PHÂN TÍCH TÁC PHẨM MẢNH TRĂNG CUỐI RỪNG
CỦA NGUYỄN MINH CHÂU
Chiến tranh! Một khái niệm đầy kinh hoàng gắn với những gì đau đớn, thê lương
nhất. Có những thứ đã vĩnh viễn mất đi trong chiến tranh nhưng cũng có thứ mà
chiến tranh không thể nào tàn phá nổi đó chính là vẻ đẹp, hơn thế nữa, một vẻ đẹp
của tâm hồn mà truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu đã thể
hiện rõ.
Tựa đề tác phẩm cũng gợi nên bao điều đáng nghĩ: Mảnh trăng cuối rừng, chỉ một
mảnh trăng thôi chứ không là vầng trăng. Vẻ đẹp của vầng trăng rất toàn vẹn,
trong sáng, rõ ràng và viên mãn, còn mảnh trăng thì chỉ lấp lóe một chút ánh sáng,
khi ẩn khi hiện, chập chờn mở ảo gợi bao sự tò mò bí mật. Mảnh trăng được xác
định rõ không gian, ở tận “cuối rừng” làm ánh sáng càng như xa hút, gợi lên sự
khát khao tìm kiếm và vươn tới. Nguyệt, nhân vật chính của câu chuyện xuất hiện
trong vầng ánh sáng tỏa ra từ vẻ đẹp ngời ngời của cô, một vẻ đẹp tiềm tàng ở nơi
chốn rừng sâu gợi nên biết bao điểu bí ẩn như mảnh trăng nơi xa. Phải chăng,
Nguyệt cũng chính là một “mảnh trăng cuối rừng”? Nhờ thế, mảnh trăng mang
một ý nghĩa biểu tượng rất cao.
Truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng là một bài thơ mang vẻ đẹp trong sáng và giàu
màu sắc lãng mạn. Vẻ đẹp trước hết được thể hiện trong hình ảnh của trăng.
Trong lịch sử văn học, ta đã gặp biết bao đêm trăng chứng kiến những mối tình
bất tử: đêm trăng thể hiện của Rômêo và Juliet, đêm trăng của Thúy Kiều và Kim
Trọng, và rất có thể, đêm trăng mà tình yêu giữa Thị Nở và Chí Phèo đã kểt tinh.
Thế nhưng, đêm trăng nơi rừng già Trường Sơn này lại mang một vẻ đẹp rất độc
đáo, rất riêng. Câu chuyện đặc biệt lãng mạn khi tác giả cho Lãm nhận ra trăng
giữa khoảng không lặng im, u tối của rừng già: “Qua tấm kính ướt hơi sương,
mảnh trăng nằm giữa những tầng mây hiện ra tái ngắt, ánh sáng lòe nhòe, mỗi lúc
xe nảy lên hay vòng qua chỗ lượn, mảnh trăng lại chập chờn lay động, có lúc lại
thấy rơi tõm xuống khoảng tối của rừng già”. Ánh trăng nhẹ nhàng trong sáng len
lỏi khắp nơi, xua tan cái vắng lặng, âm u của rừng già, giữa khoảnh khắc căng
thẳng và im ắng của chiến tranh. Ánh trăng càng trở lên xinh đẹp hơn khi chính
nó làm sáng bừng lên vẻ đẹp của Nguyệt. “Mảnh trăng khuyết đứng yên ở cuối

bạo khiến Lãm phải phát hoảng lên. Anh bắt đầu chú ý đến cô gái, và trong ánh
đèn tù mù của đoàn xe đang lao đi ầm ầm bên cạnh, anh kịp nhận ra vẻ đẹp của cô
gái, vẻ đẹp giản dị và mát mẻ như sương núi tỏa ra từ lời nói, nét mặt và tấm thân
mảnh dẻ! Nó đối lập với cảnh nặng nề, tăm tối. Sự so sánh đối lập với các cô gái
công trường, “cô nào cũng thấp và đẫy đà” làm vẻ đẹp của Nguyệt toàn bích hơn
và hiện ra rõ ràng trước mắt. Vẻ đẹp của cô gái bừng sáng như một mảnh trăng
khi khung cửa xe cô ngồi “lồng đầy bóng trăng”,ánh trăng thấm qua và nhuộm
vào từng sợi tóc của cô khiến nó cứ óng ánh lên mãi. Con mắt nhìn đầy chủ quan
của Lãm làm vẻ đẹp của cô gái như trong suốt và vì vậy, mang đầy tính lãng mạn.
Lãm có ánh mắt nhìn như thế vì thật ra, anh đã yêu cô gái tên Nguyệt mà anh
đoán chắc là cô gái đi chung xe với mình từ lâu.Cô gái xinh đẹp là thế, lại ở miền
xuôi nhưng vừa rời ghế nhà trường đã vội xung phong đi kiến thiết miền Tây. Một
người con gái tuổi đời còn ít mà đã có hành động như thế hẳn phải có lí tưởng rất
đẹp và suy nghĩ chín chắn. Điều đó quả là phi thường lắm chứ?
Cô gái một lần nữa bộc lộ sự phi thường của mình khi hướng dẫn cho xe Lãm qua
ngầm đá xanh, khi sự hủy diệt đang đe dọa bênh mình. Đứng bám ở cửa xe hướng
dẫn Lãm đi cho đúng đường, bất chợt, Nguyệt nhảy ùm xuống nước nhanh nhẹn
lội phăng sang bên kia bờ giúp cột chiếc xe vào một gốc cây. Hành động của cô
gái rất chính xác, linh họat, có sự tính toán cẩn thận và rõ ràng, rất hiệu quả.
Người đọc không khỏi khâm phục cô gái khi chiếc xe rơi vào tọa độ đánh bom
của giặc. Nguyệt không hề sợ hãi, trái lại, rất bình tĩnh, để hành động. Tấm lòng
nhân ái và vị tha cao đẹp của cô gái mang đến cho cô sức mạnh túm lấy Lãm lôi
trở lại, “nhanh và khỏe hết sức”, ngăn không cho anh lao vào chỗ nguy, mặc dầu,
chính cô cũng bị hơi bom xô ngã chúi và một bên vai, “vết máu chảy loang lổ đỏ
cả cánh tay áo xanh” . Sự dũng cảm, sự hi sinh quên mình của cô gái làm cô trở
nên bội phần xinh đẹp dù khuôn mặt hơi tái và cô “ướt như một con công vừa
tắm”. Trong lòng Lãm dâng lên một tình yêu gần như mê muội lẫn cảm phục.
Chính tình yêu đó làm vẻ đẹp của cô gái, tỏa đầy chất lãng mạn. Đoạn văn cũng
mang đầy tính lãng mạn mặc dù đây là đoạn tả cảnh chiến tranh ác liệt nhất.
Tình yêu của Nguyệt đối với Lãm có một nét gì tương tự như tình yêu của Mị