1
T VN

Vn chng cú quan h n th vn, vic thi c ct chn la k thc ti.
Hin ti l nguyờn khớ ca quc gia. T tiờn ta bt u hc ch Hỏn ngay t u
thi Bc thuc, vic giỏo dc bt u cú t chc t thi S Nhip (Theo i Vit s
kớ ton th, S Nhip c xem l Nam giao hc t ca ngi Vit). Song phi t
khi ginh quyn t ch, vic hc hnh thi c o to v tuyn chn nhõn ti mi
thc s chỳ trng nc ta.
Cỏc triu Ngụ v triu inh, tr vỡ nc khụng lõu, li thờm vic cng c vừ
b bo v c lp t ra cp thit hn nờn vic giỏo dc hc tp by gi ch yu
din ra trong chựa chin. n thi Lý vic t khoa c din ra, rừ rt thi Trn,
Lờ v sụi ni nht vo thi Nguyn. Trong khong thi gian ú, vic hc hnh khoa
c cú nhiu thay i, c mt khỏc nhau.
S m mang khoa c nc ta bt u t thi Lý vi vic Lý Thỏnh Tụng
(1054 - 1072) sa sang vic hc; cho lp Vn Miu, sai lm tng Chu Cụng,
Khng T v tht thp nh hin t ý tụn trng Nho hc. i vua Lý Nhõn Tụng
(1072 - 1075) cho m khoa thi Minh kinh bỏc hc v thi Nho hc. Nm 1076 la
cho lp trng Quc T Giỏm lm ni dy d con vua, quan, o to nhõn ti.
Nm 1086 li m khoa thi chn ngi vo Hn lam vin. Niờn hiu Chớnh Long
Bỏo ng (1163 - 1173), cú thờm khoa thi Thỏi hc sinh, qui ch thi c ó khỏ y
.
Sang thi Trn vic giỏo dc khoa c ó c t chc chu ỏo hn, con
ng khoa c ngy cng rng m cho cỏc s t. i Trn Thỏi Tụng (1225-1231),
vic phõn chia tam giỏp c nh rừ phõn bit cao thp (vic phõn chia ny hc
theo phộp thi ca nh Minh Trung Quc). n khoa thi nm 1247 li t ra Tam
khụi (Trng nguyờn, Bng nhón, Thỏm hoa) cng c xỏc nh. c bit, nhm
khuyn khớch vic hc hnh nhng ni xa kinh ụ, nh Trn chia khoa thi lm hai

Sau khi nước ta bị thực dân Pháp xâm lược và thống trị, việc học tập giáo
dục vẫn diễn ra song khơng còn được quan tâm đúng mức. Cho đến năm 1945 khi
cách mạng tháng Tám do Đảng và Bác Hồ lãnh đạo thành cơng thì hơn 90% dân số
nước ta vẫn còn mù chữ. Trong tình hình đó, Đảng và Nhà nước đã có những chủ
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
3
trng, chớnh sỏch ỳng n nhm phỏt trin h thng giỏo dc con ngi mi trờn
t nc ta. H thng giỏo dc phong kin khụng cũn tn ti, thay vo ú l mt h
thng giỏo dc mi tin b, phc v cho cuc u tranh bo v c lp t do ca
T quc, khng nh vai trũ v tinh thn ca ngi Vit Nam trờn trng quc t.
T ú n nay giỏo dc ó thay i nhiu v ang ngy cng hng ti o to con
ngi phỏt trin ton din c v phm cht trỡnh v th cht. Giỏo dc luụn l
mt trn c ng v Nh nc quan tõm u t ỳng mc hng ngy, hng
gi o to ra nhng con ngi mi phc v cho vic y nhanh quỏ trỡnh i ti
ch ngha xó hi nc ta.
Nh vy cú th thy, giỏo dc khoa c cú truyn thng lõu di, xuyờn sut
chiu di lch s ca dõn tc, cho dự cú nhiu bin i thng trm trong i sng
chớnh tr song giỏo dc luụn c quan tõm v vic hc tp kho c ó tr thnh mt
truyn thng rt ỏng t ho. Tuy nhiờn i no cng vy, vic hc tp khoa c
khụng trỏnh khi cỏc mi t, gõy cn tr cho s phỏt trin ca giỏo dc, lm cho
vic hc ụi khi tr thnh mt t nn cho nhiu ngi phờ phỏn. Giỏo dc hin nay
nc ta cng ang ng trc nhiu bt cp, nhiu kỡ hp gn õy ca Chớnh
Ph, Quc Hi tp trung vo vn lm th no to ra mt h thng giỏo dc
phự hp, ton din, trỏnh c tỡnh trng gian ln v cỏc bt cp khỏc trong hc
tp, thi c.
ng trc vn ú ca nc ta hin nay, tụi ó chn ti: T thc
trng giỏo dc khoa c thi Lờ Trung Hng, gúp thờm li bn v giỏo dc khoa

Trong bi cnh xó hi ri ren nh vy, vn hoỏ cng nhiu suy i, ý thc h
t tng Nho giỏo ngy cng suy gim. V danh ngha, lỳc ny, o lý Khng giỏo
luụn c coi l t tng chớnh thng, nh nc vn da vo cỏc kinh sỏch Nho
giỏo tr nc cng nh t chc tuyn c quan li, nhng trờn thc t nhiu
giỏ tr ó thay i. Vua Lờ ch tn ti trờn h v nờn lũng trung quõn cng ch l li
núi suụng Cỏc chun mc giỏ tr bt u b chi phi bi quan h hng hoỏ, tin
t. Pht giỏo v o giỏo c phc hng cựng vi cỏc tớn ngng dõn gian cng
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
5
phỏt trin mnh m. Cỏc hot ng vn hoỏ, vn ngh dõn gian ó phn ỏnh c
mt cỏch rừ nột v trung thc i sng xó hi, cỏc t nn ri ren ca thi on ny.
Th ch nh nc ru ró, k cng phộp nc bu buụng lng, t tng thc
dng len li vo trong cỏc quan h xó hi, vic hc hnh thi c theo ú cng bc l
nhiu hn ch. Ni dung thi c khuụn sỏo, hin tng gian ln, hi l trong thi c
trn lan, n ni sinh ba quan y c thiờn h. Giỏo dc khoa c di s chi
phi ca cỏc quan h xó hi ó ngy cng bin i v bc l nhiu hn ch. S t
t khụng cũn c ngi dõn trng vng nh xa m ụi khi cũn tr thnh ti
chõm bim ca nhiu ngi.
2. Ch giỏo dc-khoa c
Do bi cnh chin tranh lon lc, k t nm 1514 (triu Lờ Tng Dc, thi
Lờ s) n nm 1526 triu Lờ Trung Hng cụng vic hc hnh khoa c b ỡnh tr,
trong khong thi gian ú ch din ra mt kỡ thi ỡnh (1526) ly Trng nguyờn.
n nm 1554 tỡnh hỡnh chớnh tr tm thi n nh, nh nc mi t chc mt kỡ
thi ch khoa tin hnh cung An Trng chn ngi ti gii.
Tuy nhiờn do t nc vn cũn nhiu bin ng nờn phi n nm Canh Thỡn
1562 mi m khoa thi Ch khoa ln th hai v mi my nm sau mi m khoa thi
ln th ba (Nm gia Thỏi th 5, 1577). T nm Canh Thỡn (Quang Hng 1580),

2- Viờn quan cú trỏch nhim bt dõn lng trc ht dng ph cho Tin s
3- Khụng nhng ngi Tam khụi hoc ng thi Ch khoa trỳng cỏch c
b v vin Hn lõm, m c ngi ng Tin s cng c b chc khoa o,
khụng phi b lm quan ph , huyn.
4- Trong mi khoa mt ngi tr tui nht c b chc Hiu tho.
5- Ngi no b quan ngoi cỏc trn thỡ b vo hai ty Tha chớnh hoc
Hin sỏt, u trao chng n chớnh thc, khụng phi gi chc Tỏ nh.
Nm õn in ny so vi vic t khoa mc Trung Quc t xa n nay
cha tng cú (
1
).
Triu Lờ Trung Hng cng l triu u tiờn phong quan chc ngay cho ngi
t. Cú th tham kho õn in vi ngi trỳng thớ theo bng sau:

1

THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
7
Khoa giỏp Hc v Tiờu chun
hng th
B dng

nht
giỏp
nht
danh
nh danh

hoa Tam
khụi

Tin
s
xut
thõn

Hong
giỏp ng
Tin
s
xut
thõn

Gi
chung
Tin s
hoc Giỏp
tin s - c m ỏo
phm phc

phộp quan liờu c c trỳ ngay trng hc lm vic giỏo hun (
2
).
Trng Quc T Giỏm by gi c xem lm trung tõm im truyn bỏ
giỏo dc, o to Nho s v chn hng vn phong, nhng ch nghiờng v vn
chng c nghip. Nh Giỏm by gi ngoi vic ging Kinh truyn v Bc s thỡ

2

THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
8
hấu hết là giành thời gian cho việc bình văn, ngâm thơ, phú, giải kinh nghĩa. Thí dụ
năm 1728, tham tụng Nguyễn Hãng đem các văn quan vào Quốc Tử Giám giảng
văn bát cổ chế nghệ để hướng dẫn, cổ vũ học trò.Theo Phạm Đình Hổ, thì vào thời
Cảnh Hưng (1740-1786) “cứ mỗi tháng vào trước hôm soc vọng một ngày thì nhà
Giám lại mở cuộc bình văn” (
3
). Trong “Lời dẫn” về cuốn “Lê triều giám tập phú
văn”, Minh đô sử cũng cho biết: “Về việc văn chương, triều Lê coi là một điển
chương trọng đại. Những ngày bình văn ở Quốc Tử Giám, các quan Tham tụng,
Bồi tụng đều dự, sĩ tử như mây họp lại, nhà Giám cơ hồ không chứa đủ người” (
4
)
.Như vậy cũng đủ thấy việc văn chương lúc này cũng khá chú trọng.
Nói thêm về Quốc Tử Giám thì có thể thấy, đây được coi là trường đại học
đầu tiên của Việt Nam, là nơi đào tạo và cung cấp nhiều nhân tài cho đất nước. Các
qui định về học quan và giám sinh nơi đây cũng theo những thể chế nhất định. Lịch

Tu u n Bt
Phú
Cng cng cng cng
cng
Giỏm
sinh
do nh
vua
ban õn
cho
vo
hc
Giỏ
m
sinh
l
con
em
quan
chc
Giỏm
sinh
c
c
sau
khi
ó
qua
thi
hn

tc
Do
quan
Hc
chớnh
cỏc
x
kho
thi
a
lờn

phú
bng
ca kỡ
thi
hn
g
Con
quan
chc

kinh
ụ
(cú
quy
thi
riờng)
Giỏm sinh
cú quõn

làm đề điệu, giám thí và giám khảo đều cử hai phúc khảo và đồng khảo bốn người
(dùng cả quan văn, quan võ). Phép thi thường gồm hai kì, kì đệ nhất hỏi sơ qua về
một số câu trong sách Tôn Tử, Binh Thư (
7
)….Kì đệ nhị thi thể chất, đấu các môn
như vầt, cưỡi ngựa, bắn cung, mém lao, múa đao, lăn khiên…, tuỳ theo thể chất của
mỗi người mà dự thi môn thi đấu các hạng khác nhau.Năm Bảo Thái thứ 5 (1724)
có thêm kì đệ tam thi bài văn sách hỏi về phương lược thao luyện, đánh, giữ và trận
pháp.
Các võ sinh sau khi trúng thí đều được ân điển trọng hậu, theo Kiến văn tiểu
lục của Lê Quí Đôn thì ân điển được ban gồm: “áo sắc xanh; đai dệt tơ dát sừng
trâu; nón sơn đỏ; thưởng 10 lạng bạc; được dự yến ở bộ Lễ; được vinh qui về làng;
cho bái yết nhà Võ học, nghi lễ long trọng” (
8
).
Như vậy, theo thống kê trong Các nhà khoa bảng Việt Nam(
9
), thì chỉ riêng
các khoa thi Tiến sĩ chính thức từ năm 1554 đến năm 1787 đã mở 73 khoa thi, lấy
đỗ 772 Tiến sĩ. Bên cạnh giáo dục trí dục, như trên đã đề cập, triều Lê Trung Hưng
còn quan tâm đến cả giáo dục thể chất. Những sự quan tâm đó đã làm cho nền giáo

6

7

8

9


1. Các mối tệ trong thi cử
Qua tình hình giáo dục nêu trên, có thể thấy triều Lê Trung Hưng đã rất quan
tâm đến việc giáo dục đào tạo nhân tài cho đất nước. Việc giáo dục không chỉ bao
THÖ VIEÄN ÑIEÄN TÖÛ TRÖÏC TUYEÁN