Mở đầu
1. Tính cấp thiết của đề tài
Chức năng xã hội là một chức năng cơ bản của Nhà nớc, tồn tại khách
quan trong tất cả các kiểu nhà nớc, là chức năng xuất phát từ nhu cầu chung, lợi
ích chung của toàn bộ xã hội, nhằm tổ chức và quản lý đời sống cộng đồng, duy
trì một trật tự chung đảm bảo cho xã hội tồn tại và phát triển.
Trong lịch sử các t tởng và học thuyết pháp lý đã từng xuất hiện những
quan điểm về chức năng xã hội của Nhà nớc. Dới nhiều cấp độ và cách thể hiện
khác nhau, nhiều nhà t tởng trong các thời kỳ phát triển của xã hội đã thừa nhận
Nhà nớc có chức năng xã hội nhng những quan điểm đó có sự khác nhau do bị
chi phối bởi lợi ích giai cấp và điều kiện lịch sử.
Trong những năm gần đây, trớc những đổi thay lớn lao của đời sống
quốc tế và sự sụp đổ của hệ thống các nớc xã hội chủ nghĩa Đông Âu, đòi hỏi
chúng ta phải có sự nhận thức lại đúng đắn các quan điểm của học thuyết Mác -
Lênin, trong đó có việc nhận thức lại một số vấn đề lý luận về Nhà nớc và pháp
luật. Trong thời đại ngày nay, khi mà những tiến bộ, những thành tựu của khoa
học kỹ thuật đã làm cho sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân trở thành một
tất yếu nh Mác đã từng tiên đoán thì xu hớng chung của các Nhà nớc trên thế
giới là xác định lại vai trò của mình trong xã hội, từ đó Nhà nớc hớng các hoạt
động vào các lĩnh vực của đời sống xã hội, vì sự phát triển toàn diện của con ng-
ời. Do đó, vấn đề chức năng xã hội của Nhà nớc đang trở thành đối tợng nghiên
cứu của nhiều lĩnh vực khoa học (chính trị, pháp lý...), trở thành mối quan tâm
của nhiều nhà nghiên cứu trong các chế độ Nhà nớc khác nhau.
Từ sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám, trong tất cả các giai đoạn
phát triển của mình, với tính cách là Nhà nớc của nhân dân, do nhân dân và vì
nhân dân, trong điều kiện hoàn cảnh cụ thể, Nhà nớc ta đã thực hiện chức năng
5
xã hội ở những mức độ và hình thức nhất định. Con ngời luôn đợc coi là mục
tiêu và động lực của sự phát triển xã hội: "Mục đích của chủ nghĩa xã hội là gì?
Nói một cách đơn giản và dễ hiểu là: không ngừng nâng cao đời sống vật chất và
tinh thần cho nhân dân, trớc hết là nhân dân lao động" [56, tr. 22]. "Nhân tố con

mục tiêu xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên đây vẫn còn là một
vấn đề khá mới mẻ. Điều đó chứng tỏ trên phơng diện nhận thức, lý luận, chức
năng của Nhà nớc nói chung, chức năng xã hội của Nhà nớc nói riêng là những
vấn đề quan trọng cần đợc quan tâm đúng mức.
Những năm qua, nhất là từ khi thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện
đất nớc, chúng ta đã đạt nhiều thành tựu quan trọng trên mọi lĩnh vực của đời
sống xã hội, tuy nhiên do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, vẫn còn
nhiều vấn đề xã hội bức xúc đòi hỏi Nhà nớc phải tiếp tục giải quyết với t cách
là chủ thể tổ chức và quản lý xã hội.
Từ thực trạng đó, đặt ra yêu cầu là vấn đề chức năng xã hội của Nhà nớc
cần đợc tiếp tục nghiên cứu một cách có hệ thống, góp phần bổ sung lý luận
khoa học cho công cuộc củng cố và hoàn thiện Nhà nớc ta trong giai đoạn cách
mạng hiện nay. Vì vậy, việc tác giả chọn đề tài "Chức năng xã hội của Nhà n-
ớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.
2. Tình hình nghiên cứu
Trớc thời kỳ đổi mới, ở nớc ta, trên giác độ khoa học pháp lý, vấn đề
chức năng xã hội của Nhà nớc hầu nh không đợc đề cập tới, thậm chí còn nh là
một "điều cấm kỵ" [41, tr. 13]. Điều đó xuất phát từ quan điểm nhận thức thiếu
khách quan, toàn diện về nguồn gốc, bản chất, chức năng nhà nớc, nhấn mạnh
một chiều chức năng chuyên chính giai cấp hoặc chỉ quan tâm đến chức năng
kinh tế, một trong những điểm cơ bản mà các học giả muốn khai thác để làm rõ
7
sự khác biệt và tính u việt của Nhà nớc xã hội chủ nghĩa so với các Nhà nớc
khác, đặc biệt là Nhà nớc t sản và bỏ qua nhận thức về vai trò, giá trị xã hội của
Nhà nớc. Từ Đại hội VI đến nay, cùng với những thay đổi trong nhận thức lý
luận, chức năng xã hội của Nhà nớc đã đợc quan tâm hơn trớc nhng nhìn chung
mới chỉ ở mức độ nhất định, chủ yếu thể hiện qua các bài viết của một số tác
giả trên các báo, tạp chí, tập san, qua bài giảng của giảng viên ở các cơ sở đào
tạo chuyên ngành Luật... chứ cha có công trình nào nghiên cứu một cách có hệ
thống vấn đề này. Trong đề tài KX.04.16 "Hoàn thiện hệ thống pháp luật của

tâm là chức năng xã hội theo giác độ pháp lý.
- Đánh giá thực trạng thực hiện chức năng trong thời gian qua, để trên
cơ sở đó đề xuất một số phơng hớng, giải pháp nhằm hoàn thiện chức năng xã
hội của Nhà nớc ta trong điều kiện hiện nay.
* Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt đợc mục đích nghiên cứu trên đây, luận án có các nhiệm vụ nh
sau:
- Nhận thức lại tính chất, nội dung chức năng xã hội của Nhà nớc trong
điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của nớc ta.
- Làm sáng tỏ những nội dung của chức năng xã hội của Nhà nớc ta.
- Phân tích những hình thức, biện pháp thực hiện các nhiệm vụ, mục
tiêu đợc đặt ra bởi chức năng này trong thời gian qua.
- Đa ra những giải pháp, kiến nghị nhằm tăng cờng chức năng xã hội của
Nhà nớc ta trong điều kiện xây dựng Nhà nớc pháp quyền Việt Nam, trong điều
kiện kinh tế mới, thế giới mới - phát triển kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ
nghĩa và xu hớng hội nhập, toàn cầu hóa đời sống quốc tế.
9
* Phạm vi nghiên cứu
Chức năng xã hội của Nhà nớc là một vấn đề phức tạp, đã và đang đợc
quan tâm nghiên cứu dới nhiều góc độ khác nhau (chính trị, kinh tế, pháp
luật...) với nhiều quan điểm không thống nhất.
Dới góc độ pháp lý, luận án chỉ tập trung nghiên cứu vấn đề những vấn
đề lý luận cơ bản và thực tiễn thực hiện chức năng xã hội trong điều kiện của
Nhà nớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam mà trọng tâm là nội dung, phơng
thức thực hiện chức năng trong điều kiện xây dựng nền kinh tế thị trờng định h-
ớng xã hội chủ nghĩa.
4. Cơ sở lý luận và phơng pháp nghiên cứu của luận án
Cơ sở phơng pháp luận của luận án là quan điểm của chủ nghĩa Mác -
Lênin về Nhà nớc và pháp luật, các nguyên tắc của chủ nghĩa duy vật biện
chứng, duy vật lịch sử, các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về Nhà nớc

quả việc thực hiện chức năng xã hội của Nhà nớc ta trong điều kiện, hoàn cảnh
hiện nay.
6. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án
gồm 3 chơng, đợc chia thành 8 mục.
11
Chơng 1
Những vấn đề lý luận về chức năng xã hội
của Nhà nớc cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
1.1. Khái quát chung về chức năng xã hội của Nhà nớc ta
Chức năng xã hội của Nhà nớc là một vấn đề tơng đối mới mẻ so với các
nội dung khác trong lý luận về Nhà nớc và pháp luật ở nớc ta. Thực chất vấn đề này
chỉ mới đợc đề cập tới trong những năm gần đây của thời kỳ đổi mới.
Để có thể nghiên cứu chức năng xã hội của Nhà nớc một cách toàn diện,
chính xác, khách quan, cần đặt nó trong mối liên hệ với các khái niệm khác về
Nhà nớc, mà trớc hết là khái niệm "chức năng của Nhà nớc".
1.1.1 Khái niệm chức năng của Nhà nớc
Chức năng của Nhà nớc đã và đang đợc quan tâm nghiên cứu dới nhiều
giác độ (triết học, chính trị học, luật học...), theo nhiều cách tiếp cận khác nhau,
đặc biệt là trong điều kiện hiện nay, trớc những yêu cầu của công cuộc đổi mới
sâu sắc, toàn diện đất nớc và trớc những thay đổi lớn lao của đời sống quốc tế.
Trong luận án này, chức năng của Nhà nớc đợc đề cập dới giác độ khoa học
pháp lý.
Chức năng của Nhà nớc là một khái niệm phức tạp, luôn gắn với những
phạm trù nh bản chất, nhiệm vụ, các hình thức và phơng pháp hoạt động của
Nhà nớc... Khái niệm chức năng của Nhà nớc có ý nghĩa nhất định, cho phép
chúng ta phân định nó với các phạm trù khác của lý luận về Nhà nớc và pháp
luật, là một trong những cơ sở lý luận quan trọng cho việc nghiên cứu chức
năng xã hội của Nhà nớc.
Theo cách hiểu truyền thống, phổ biến nhất từ trớc đến nay, thể hiện

13
phải làm; là cái mà Nhà nớc có thể làm đợc; là cái Nhà nớc đợc làm" [24, tr. 8].
Quan điểm này cho chúng ta một cách nhìn mới về chức năng nhà nớc, thấy đợc
tính giới hạn của chức năng nhà nớc, tuy nhiên tác giả cha đa ra đợc định nghĩa.
Có quan điểm coi "chức năng của Nhà nớc" không chỉ là những phơng h-
ớng hoạt động chủ yếu của Nhà nớc mà còn là cơ chế tác động của Nhà nớc lên
quá trình xã hội, bởi khi thực hiện những chức năng nhất định trong các lĩnh
vực của đời sống xã hội, Nhà nớc bằng các cuộc cải cách, bằng sự điều chỉnh
pháp luật, bằng các cách thức tổ chức và quản lý các quan hệ xã hội mà tác
động lên trạng thái của các quá trình xã hội...
Quan điểm khác cho rằng: chức năng nhà nớc chính là những nhiệm vụ
cơ bản của Nhà nớc trong từng giai đoạn phát triển cụ thể hoặc đa vào khái
niệm "chức năng của Nhà nớc" cả những phơng pháp, cách thức Nhà nớc thực
hiện chức năng của mình trong thực tiễn - là các hình thức hoạt động của Nhà
nớc đối với môi trờng xung quanh, đối với xã hội, với các quốc gia khác và nh
vậy đã có sự mở rộng phạm vi khái niệm, trộn lẫn giữa các mặt hoạt động của
Nhà nớc với nhiệm vụ của Nhà nớc, với phơng thức thực hiện chúng.
Tuy có những khác biệt nhất định trong mỗi cách hiểu chức năng nhà n-
ớc đã đề cập ở trên nhng nhìn chung chúng đều xuất phát trên cơ sở chủ nghĩa
duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử của học thuyết Mác - Lênin về
nguồn gốc, bản chất, vị trí, vai trò của Nhà nớc trong đời sống xã hội, đặt hiện
tợng Nhà nớc trong quá trình vận động và phát triển của xã hội theo các quy
luật khách quan của nó.
Trong bối cảnh hiện nay, theo chúng tôi, để có thể góp phần xác định
một khái niệm đầy đủ về "chức năng của Nhà nớc", cần làm sáng tỏ một số luận
điểm sau:
- Chức năng nhà nớc gắn liền với điều kiện xuất hiện và bản chất
của Nhà nớc
14
Nhà nớc là một hiện tợng xã hội vô cùng phức tạp, có lịch sử phát sinh,

Chức năng của Nhà nớc đợc xác định xuất phát từ bản chất nhà nớc và ngợc
lại, bản chất nhà nớc đợc thể hiện thông qua các chức năng của Nhà nớc - đợc
cụ thể hóa và thể hiện trong nhiều mặt hoạt động của Nhà nớc.
Sinh ra và tồn tại trong xã hội có giai cấp, là sản phẩm của xã hội có
giai cấp và đấu tranh giai cấp và theo đúng nghĩa của nó là một bộ máy trấn áp
đặc biệt của giai cấp này đối với giai cấp khác nên Nhà nớc bao giờ cũng thể
hiện bản chất giai cấp sâu sắc. Lịch sử xã hội loài ngời đã chứng minh: trong
bất kỳ xã hội có giai cấp nào, Nhà nớc bao giờ cũng thuộc về một giai cấp, một
lực lợng chính trị nào đó trong xã hội, chính xác hơn, Nhà nớc luôn thuộc về giai
cấp nắm trong tay những t liệu sản xuất chủ yếu trong xã hội. Nhà nớc là một bộ
máy cỡng chế đặc biệt nằm trong tay giai cấp thống trị, là công cụ sắc bén nhất
để duy trì sự thống trị giai cấp: đảm bảo sự thống trị về kinh tế, thực hiện quyền
lực về chính trị và tác động về t tởng đối với quần chúng. Luận điểm mác-xít về
bản chất giai cấp của Nhà nớc đúc kết trong kết luận của Ăngghen: Nhà nớc là
"Nhà nớc của giai cấp có thế lực nhất, của cái giai cấp thống trị về mặt kinh tế
và nhờ có Nhà nớc mà cũng trở thành giai cấp thống trị về mặt chính trị và do đó
có thêm đợc những phơng tiện mới để đàn áp và bóc lột giai cấp bị áp bức... Nhà
nớc là một tổ chức của giai cấp hữu sản, dùng để bảo vệ giai cấp này chống lại
giai cấp không có của" [47, tr.255-256]. "Giai cấp nào chi phối những t liệu sản
xuất vật chất thì cũng chi phối luôn cả những t liệu sản xuất tinh thần... Những
t tởng thống trị không phải là cái gì khác mà chỉ là sự biểu hiện của những quan
hệ vật chất thống trị..., đợc biểu hiện dới hình thức t tởng" [45, tr. 67-68].
Đồng thời, trong bất kỳ xã hội nào, Nhà nớc luôn giữ vai trò là ngời đại
diện chính thức của toàn xã hội, là trung tâm giải quyết các công việc chung
16
của xã hội mà cá nhân công dân không thể giải quyết đợc. Nhà nớc phải chú ý
đến lợi ích chung của toàn xã hội, bảo đảm trật tự an toàn xã hội, ổn định và
phát triển, thực hiện những hoạt động nhất định phù hợp với yêu cầu của xã hội,
thông qua đó mà bảo đảm các lợi ích nhất định của các giai cấp, tầng lớp khác
trong xã hội trong chừng mực các lợi ích đó không quá mâu thuẫn với lợi ích

chính thức cho quyền lợi của toàn xã hội nên có những chức năng nhà nớc phát
sinh từ bản chất tự nhiên của mọi xã hội, từ nhu cầu của chính xã hội, nhằm duy
trì và bảo vệ những điều kiện tồn tại và phát triển của xã hội. Vì vậy, chức năng
nhà nớc có tính giai cấp và tính xã hội.
Từ khi ra đời, Nhà nớc giữ một vị trí và vai trò quan trọng trong xã hội
có giai cấp, thể hiện trong mối quan hệ giữa Nhà nớc và xã hội, giữa Nhà nớc và
các tổ chức chính trị - xã hội. Xã hội là cơ sở cho sự phát sinh, tồn tại, phát triển
và diệt vong của Nhà nớc. Ngợc lại, Nhà nớc là một bộ phận quan trọng, không
thể thiếu đợc của xã hội có giai cấp. Nhờ có các cơ quan đặc biệt cùng các ph-
ơng tiện vật chất kèm theo nên Nhà nớc có thể tác động toàn diện, mạnh mẽ đến
đời sống xã hội. Nhà nớc giữ vai trò quan trọng trong việc thực hiện những lợi
ích cơ bản của giai cấp thống trị và duy trì những điều kiện cho sự tồn tại và
phát triển của xã hội. Đó chính là sứ mệnh lịch sử của Nhà nớc trong tiến trình
phát triển của xã hội, thể hiện thông qua các chức năng của Nhà nớc.
Từ nhận thức về nguồn gốc và bản chất và vị trí, vai trò của Nhà nớc,
chúng ta có thể khẳng định rằng: Nhà nớc xuất hiện là để thực hiện sứ mệnh của
một thiết chế quản lý xã hội, với hai nhiệm vụ cơ bản là duy trì sự thống trị giai
cấp và duy trì sự tồn tại, phát triển của toàn xã hội. Các chức năng nhà nớc đợc
hình thành xuất phát từ những nhiệm vụ cơ bản đó. Ngay từ khi mới ra đời, Nhà
nớc có hai t cách: là công cụ giai cấp - bảo đảm duy trì, củng cố sự thống trị
của một giai cấp, một lực lợng nhất định trong xã hội và công cụ công quyền -
tác động, điều tiết các quan hệ xã hội, tổ chức đời sống cộng đồng, giải quyết
18
những nhu cầu phát triển của toàn xã hội, giữ cho xã hội đó vận động, phát triển
theo một "trật tự" nhất định phù hợp ý chí của giai cấp cầm quyền. Sự ra đời và
phát triển của Nhà nớc Văn Lang - Âu Lạc với những điều kiện đặc thù - không
xuất phát từ sự phân hóa giai cấp và đấu tranh giai cấp mà từ nhu cầu trị thủy và
chống ngoại xâm của các bộ tộc Lạc - Việt đã làm cho tính công quyền rõ nét
hơn các Nhà nớc khác.
Nh vậy, những điều kiện kinh tế - xã hội quyết định sự ra đời và tồn tại

giáo... trong từng chế độ xã hội là một trong những nhân tố quyết định đến chức
năng của Nhà nớc. Cơ cấu giai cấp - xã hội do quan hệ sản xuất quyết định. Khi
phơng thức sản xuất thay đổi dẫn đến hình thái kinh tế - xã hội thay đổi thì đ-
ơng nhiên cơ cấu giai cấp cũng thay đổi. Mâu thuẫn nội tại của phơng thức sản
xuất (giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất) cùng với những mâu thuẫn nội
tại trong từng mặt của quan hệ sản xuất trong các xã hội có giai cấp đối kháng
biểu hiện thành mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giai cấp [39, tr. 89] dẫn đến
tình trạng phân chia, đối đầu giữa các nhóm xã hội (giai cấp, dân tộc, tôn
giáo...). Giai cấp và cơ cấu giai cấp phản ánh mối quan hệ đa dạng về lợi ích
của các giai cấp, tầng lớp trong xã hội. Lợi ích chiếm vị trí quan trọng trong
hoạt động của con ngời, là động lực của sự phát triển xã hội. Chức năng của
Nhà nớc thể hiện sự can thiệp, điều tiết của Nhà nớc đối với các lĩnh vực của
đời sống xã hội, suy đến cùng là nhằm giải quyết mối quan hệ lợi ích của con
ngời nên chỉ có thể thực hiện một cách đúng đắn và hiệu quả trên cơ sở nắm
vững những đặc thù của cơ cấu giai cấp, mối quan hệ đa dạng giữa các giai
tầng, các bộ phận dân c trong xã hội. Khi xung đột giai cấp tăng, đơng nhiên
tính giai cấp, tính chuyên chính trong chức năng nhà nớc sẽ nổi bật, ngợc lại,
khi xã hội bình ổn, xung đột giai cấp lắng xuống thì tính xã hội của chức năng
nhà nớc lại nổi trội hơn. Trong Nhà nớc có cơ sở xã hội là liên minh của các lực
20
lợng xã hội rộng lớn thì tính xã hội của chức năng nhà nớc rõ nét hơn và ngợc
lại.
Trong điều kiện hiện nay, Nhà nớc ta phải coi điều chỉnh cơ cấu lợi ích
là giải pháp vừa phát huy vai trò động lực của lợi ích vừa đảm bảo mục tiêu của
sự phát triển xã hội, tránh xu hớng tuyệt đối hóa một lợi ích nào đó mà triệt tiêu
các lợi ích khác, đẩy các mâu thuẫn lợi ích vốn là động lực của sự phát triển xã
hội thành các xung đột lợi ích dẫn đến các xung đột, rối loạn các quá trình xã
hội.
Ngoài ra, mức độ thể hiện hai tính chất này của chức năng nhà nớc còn
tùy thuộc vào từng chức năng cụ thể.

trình độ dân chủ của xã hội mà Nhà nớc đó tồn tại.
Chế độ dân chủ, theo C. Mác, là chế độ do nhân dân tự quy định Nhà n-
ớc. Trong chế độ dân chủ, Nhà nớc với tính cách là một tổ chức công quyền,
thực hiện công quản, đóng vai trò là ngời tổ chức các quá trình xã hội theo hớng
dân chủ trên cơ sở tuân theo các quy luật vận động khách quan của xã hội. Tuy
nhiên, trong từng chế độ xã hội khác nhau, tính chất của nền dân chủ cũng khác
nhau, nh Lê-nin đã nói: "Dân chủ cho một thiểu số rất nhỏ, dân chủ cho ngời
giàu, đó là nền dân chủ trong xã hội t bản chủ nghĩa... Dân chủ cho tuyệt đại đa
số nhân dân... đó là sự biến đổi của chế độ dân chủ trong thời kỳ quá độ..." [87,
tr. 107].
Bản chất nhà nớc xã hội chủ nghĩa là Nhà nớc dân chủ, là quyền lực
thuộc về nhân dân nhng để thực hiện đợc dân chủ thực sự, phải thu hút đợc các
tầng lớp nhân dân lao động tham gia một cách rộng rãi và thật sự bình đẳng vào
quản lý công việc Nhà nớc và xã hội. Trên phơng diện pháp lý, trình độ dân chủ
thể hiện ở chỗ luật pháp ghi nhận và bảo đảm các quyền dân chủ cho công dân
đợc thực hiện nh thế nào, là sự thể hiện của việc giải quyết mối quan hệ giữa
22
Nhà nớc và công dân. Trong xã hội dân chủ, hoạt động của Nhà nớc chỉ thể
hiện trong những "khoảng hợp pháp" chứ không phải là bao trùm lên toàn bộ
đời sống xã hội. Khi mà Nhà nớc còn trùm bóng mình lên tất cả các quan hệ xã
hội, điều tiết dới hình thức mệnh lệnh, bằng các chỉ tiêu kế hoạch cứng nhắc thì
không thể nói là có dân chủ thực sự. Chủ trơng xã hội hóa trong việc thực hiện
các chức năng nhà nớc ở nớc ta hiện nay là một biểu hiện rõ nét của chế độ dân
chủ, để nhân dân chủ động giải quyết lấy các công việc của mình, đồng thời
góp phần chia sẻ gánh nặng với Nhà nớc, giảm bớt sự can thiệp của công quyền.
Nếu dân chủ đợc bảo đảm, các chức năng kinh tế, xã hội đợc thể hiện rõ nét.
Ngợc lại, các chức năng đó mờ nhạt hơn chức năng chuyên chính giai cấp.
Từ những phân tích trên, có thể hiểu chức năng nhà nớc là những ph-
ơng diện hoạt động cơ bản của Nhà nớc đợc xác định từ bản chất nhà nớc, do
cơ sở kinh tế và kết cấu giai cấp quyết định, nhằm tác động có định hớng lên

ngoại những mặt hoạt động chủ yếu của Nhà nớc thể hiện vai trò của Nhà nớc
trong quan hệ với các nhà nớc, các dân tộc khác, nh: phòng thủ đất nớc, chống
sự xâm lợc từ bên ngoài, thiết lập các mối quan hệ bang giao với các quốc gia
khác... Một số nhà luật học của Liên Xô trớc đây và Cộng hòa Liên bang Nga
gần đây cũng phân chia chức năng nhà nớc theo tiêu chí này, tuy nhiên có nhiều
ý kiến khác nhau khi phân loại các chức năng cụ thể trong hai hệ thống đó.
Mặc dù đây là cách phân loại chức năng nhà nớc đợc thừa nhận rộng rãi
nhất, nhng theo chúng tôi, nếu chỉ căn cứ vào phạm vi không gian của hoạt
động nhà nớc để phân chia chức năng thì cha đầy đủ, việc phân định vai trò nhà
nớc trên phạm vi đối nội và đối ngoại cũng chỉ mang tính tơng đối, không phản
ánh đợc đầy đủ các thuộc tính của bản chất nhà nớc cũng nh giá trị xã hội của
Nhà nớc. Đặc biệt trong điều kiện hiện nay, khi nhiều vấn đề về chính trị, kinh
tế, xã hội không dừng lại trong phạm vi mỗi quốc gia, không chỉ chịu sự điều
24
tiết của riêng từng Nhà nớc thì cách phân loại này bộc lộ những hạn chế nhất
định.
Quan điểm khác cho rằng, "chức năng duy nhất của Nhà nớc là quản lý xã
hội bằng một thứ quyền lực đặc biệt...". Chức năng duy nhất đó của Nhà nớc lại đ-
ợc tạo thành bởi một hệ thống các chức năng: chức năng kinh tế, chức năng ngoại
giao, chức năng phòng thủ quốc gia, chức năng bảo đảm xã hội... [23, tr. 30].
Hoặc căn cứ vào hoạt động của Nhà nớc theo các lĩnh vực quyền lực
nhà nớc, một số ngời chia các chức năng nhà nớc thành chức năng lập pháp,
chức năng hành pháp và chức năng t pháp [20, tr. 3], [24, tr. 9]. Theo chúng tôi,
nhóm ý kiến này là hợp lý nếu xét trên phơng diện quyền lực nhà nớc và thực
thi quyền lực nhà nớc vì cách phân định này phản ánh đợc cơ cấu quyền lực nhà
nớc và các phơng diện hoạt động của Nhà nớc theo cơ cấu quyền lực đó. Tuy
nhiên cách phân định này không thể hiện rõ vai trò của Nhà nớc đối với từng
lĩnh vực cụ thể của đời sống xã hội. Một số học giả t sản phơng Tây cũng đã có
cách phân định này, nhng khác với chúng ta, cơ sở lý luận cho sự phân định của họ
là dựa trên nguyên tắc phân chia quyền lực.

ớc trong lĩnh vực xã hội là điều tiết các quá trình xã hội, đảm bảo sự ổn định xã
hội và sự phát triển toàn diện của các thành viên trong xã hội.
Trong giai đoạn hiện nay, theo xu thế chung trên thế giới, khi con ngời
đợc đặt ở vị trí trung tâm của sự phát triển, các nhà nớc đang chuyển dần từ
"Nhà nớc cai trị" sang "Nhà nớc phục vụ", vai trò phục vụ của Nhà nớc đợc chú
trọng hơn thì chức năng xã hội của Nhà nớc ngày càng đợc quan tâm hơn,
khẳng định vị trí quan trọng trong hệ thống các chức năng của Nhà nớc. Do đó,
theo chúng tôi, để thấy rõ ý nghĩa và vai trò xã hội to lớn của Nhà nớc đối với
đời sống xã hội và tính u việt của một chế độ Nhà nớc thì cần phải tiếp cận theo
chức năng xã hội của Nhà nớc.
26
Trong điều kiện thực tế của nớc ta hiện nay, việc xác định chức năng
Nhà nớc theo bản chất, vai trò của Nhà nớc đối với xã hội và các phơng diện tác
động của Nhà nớc phù hợp hơn xác định chức năng nhà nớc theo các lĩnh vực
của quyền lực nhà nớc mặc dù suy đến cùng quyền lực nhà nớc yếu tố quyết
định phạm vi, nội dung, phơng thức thực hiện chức năng Nhà nớc. Xuất phát từ
bản chất và vai trò của Nhà nớc, căn cứ vào các mặt hoạt động của Nhà nớc và
nhóm chúng theo các lĩnh vực của đời sống xã hội, cần chia chức năng nhà nớc
tơng ứng với các lĩnh vực của đời sống xã hội mà
ở đó, Nhà nớc thực hiện vai trò, sứ mệnh của mình vì lợi ích giai cấp mà
Nhà nớc đại diện, đồng thời vì sự phát triển và tiến bộ của toàn xã hội. Do đó,
các chức năng nhà nớc có thể đợc phân thành chức năng bảo vệ an ninh chính
trị, chức năng kinh tế và chức năng xã hội. Cách phân loại này thể hiện rõ mối
quan hệ giữa chức năng nhà nớc và bản chất nhà nớc, đồng thời đáp ứng đợc
yêu cầu phản ánh hoạt động của Nhà nớc trong việc thực thi quyền lực nhà nớc
đối với các lĩnh vực của đời sống xã hội, đặc biệt là đối với Nhà nớc ta hiện nay.
Tuy nhiên, sự phân định này cũng chỉ mang ý nghĩa tơng đối bởi các lĩnh vực
của đời sống xã hội cũng chỉ đợc xác định một cách tơng đối mà thôi.
1.1.2. Khái niệm chức năng xã hội của Nhà nớc
Thực ra chức năng xã hội của Nhà nớc không phải là một khái niệm mới

Marcel Mauss quan niệm rằng: Nhà nớc thực hiện chức năng xã hội nh
là thực hiện nghĩa vụ trả lại cho công dân những gì mà công dân đã cho xã hội
bằng chính công sức của mình. Nhà nớc thực hiện chức năng xã hội, theo quan
điểm của Mauss, nh là nghĩa vụ, trách nhiệm qua lại giữa Nhà nớc và cá nhân,
Nhà nớc và xã hội chứ không phải là sự ban ơn, từ thiện, cho không của Nhà n-
ớc, ngay cả trong mối quan hệ với tầng lớp nghèo khổ nhất, khó khăn nhất trong
xã hội. Nh vậy, quan điểm này có điểm tiến bộ, thấy đợc chức năng xã hội cũng
28
nh chức năng nhà nớc nói chung chứa đựng nhu cầu khách quan của xã hội
thông qua hoạt động chủ quan của Nhà nớc.
Học thuyết "Nhà nớc phúc lợi chung" của các học giả t sản sau chiến tranh
thế giới lần thứ hai cũng đặc biệt chú ý đến các chức năng xã hội của Nhà nớc.
Những ngời đề xớng và ủng hộ học thuyết này cho rằng: Nhà nớc t sản hiện đại
đang trở thành "Nhà nớc phúc lợi chung", thành tổ chức "trên giai cấp" có
nhiệm vụ bảo vệ quyền lợi của nhân dân và là công cụ để chuyển hóa dần chủ
nghĩa t bản độc quyền nhà nớc thành chủ nghĩa xã hội. Nhng cũng cần lu ý
rằng, dụng ý của họ là nhằm chống lại chủ nghĩa Mác, phủ nhận bản chất giai
cấp của Nhà nớc.
Alvin Tôffeler cho rằng, trong thời đại văn minh, chức năng xã hội của
Nhà nớc là bảo vệ gìn giữ sự đa dạng, phong phú các lợi ích và nhu cầu của mọi
thành viên trong xã hội trên nền tảng công bằng xã hội đợc thiết lập...
Còn theo Kôzôlốp A.P, "Nhà nớc có chức năng xã hội. Nếu xuất phát từ
định nghĩa chức năng này là những phơng hớng (và các mặt) hoạt động cơ bản
của Nhà nớc, thì tất cả các hoạt động của Nhà nớc trong lĩnh vực xã hội (...) là
chức năng xã hội". Nhng ở đây, Kôzlốp không làm rõ sự khác nhau giữa chức
năng và hoạt động của Nhà nớc.
Theo "Những nguyên lý xây dựng Nhà nớc Xô-viết và pháp quyền":
Nhà nớc có chức năng mới, độc lập, đó là chức năng xã hội,
chức năng phục vụ các thành viên trong xã hội. Nội dung của chức
năng này là phục vụ nhân dân lao động và gia đình họ trong lĩnh vực