MÔN
NGỮ VĂN BẰNG SƠ ĐỒ TƯ DUY
Họ và tên: Trương Thị Lan
Chức vụ: Giáo viên – Tổ trưởng CM
Đơn vị công tác: Trường THPT Lê Lai
SKKN thuộc môn: Ngữ Văn
Năm học 2010-2011
MỤC LỤC
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
20
Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy
STT Nội dung Trang
1 A. ĐẶT VẤN ĐỀ 1
2 I. Lý do chọn đề tài. 1
3 II. Thực trạng của việc ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn 2
4 B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 5
5
I. Sơ đồ tư duy trong học tập

PHỤ LỤC
1. Sơ đồ bài Tây Tiến của QuangDũng:
Đề bài: Vẻ đẹp của hình tượng người lính Tây Tiến trong đoạn thơ sau:
Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc

Sông Mã gầm lên khúc độc hành
(Trích Tây Tiến )
2. Sơ đồ dàn ý:
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
22
Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Lê Thị Ba (2008), Chuyên đề dạy- học Ngữ Văn 12- Vợ nhặt, Nxb Giáo dục, Hà
Nội.
[2]. Vũ Nho (Chủ biên) (2011), Hướng dẫn ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông
môn Ngữ Văn (năm 2010-2011) ,Nxb Giáo dục, Hà Nội.
[3]. A Đam khoo (dịch giả Trần Đăng Khoa)- Tôi tài giỏi bạn cũng thế, Nxb Phụ nữ.
[4]. Phan Trọng Luận (Chủ biên) (2008), Sách giáo khoa Ngữ Văn 12 (chương trình
chuẩn). Nxb Giáo dục Việt Nam.
Trương Thị Lan- Giáo viên Văn trường THPT Lê Lai- Ngọc Lặc- Thanh Hóa
23