MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Ca dao Việt Nam được xem là tấm gương phản ánh trung thực hình
ảnh thiên nhiên, đất nước, con người Việt Nam. Đó là kho tài liệu phong
phú về phong tục, tập quán trong các lĩnh vực vật chất, tinh thần của nhân
dân lao động.
Trong những sáng tác dân gian, ca dao là một thể loại khá tiêu biểu và có
một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội. Tìm hiểu và nghiên cứu ca
dao, ta sẽ thấy cách thể hiện độc đáo và sâu sắc về đời sống tâm hồn con
người Việt Nam qua bao thế hệ.
Trong tiến trình lịch sử, thể loại ca dao đã có sự vận động rõ rệt từ bộ
phận ca dao truyền thống đến bộ phận ca dao hiện đại. Đặc biệt là mảng
không gian và thời gian trong ca dao. Đây thực sự là một “chân trời mới
lạ” nên có nhiều điều để khám phá.
Nghiên cứu ca dao theo hướng tiếp cận thi pháp, người ta có thể tìm
hiểu ở các phương diện đề tài, cảm hứng sáng tác, nhân vật trữ tình,
không gian - thời gian nghệ thuật, hình thức diễn xướng Trong đó không
gian và thời gian nghệ thuật được coi là yếu tố có ý nghĩa đặc biệt quan
trọng trong việc thể hiện nội dung và ý đồ nghệ thuật của tác phẩm. Nền
văn học Luận Văn - Đề Án - Tiểu Luận Văn Học dân gian Việt Nam Thư
Viện Điện Tử Trực Tuyến Việt Nam rất nổi bật với sự kết hợp nhiều thể
loại như truyền thuyết ,truyện cổ tích ,thần thoại ,sử thi và một bộ phận
không thể thiếu đó là ca dao. Ca dao là một thể loại khá tiêu biểu và có
một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội Luận Văn - Đề Án - Tiểu
Luận Xã Hội. Nội dung ca dao phản ánh cuộc sống của người dân lao
1
động Luận Văn - Đề Án - Tiểu Luận Lao Động, tình cảm gia đình, tình
yêu quê hương đất nước
Khi nghiên cứu về ca dao đã có không ít nhà nghiên cứu tìm hiểu
nhân vật trong ca dao hay cấu trúc ca dao Theo chân của một số nhà
nghiên cứu như Trần Thị An , GS Nguyên Xuân Kính , ThS Trần Tùng

đề tài: “Không gian thời gian trong ca dao”
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Khảo sát vấn đề không gian và thời gian trong ca dao, bài tiểu luận tập
trung vào những vấn đề sau:
Thời gian và không gian là những mặt của hiện thực khách quan, được
phản ánh trong tác phẩm tạo thành thế giới nghệ thuật của tác phẩm.
Thời gian nghệ thuật trong ca dao là thời gian hiện tại, thời gian diễn
xướng.
Thời gian và không gian nghệ thuật trong ca dao có mối liên hệ chặt chẽ
với nhau.
Do đó, bài tiểu luận đi sâu vào tìm hiểu vấn đề không gian, thời gian và
các phương thức, phương tiện miêu tả thời gian ca dao được rút ra từ các
công trình sưu tầm và tuyển chọn ca dao của các nhà nghiên cứu văn học
dân gian như: Vũ Ngọc Phan, Phan Đang Nhật, Nguyễn Xuân Kính,…
3
4. Phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành bài tiểu luận này em đã sử dụng các phương pháp
nghiên cứu sau:
- Thu nhập và xử lí tài liệu
- Phân tích và tổng hợp
- Nhận định đánh giá
5. Bố cục
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận bài tiểu luận còn có hai chương:
Chương I : Những vấn đề chung
Chương II: Không gian thời gian trong ca dao
4
NỘI DUNG
Chương I: Những vấn đề chung
1.1. Khái niệm ca dao
Ca dao là lời ca dân gian. Lời ca là lời của làn điệu dân ca và các sáng

nội dung của vấn đề thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật.
Khác với thời gian của hiện thực khách quan, có khi thời gian nghệ
thuật mang tính chủ quan của con người “Trăm năm là ngắn, một ngày dài
ghê”. Thời gian có thể thong thả mà cũng có thể trôi nhanh như bóng con
ngựa phi qua cửa. Một khoảnh khắc có thể dừng lại, nhưng một thời đại có
thể vụt qua. Tuy nhiên, tác phẩm văn học cũng sử dụng cả thời gian khách
quan, có khi nó tuân thủ triệt để nguyên tác thống nhất giữa thời gian được
phản ánh và thời gian của người xem như kịch cổ điển Pháp.
Trong văn học, thời gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật có mốt
liên hệ chặt chẽ. Mỗi thời kì văn học, mỗi dòng văn học, mỗi thể loại văn
học,…đều thể hiện mối liên hệ đó theo phong cách của mình. Chẳng hạn,
trong các tác phẩm bi kịch của văn học cổ đại Hi Lạp, thời gian đột biến
(không có liên hệ với thời gian sinh hoạt và thời gian lịch sử) thường đi liền
với không gian trừu tượng (không xác định về địa lí, xã hội). Còn kịch cổ
điển Pháp (thế kỉ XVII), hành động kịch chỉ được xảy ra tại một thời điểm
và chỉ được diễn ra trong vòng 24 tiếng. Trong ca dao cổ truyền, chúng ta
6
cũng nhận thấy mối liên hệ giưa các phạm trù đó. Chẳng hạn trong các lời ca
dao đượm buồn thì không gian vật lí, không gian xã hội thường đi liền với
thời gian là lúc ban đêm:
+ Đêm qua ra đứng bờ ao
Trông cá cá lặn, trông sao sao mờ...
+ Đêm qua nguyệt lặn về Tây
Sự tình kẻ đấy người đây còn dài...
Để thể hiện tâm trạng buồn, nếu miêu tả không gian và con người
không phải vào lúc ban đêm thì tác giả dân gian cũng sẽ không chọn các
công thức sáng ngày, rạng ngày, trưa hè trong thi liệu dân gian truyền thống
mà sẽ sử dụng công thức thời gian khác:
Chiều chiều trước bến Văn Lâu
Ai ngồi ai câu

Hương- núi Ngự”…Trong ca dao những địa danh đó vanglên như những
“m thanh của đất” gợi nhớ đến các miền quê với những đặc điểm điển
hình về phong thổ, cảnh vật, sản vật, những nghề truyền thống nổi tiếng.
8
Nói chung, trong ca dao, “những không gian vật lí” ấy “là những không
gian bình dị của làng quê” với cây đa, giếng nước, sân đình, ngõ chùa, ao
sen, cánh đồng, lũy tre…tất cả hợp thành những “hoàn cảnh điển hình”,
những bối cảnh không gian trữ tình cho sự nảy sinh cảm xúc- tâm lí của
con ngừoi lao động chân chất, cần cù, giàu tình cảm cộng đồng.
Dòng sông, con thuyền, cái cầu, bờ ao, cây đa, mái đình, ngôi chùa,
mảnh vườn, cánh đồng, con đường, trong nhà, ngoài sân, bên khung cửi,
trong ngõ nhỏ,…là những không gian vật lí thường gặp trong ca dao. Ở
đó, người bình dân (chủ yếu là những chàng trai làng và các cô thôn nữ)
sinh sống, làm lụng, tình tự và than thở:
+ Nước chảy xuôi, thuyền anh trôi ngược
Anh chống không được, anh bỏ sào xuôi
Sào xuôi, thuyền cũng trôi xuôi
Khúc sông bỏ vắng để người sầu riêng…
+ Qua sông em đứng em chờ
Qua cầu e đứng ngẩn ngơ vì cầu
+ Gặp nhau giữa đường vắng thì chào
Gặp nhau giữu chợ lao xao thì đừng.
Trong ca dao cũng có những cảnh “Hải Vân bát ngát nghìn trùng”,
“non cao, cao mấy từng mây”, cũng có khi người bình dân “ ngó hoài ra
tận biển Đông”, thậm chí đã “chèo thuyền giữu biển”, đã có khi họ quan
niệm:
Làm trai cho đáng nên trai
Phú Xuân đã trải, Đồng Nai đã từng.
9