1
ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP MÔI TRƯỜNG (tham khảo)
1. Định nghĩa môi trường? Khái niệm ô nhiễm môi trường? Phân
tích các chức năng chủ yếu của môi trường?
- Khái niệm về môi trường: Theo điều 3, Luật Bảo vệ Môi trường sửa
đổi năm 2005 thì “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất
nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất,
sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật.”
- Khái niệm ô nhiễm môi trường:
+ Ô nhiễm môi trường là làm thay đổi trạng thái vật lý, hóa học của
môi trường. Ví dụ, môi trường nước ở sông Thị Vải từ nước sạch,
không có mùi bị biến thành màu đen và bốc mùi hôi; không khí ở thủ
đô Bắc Kinh của Trung Quốc trước kia vốn trong lành, ngày nay đã
chuyển sang ô nhiễm có nhiều bụi.
+ Ô nhiễm môi trường do hoạt động sản xuất của con người gây ra. Ví
dụ: Hoạt động công nghiệp làm ô nhiễm không khí, hoạt động sử dụng
phân bón thuốc trừ sâu của con người làm ô nhiễm đất, nước ở đồng
ruộng.
- Phân tích các chức năng chủ yếu của môi trường:
2
- Chức năng cung cấp không gian sinh sống: môi trường là không gian (nơi)
sinh sống của con người và các loài sinh vật. Chức năng này đòi hỏi môi trường
phải có một phạm vi không gian thích hợp cho mỗi người và các loài sinh vật.
a) Đối với con người:
- Mỗi cá thể và gia đình đều cần có một không gian nhất định để phục vụ cho
các hoạt động sống như nhà ở, chỗ làm việc, nơi nghỉ ngơi, đất để trồng trọt và
chăn nuôi,…
- Nhu cầu về không gian sinh sống của con người thay đổi theo trình độ khoa
học và công nghệ.
- Tuy nhiên, môi trường tự nhiên toàn cầu cũng có giới hạn chịu đựng nhất định
cung cấp không gian sinh tồn cho xã hội loài người.

4
- Chức năng tiếp nhận chất thải: Môi trường là nơi chứa đựng phế liệu thải ra
từ quá trình sinh sống và hoạt động sản xuất của con người. Nhóm chức năng
này có các nội dung:
+ Chức năng biến đổi lý, hóa học: pha loãng, phân hủy hóa học nhờ ánh sáng;
hấp thụ; sự tách chiết các vật thải và độc tố.
+ Chức năng biến đổi sinh hóa: sự hấp thụ các chất dư thừa; chu trình N và C;
khử độc bằng con đường sinh hóa.
+ Chức năng biến đổi sinh học: khoáng hóa các chất thải hữu cơ, mùn hóa,…
- Chức năng lưu trữ và cung cấp thông tin:
+ Cung cấp sự ghi chép lưu trữ lịch sử địa chất, lịch sử tiến hóa của vật chất và
sinh vật, lịch sử xuất hiện và phát triển văn hóa của loài người,…
+ Cung cấp các chỉ thị không gian và tạm thời mang tính chất tín hiệu và báo
động sớm các hiểm họa đối với con người và sinh vật sống trên Trái Đất.
+ Lưu trữ và cung cấp cho con người sự đa dạng các nguồn gen, các loài động,
thực vật, các hệ sinh thái tự nhiên và nhân tạo, các vẻ đẹp, cảnh quan có giá trị
thẩm mỹ để thưởng ngoạn, tôn giáo và văn hóa khác.
2. Giáo dục môi trường là gì? Trình bày các cách tiếp cận giáo dục môi
trường?
- Giáo dục môi trường là hình thành ở học sinh sự hiểu biết và quan tâm trước
những vấn đề môi trường, bao gồm: kiến thức, thái độ, hành vi, trách nhiệm và
kỹ năng để tự mình và cùng tập thể đưa ra các giải pháp nhằm giải quyết vấn đề
môi trường trước mắt cũng như lâu dài. (Nêu ví dụ)
- Cách tiếp cận trong giáo dục môi trường: có 03 cách tiếp cận giáo dục môi
trường:
i. Giáo dục về môi trường: xem môi trường là một đối tượng khoa học, người
dạy truyền đạt cho người học các kiến thức của bộ môn khoa học về môi
trường, cũng như phương pháp nghiên cứu về đối tượng đó, cụ thể:
5
+ Cung cấp những hiểu biết về hệ thống tự nhiên và hoạt động của nó.

6
♦ Hiện tượng thủy triều đỏ còn tác hại hơn nữa nếu loài tảo lơ lửng hàm
chứa và tiết ra độc tố. Độc tố lắng đọng ở đáy biển và khi các loại hà, sò,
ốc, cá ăn phải độc tố sẽ dẫn đến tử vong và dẫn đến ngộ độc thực phẩm
đối với con người như trường hợp ngộ độc thực phẩm ở Guatamala năm
1987 làm chết 26 người.
♦ Hiện tượng thủy triều đỏ gây thất thu ở những trại tôm cá ven biển như
trường hợp cá lồng ở Suvapeepun (Indonesia) đã chết rất nhiều trong năm
1984. Ở Hồng Kông từ năm 1980 – 1984 đã có 11 lần cá nuôi ở trại cá bị
chết lên đến 56 tấn.
♦ Thiệt hại cho ngành du lịch, dịch vụ biển.
Ở Việt Nam, trận thủy triều đỏ tháng 7 năm 2002 ở Tuy Phong thiệt hại hơn 10
tỷ đồng.
Ở ven biển nước ta có khoảng 70 loài tảo có thể gây hại. Trong đó, hiện tượng
nở hoa của loại tảo Phaeocystis globosa thường xảy ra ở vùng biển Bình Thuận
và kéo dài khoảng trên dưới 1 tháng:
• Rộng khoảng hơn 40 km
2
;
• Làm khoảng 90% sinh vật trong vùng triều, kể cả cá, tôm trong các lồng,
bè bị tiêu diệt;
• Môi trường bị ô nhiễm nặng, mấy tháng sau mới hồi phục;
• “Thủy triều đỏ” cũng đã khiến 82 người phải nhập viện do tắm biển, với
các triệu chứng ngứa, phồng rộp vùng da nhạy cảm;
• Nguyên nhân là do một loài tảo xanh lam “nở hoa” tiết độc tố vào nước
biển.
4. Nêu nguyên nhân, hậu quả và biện pháp làm giảm ảnh hưởng của hiệu
ứng nhà kính?
7
Khái niệm: Hiệu ứng nhà kính là hiện tượng tăng nhiệt độ của lớp khí quyển

C → thích
nghi với điều kiện sống của con người và sinh vật.
Trái Đất
Các khí trong khí quyển
H
2
O, SO
2,
CO
2,
SO
3
,…
Bức xạ Mặt Trời
Nhiệt bức xạ
Nhiệt lưu giữ
8
 Nhiệt độ ban đêm , khi không có bức xạ Mặt Trời (cả vùng ôn đới) cũng
không bị thấp nhất quá mức cho phép → giữ trạng thái cân bằng nhiệt.
 Tuy nhiên, hiệu ứng nhà kính cũng làm nhiệt độ Trái Đất tăng lên → làm
tăng lớp băng bao phủ ở Bắc Cực và Nam Cực → Mực nước biển dâng
cao.
Biện pháp hạn chế ảnh hưởng của hiệu ứng nhà kính:
♦ Giảm bớt sử dụng than đá, dầu mỏ, khí đốt, tích cực trồng cây gây rừng để
tăng diện tích thảm thực vật hấp thu CO
2
nhằm đưa lượng khí này trở lại tỉ lệ
trước đây.
♦ Tuyên truyền và giáo dục:
+ Đẩy mạnh việc giáo dục và nâng cao nhận thức về môi trường và phát triển

→ O
3
+ nhiệt
+ Khí CFC (chloro-fluoro-carbon): trong máy lạnh, tủ lạnh, máy điều hòa
không khí và các bình xịt (keo xịt tóc, chống mùi). Chúng tác dụng với ozone ở
tầng bình lưu, làm mỏng lớp bảo vệ này.
+ Một phân tử CFC mất trung bình 15 năm để đi từ mặt đất lên tầng ozone (20 –
40 kilometer cách mặt đất) và có thể ở đó 1 thế kỷ, nó phá hủy 100 ngàn phân
tử O
3
trong thời gian này.
C – F
2
– Cl
2
→ C – F
2
– Cl + Cl. (gốc chloro tự do)
Cl. + O
3
→ ClO + O
2
(Cl. là gốc chloro)
+ Một phân tử của khí feron có thể phân hủy hàng ngàn một phân tử ozone, bởi
vì gốc chloro tự do có khả năng tái tạo:
ClO + O. → Cl. + O
2
(O.: gốc oxygen tự do, O
2
: oxygen phân tử)

còn ở liều thấp thì lá cây bị hư hại, quang hợp bị ngăn trở, tăng trưởng chậm và
đột biến.
+ Gây thiệt hại đối với các hệ biển do giảm số lượng thực vật phù du trong dây
chuyền thực phẩm cho các thủy sinh vật (6 – 12%).
- Biện pháp khắc phục hạn chế ảnh hưởng của sự suy thoái tầng ozone:
+ Sớm ngừng sản xuất và sử dụng các hóa chất dạng freon là biện pháp hữu
hiệu và rẻ tiền nhất để cứu vãn tầng ozone.
+ Nghiên cứu sản xuất loại hóa chất khác thay thế các hóa chất dạng freon.
Đồng thời, chuyển giao kỹ nghệ sản xuất cho các nước thuộc thế giới thứ ba
(các nước chậm phát triển).
+ Các chính sách và tổ chức:
♦ Công ước Viên (23/3/1985) gồm 17 điều khoản nhằm hợp tác quốc tế bảo vệ
tầng ozone trước hành động con người và bảo vệ con người trước những thay
đổi của tầng ozone.
♦ Nghị định thư Montreal (22/9/1987) về các chất làm suy giảm tầng ozone.
Đưa ra các biện pháp cụ thể giải quyết các vấn đề suy giảm tầng ozone, đặc biệt
11
là biện pháp ngừng sản xuất và sử dụng các chất chứa Cl (CFC). Nghị định thư
đã đặt ra thời điểm và mức độ cần kiểm soát đối với từng loại chất gây ra sự suy
thoái tầng ozone.
+ Việt Nam chính thức tham gia phê chuẩn công ước Viên, Nghị định thư
Montreal để bảo vệ tầng ozone và môi trường (1994):
♦ 01/07/1999: mức tiêu thụ CFC phải giữ nguyên bằng mức trung bình của kỳ
1995 – 1997.
♦ Đến 2005 cắt giảm 50% mức tiêu thụ CFC so với mức trungg bình của thời
kỳ 1995 – 1997.
♦ Đến 2010 loại trừ hoàn toàn CFC.
♦ Vào cuối năm 1995, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt Chương trình Quốc
gia loại bỏ dần việc tiêu thụ và phát thải các chất gây suy giảm tầng ozone.
♦ Nhiều thiết bị làm lạnh và điều hòa nhiệt độ ở khu vực phía Bắc Việt Nam

+ Bắt nguồn từ các hoạt động của con người. Chỉ trong năm 1977, nước Mĩ đã
thải vào bầu khí quyển 31 triệu tấn oxid sulphur và 22 triệu tấn oxyde nitrogen.
Điều này có nghĩa là khoảng 500 kg/1 người.
+ Các loại xe có động cơ cũng là nguồn chính gây lắng đọng acid.
12
+ Do trong các hoạt động sản xuất của các nhà máy điện, các nhà máy dùng
nhiều nhiên liệu khác và trong sinh hoạt của mình, con người đã đốt nhiều than
đá và dầu mỏ. Trong khói thải của chúng có chứa khí sulphur dioxide (SO
2
) và
nitrogen dioxide (NO
2
).
- Hậu quả của mưa acid:
+ Làm tổn hại đến sức khỏe của con người: SO
2
rất nguy hiểm cho sức khỏe:
làm rối loạn chuyển hóa protein và đường, ức chế enzyme oxidase, bị phù thanh
quản, viêm phế quản,…
+ Mưa acid ảnh hưởng xấu đến năng suất sinh học của các hồ nước. Ở Canada
có hơn 2000 hồ bị acid hóa, các sinh vật trong hồ đều chết, pH < 3.5.
+ Các loài cá bị diệt vong bởi mưa acid đã hủy hoại nguồn thức ăn của chúng,
và không có cá, các loài chim và động vật có vú cũng bị tuyệt diệt.
+ Nông nghiệp bị ảnh hưởng nặng vì đất bị trung hòa, giảm độ màu mỡ. Cây
không quang hợp được. Rễ cây bị phá hoại, ức chế sự sinh trưởng và phát triển,
giảm khả năng đề kháng sâu bệnh, làm giảm năng suất và sản lượng.
+ Mưa acid làm ảnh hưởng xấu đến đất đai, làm tăng độ chua và làm giảm độ
màu mỡ của đất, những nguyên tố Ca, Mg,… trong đất rất cần thiết cho cây
trồng bị hao kiệt, đất bị thấm mưa acid nhanh chóng bị bạc màu.
+ Rừng bị hủy diệt: mưa acid làm tổn thương lá cây, lá cây bị úa và rụng gây trở

Câu 7: Nhận thức về phát triển bền vững? Cho ví dụ minh họa. Mối quan
hệ giữa tài nguyên môi trường và phát triển bền vững?
- Nhận thức về phát triển bền vững:
+ Theo Liên Hợp Quốc: Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm thỏa mãn các
nhu cầu hiện tại của con người nhưng không làm tổn hại tới sự thỏa mãn các
nhu cầu của thế hệ tương lai.
+ Phát triển không hoặc ít tác động tiêu cực nhất đến môi trường là phát triển
bền vững.
- Ví dụ minh họa về nhận thức phát triển bền vững:
+ Ví dụ trong ngành thủy điện, ngành này phải đảm bảo một số chức năng như:
 Điều tiết lũ;
 Điều tiết nguồn thủy lợi;
 Đảm bảo sinh thái môi trường;
14
 Làm đẹp cảnh quan;
 Đóng góp nuôi trồng thủy sản;…
+ Phát triển bền vững thủy điện là:
 Môi trường: giữ được rừng đầu nguồn, kiểm soát được lũ vùng hạ lưu.
 Kinh tế: vẫn đảm bảo sản xuất nông nghiệp, có điện phục vụ quốc kế dân
sinh.
 Xã hội: bảo vệ được tính mạng, tài sản người dân trong mùa lũ.
- Mối quan hệ giữa tài nguyên môi trường và phát triển bền vững:
+ Sự phát triển lâu dài và ổn định chỉ có thể đạt được dựa trên một sự cân bằng
của 3 mặt: kinh tế, xã hội và môi trường:
Chú thích: environmment: môi trường; economic: kinh tế; social: xã hội;
bearable: thích hợp, equitable: công bằng, viable: tồn sinh; phần giao 3 yếu tố
kinh tế - xã hội – môi trường là sustainable: phát triển bền vững.
15
+ Phát triển bền vững chỉ có được khi nào bảo đảm được về lâu dài mọi nỗ lực
hiệu quả nhằm phát triển hài hòa, đồng bộ ba phương diện: kinh tế - xã hội –

2
vào môi trường, chiếm đến 20% lượng khí thải nhân tạo gây hiệu ứng nhà
kính làm nhiệt độ trái đất nóng lên.
- Người ta ước tính với nạn phá rừng như hiện nay thì tới năm 2050, có tới hai
tỷ người, tức 20% dân số thế giới sẽ bị thiếu nước. Hầu hết số người chịu cảnh
thiếu nước này sống tại các quốc gia đang phát triển. Ngoài ra nguồn thực phẩm
cũng có nguy cơ bị đe dọa vì nước dùng để tưới tiêu cũng trở nên khan hiếm.
- Theo báo cáo mới nhất của Chương trình Lương thực Thế giới (FAO), VN là
một trong 5 quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ thiên tai, đặc biệt là mưa
bão và lũ lụt. Mưa bão xảy ra trên lãnh thổ VN ngày càng tăng cả về tần suất và
sự nguy hại, đang trở thành mối đe dọa thực sự đối với cuộc sống của con người
và sự phát triển của nền kinh tế. Do đó bảo vệ rừng là việc làm hết sức cần thiết.
Câu 9: Đặc điểm, tác hại, cách phòng tránh ô nhiễm sinh học? Cho biết các
nhân tố làm suy giảm đa dạng sinh học ở Việt Nam và biện pháp bảo tồn.
- Đặc điểm của ô nhiễm sinh học (sinh vật ngoại lai):
+ Sinh vật này sinh sản rất nhanh (bằng cả sinh sản vô tính lẫn hữu tính);
+ Biên độ sinh thái rộng, thích ứng nhanh với những thay đổi của môi trường;
+ Chúng có khả năng cạnh tranh về nguồn thức ăn, nơi cư trú lớn;
+ Khả năng phát tán nhanh. (chú ý nêu ví dụ)
- Tác hại của ô nhiễm sinh học:
+ Các sinh vật lạ khi xâm nhập vào môi trường thích hợp, chúng có thể tiêu diệt
dần các loài bản địa bằng:

Cạnh tranh nguồn thức ăn;

Ngăn cản khả năng gieo giống, tái sinh tự nhiên của các loài bản địa (thực
vật) do khả năng phát triển nhanh với mức độ dày đặc;
17

Cạnh tranh tiêu diệt dần loài bản địa, làm suy thoái hoặc thay đổi tiến tới

♦ Do sự di nhập, xâm lấn của các loài sinh vật lạ;…
b. Nguyên nhân sâu xa:
♦ Do sự gia tăng dân số;
♦ Do sự di dân;
♦ Sự đói nghèo;
♦ Do thực hiện quyền sử dụng đất;…
- Biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học ở Việt Nam:
a. Biện pháp bảo tồn nguyên vị:
+ Là hình thức bảo tồn tại chỗ;
+ Áp dụng cho tất cả mọi đối tượng cần được bảo toàn, những đối tượng chưa
có nguy cơ tuyệt chủng, hoặc bị xâm hại, hoặc trong điều kiện con người có thể
can thiệp bằng các biện pháp để quản lý bảo vệ. (nêu ví dụ)
+ Ưu điểm: chi phí thấp, phù hợp với điều kiện môi trường sống tự nhiên của
các loài nên đảm bảo cho sự sinh trưởng và phát triển.
+ Nhược điểm: có thể xảy ra những nguy cơ, rủi ro, thảm họa cho con người
hoặc tự nhiên bất cứ lúc nào.
b. Biện pháp bảo tồn chuyển vị:
+ Là cách thức di chuyển đối tượng bảo tồn khỏi vị trí mà chúng tồn tại;
+ Áp dụng đối với những đối tượng có nguy cơ bị đe dọa và tuyệt chủng cao,
những loài đặc biệt quý hiếm trong tự nhiên hoặc vẫm có thể cho mục đích
nghiên cứu, trưng bày, giới thiệu,… (nêu ví dụ);
- Ưu điểm: Khắc phục những nhược điểm của phương pháp bảo tồn nguyên vị:
với hình thức bảo tồn chuyển vị, đối tượng bảo tồn có thể được lưu giữ trong
ngân hàng gen, bảo tàng hoặc cũng có thể di chuyển đối tượng cần bảo tồn đến
19
vị trí, địa điểm phù hợp. Hình thức bảo tồn này không chỉ tạo điều kiện thuận
lợi cho việc bảo tồn mà còn rất thuận lợi cho mục đích nghiên cứu, trưng bày,
giới thiệu;
+ Nhược điểm của hình thức bảo tồn này là chi phí tốn kém, đòi hỏi trình độ kỹ
thuật, công nghệ cao.