TINH THẦN NHÂN VĂN QUA MỘT SỐ
TRUYỆN CỔ DÂN GIAN VIỆT NAM ( thần
thoại, sử thi, truyền thuyết, truyện thơ, cổ tích,
truyện cười ) trong chương trình Ngữ văn 10
Nâng cao.
 1. Nhân văn là thước đo giá trị văn học của mọi thời đại
1.1. Khái niệm “nhân văn” và tính nhân văn trong văn học
Nhắc đến khái niệm “nhân văn” chúng ta không thể không quan tâm đến
những thuật ngữ gần
nghĩa có liên quan mật thiết là “nhân bản” và “nhân đạo”, sự phân biệt
những khái niệm đó giúp ta
hiểu rõ hơn bản chất vấn đề.
“Nhân bản” : là lấy con người làm gốc. “Chủ nghĩa nhân bản” là chủ nghĩa
coi trọng con người
với thực thể hiện hữu của nó - sự sống còn và bản chất người( bao gồm cả
bản năng vốn có và những giá trị khác). Do đó, nói tới giá trị nhân bản là
nhấn mạnh đến khía cạnh bản thể của con người.
“Nhân đạo” là đường đi của con người. Con đường đó còn gọi là đạo lí.
Đó là đạo lí phải tôn
trọng quyền lợi chính đáng của con người, không được xâm phạm đến sinh
mệnh, thân thể, sự tự do về tư tưởng, tình cảm của con người. “Chủ nghĩa
nhân đạo” đòi hỏi sự thường yêu, quý trọng và bảo vệ con người, thuật ngữ
này nhấn mạng đến khía cạnh đạo đức.
Thuật ngữ “Nhân văn” cần được hiểu theo ý nghĩa của từng từ tố :
“Nhân” là người, ý nói
mang các đặc trưng con người, bản chất con người, “văn” là vẻ đẹp văn
hóa, văn minh. “Nhân văn” có thể hiểu là những giá trị đẹp đẽ của con
người.
Một tác phẩm văn học có tính nhân văn là tác phẩm văn học thể hiện con
người với những nét
đẹp của nó đặc biệt là những giá trị tinh thần như trí tuệ, tâm hồn tình cảm,

trọng ngợi ca những khát vọng trong tình yêu và hạnh phúc chính đáng của
con người, đặc biệt là
người phụ nữ trong xã hội cũ. Văn học đề cao vẻ đẹp của con người đặc
biệt là giá trị về tâm hồn,
phẩm cách ( tác giả Nguyễn Dữ, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du, Đoàn Thị
Điểm, Nguyễn Gia Thiều,
Phạm Thái…)
Tinh thần nhân văn của Thơ Mới, văn xuôi 30 - 45 là ở sự khẳng định cái
tôi cá nhân, cái nhìn
nhân văn của những tác phẩm sau 75 hướng tới góc ần khuất trong đời
sống con người, phát hiện
những vẻ đẹp của con người ở nhiều góc độ khác nhau
Như vậy, “nhân văn” không chỉ là thước đo giá trị của văn học, không chỉ
khằng định tấm
lòng, sự tâm huyết, trăn trở của nhà văn với cuộc đời, với số phận con
người mà nó đã trở thành một nhịp cầu nối kết giữa người xưa và người
sau, giữa các bộ phận và các giai đoạn trong nền văn học dân tộc. Thế hệ
hôm nay sẽ tìm thấy những gần gũi lạ kì trong suy tư, tình cảm, cảm xúc
của người xưa, những đồng cảm sâu sắc vượt thời gian về những vấn đề
muôn thủa của con người, thêm tự hào về những giá trị quý báu của văn
học dân tộc.
Tìm hiểu về truyện cổ dân gian Việt Nam, bên cạnh những giá trị nội dung
và nghệ thuật của
mảng sáng tác truyền miệng này, giá trị nhân văn là một giá trị đặc sắc của
truyện cổ dân gian, nó
mang tính chất khởi nguồn, góp phần tạo nên một dòng chảy mãnh liệt
xuyên suốt các giai đoạn của nền văn học viết. Tình thần nhân văn là cảm
hứng dạt dào của các nghệ sĩ dân gian với nhiều biểu hiện vô cùng phong
phú.
2. Tinh thần nhân văn là tư tưởng xuyên suốt của loại hình truyện cổ

từ quả bầu, qua nhiều thử thách của thần linh, hai anh em lấy nhau làm vợ
chồng tạo nên nòi giống, loài người
Sử thi Đăm Săn lại mang đến những sự lí giải về thiên nhiên cũng rất độc
đáo và hấp dẫn Nữ
thần Ánh sáng, nữ thần Mặt Trời trong trí tưởng tượng của người Ê đê cổ
đại thật phong phú, mạnh mẽ và táo bạo. Họ tưởng tượng cái quả cầu lửa
phát ra ánh sáng cho khắp thế gian là một cô gái rực rỡ huy hoàng. Cô gái
ấy là một vị thần, nhưng trước hết vẫn là một cô gái Ê đê đi đứng yểu điệu,
dịu dàng như diều bay, phượng hoàng liệng, như nước chảy êm đềm, nàng
cũng thay váy áo mới để tiếp khách như bao cô gái Ê đê khác… Cách miêu
tả cho thấy thần linh rất gần gũi với con người. Ngôi nhà của nữ thần có
thang lên làm bằng cầu vồng, mọi thứ đều bằng vàng, tỏa sáng lóng lánh…
Rồi hành động Đăm Săn ra đi chinh phục nữ thần Mặt Trời, bắt nàng về
làm vợ đã thể hiện sự cao nhất, quyết liệt nhất niềm khao khát muôn đời
của con người là làm chủ hoàn toàn những thế lực tự nhiên kì vĩ, đầy bí
hiểm có ảnh hưởng trực tiếp và quan trọng đến sự sống trên mặt đất
Tìm về với truyện cổ dân gian Việt nam nói chung và sử thi nói riêng, mỗi
tác phẩm là một
khúc ca ngân lên khát vọng đẹp đẽ của con người, là một thế giới mơ ước
được chắp cánh bằng trí
tưởng tưởng hồn nhiên, bay bổng và rất đỗi ngây thơ của con người cổ
đại.
2.2. Khát vọng độc lập tự cường
Khát vọng độc lập tự cường là khát vọng của con người Việt Nam ở mọi
thời đại. Bắt nguồn
từ lịch sử dân tộc Việt Nam là lịch sử chống giặc ngoại xâm nên đó là khát
vọng được cháy lên từ hiện thực cuộc sống. Khát vọng một đất nước độc
lập tự cường, đất đai sạch bóng quân thù, bờ cõi được mở mang, quốc gia
phát triển thịnh vượng sẽ là tiền đề mang tới cuộc sống bình yên, hạnh
phúc cho con người. Đó là khát vọng lớn lao thể hiện giá trị nhân văn cao

Không dừng lại ở đó, dân gian kể tiếp bi kịch nước mất, nhà tan, tình yêu
tan vỡ. Khát khao về
một dân tộc độc lập khiến ta quý trọng nền độc lập bao nhiêu càng lên án
trước những hành động dù vô tình làm mất nước của hai cha con An
Dương Vương. Rùa Vàng là hiện thân cho thái độ của nhân dân. Lời thét
lớn của Rùa vàng “ Kẻ nào ngồi sau ngựa chính là giặc đó” chính là sự phê
phán gay gắt dành cho Mị Châu xuất phát từ tình yêu nước, lòng thiết tha
với nền độc lập dân tộc.
Khát vọng độc lập tự cường là khát vọng chưa bao giờ ngừng nung nấu
trong trái tim những
người dân đất Việt. Truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu - Trọng
Thủy là câu chuyện về một quá trình dựng nước, giữ nước đầy vất vả khó
khăn và bi kịch nước mất nhà tan, tình yêu tan vỡ ấy khiến ta biết trân
trọng nền độc lập, biết căm ghét chiến tranh, lên án những kẻ vô tình hại
nước. Câu chuyện là bài học đắt giá về mối quan hệ giữa cá nhân và cộng
đồng đừng để xảy ra bi kịch như Mị Châu vì tình riêng mà quên đi trách
nhiệm của một nàng công chúa. Yêu nước thôi là chưa đủ, để biến khát
vọng tự cường độc lập thành hiện thực mãi mãi, mỗi người dân còn phải
biết bảo vệ nền độc lập, hết mình xây dựng đất nước. Đó cũng là bức thông
điệp mà dân gian ta gửi gắm cho người đọc. Thông điệp xanh ấy được viết
nên từ cảm hứng nhân văn cao đẹp - vì con người.
2.3. Ngợi ca tình nghĩa đạo lí con người
Dân tộc Việt Nam xưa kia sinh ra từ bọc trăm trứng của mẹ Âu Cơ.
Vì thế mà từ ngàn đời nay, con người Việt Nam luôn sống với nhau trọn
nghĩa vẹn tình, luôn nhắc nhau phải giữ tròn đạo lí làm người. Nét đẹp
nghĩa tình đạo lí ấy đã được dân gian gửi gắm vào trong các truyện cổ dân
gian : từ đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây, truyện thơ Tiễn dặn người
yêu đến truyện cổ tích Chử Đồng Tử.
Đăm San chiến thắng Mtao Mxây là bắt nguồn từ danh dự của một người
anh hùng khi bị kẻ thù lăng nhục, nhưng sự quyết chiến ấy còn được tạo

tháng, vào đất, vào trời như núi non đại ngàn vẫn sừng sững, trơ trơ…
Đến thế giới cổ tích, thế giới của những giấc mơ những ta không chỉ được
mơ mà con được
học ở chính nghĩa tình và đạo lí mà người xưa gửi găm nơi phép màu thần
tiên. Truyện cổ tích Chử Đồng Tử xúc động lòng người ở vẻ đẹp đạo làm
con, ở tấm lòng hiếu thảo trong tâm hồn chàng trai nghèo. Trao đi cái
nghĩa tình cho cha ấy để rồi cuối cùng Chử Đồng Tử lại được nhận về đủ
đầy những tình nghĩa mặn nồng - ấy là nghĩa tình của nàng công chúa Tiên
Dung sinh ra từ trong nhung lụa, lớn lên trong bạc vàng châu báu những
lại quyết gửi gắm phần đời sau của mình cho chàng trai nghèo nơi bến
sông. Họ sống với nhau dù cuộc sống lao động đầy khổ cực nhưng luôn
ngập tràn tình yêu thương, nghĩa tình sâu nặng. Nghĩa tình đẹp đẽ mà họ
trao cho nhau đã cảm thấu cả trời xanh, để thần tiên ban phước lành, giàu
sang, phú quý và giúp họ tránh xa tất cả thị phi chốn nhân gian mà giữ gìn
mối lương duyên tốt đẹp nơi tiên cảnh. Nghĩa tình chân thành và cảm động
của họ người đời sau mãi khắc ghi và lưu truyền đến ngàn năm.
2.4. Khát vọng công lí
Niềm mơ ước cái thiện thắng cái ác và mơ ước về hạnh phúc của nhân
dân lao động Việt Nam
xưa là niềm mơ ước không bao giờ vơi cạn, đó là biểu hiện tha thiết về
khát vọng công lí trong cuộc đời trăm đắng ngàn cay này.
Truyện cổ tích Chử Đồng Tử, Cây Khế, Thạch Sanh, Sọ Dừa… là những
câu chuyện thể hiện
khát vọng công lí của nhân dân ta. Đặc biệt, truyện cổ tích Tấm Cám đã
nói lên khát vọng ấy thật thấm thía và sâu sắc hơn bao giờ hết. Thân phận
con côi, những giọt nước mắt tủi hờn sau những lần bị đầy đọa, ức hiếp là
minh chứng cho sự đau khổ tưởng như không bao giờ chấm dứt của cuộc
đời Tấm, nhưng với cái nhìn công bằng, nhân ái, nhân dân ta đã đứng về
phía những con người bất hạnh, làm sáng lên khao khát được sống hạnh
phúc, làm dịu đi những đắng cay chua chát của đời họ. Nhân dân đã để cho

Hai cha con An Dương Vương vì chủ quan, mất cảnh giác đã trực tiếp làm
tiêu vong sự nghiệp
của mình và đưa Âu lạc đến diệt vong. Đó là bài học cay đắng về thái độ
mất cảnh giác đó đối với kẻ thù. Lời kết tội đánh thép của nhân dân ta gửi
trong câu nói của Rùa vàng “kẻ nào ngồi sau ngựa chính là giặc đó”, hành
động An Dương Vương “tuốt gươm chém Mị Châu” cho thấy thái độ
nghiêm khắc, dứt khoát của nhân dân ta đã đứng về phía công lí và quyền
lợi dân tộc để xứ án. Tuy nhiên, với tấm lòng khoan dung nhân ái, biết ơn
người anh hùng An Dương Vương đã từng có công lớn trong sự nghiệp
dựng nước, dân gian đã mĩ lệ hóa, bất tử hóa cái chết của An Dương
Vương, đã sáng tạo nên hình tượng đẹp “ngọc trai – nước giếng” để bày tỏ
sự xót thương, cảm thông với Mị Châu và Trọng Thủy.
3. Thực hành phân tích tinh thần nhân văn qua một số truyện dân
gian
- Giáo viên tổ chức cho học sinh thực hành bằng cách chia lớp học thành 3
nhóm, tìm hiểu tinh
thần nhân văn qua 3 tác phẩm :
1. Truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu Trọng Thủy
2. Truyện cổ tích Tấm Cám
3. Truyện thơ Tiễn dặn người yêu
- Sau khi học sinh thảo luận, phát biểu ý kiến, giáo viện định hướng cách
triển khai, chốt lại
những ý cơ bản (tham khảo phần II)
Ví dụ : Tinh thần nhân văn qua truyện An Dương Vương và Mị Châu -
Trọng Thủy
 a. Khái niệm “ Nhân văn”
b. Nhân văn là thước đo giá trị văn học và là tư tưởng xuyên suốt trong nền
văn học dân tộc.
c. Biểu hiện của tư tưởng nhân văn qua truyện An Dương Vương và Mị
Châu - Trọng Thủy