TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN

====== CHU THỊ CHÂM THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG NGOẠI
KHÓA CHƢƠNG III, IV - SINH HỌC 11

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Sinh học

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
ThS. HOÀNG THỊ KIM HUYỀN

HÀ NỘI - 2014 LỜI CẢM ƠN
Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thạc sĩ Hoàng Thị Kim

5. PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2
6. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC 2
7. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2
8. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI 3
NỘI DUNG 4
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 4
1.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 4
1.1.1. Trên thế giới 4
1.1.2. Ở Việt Nam 5
1.2. CƠ SỞ LÍ LUẬN 6
1.2.1. Khái niệm hoạt động ngoại khóa 6
1.2.2. Vị trí, vai trò của HĐNK trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học
trƣờng trung học phổ thông 7
1.2.3. Tác dụng của HĐNK trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở
trƣờng phổ thông 8
1.2.4. Nguyên tắc của hoạt động ngoại khóa 9
1.2.5. Quy trình thiết kế hoạt động ngoại khóa 9
1.3. CƠ SỞ THỰC TIỄN 14
1.3.1.Thực trạng HĐNK môn sinh học ở trƣờng phổ thông hiện nay 14
1.3.2. Xu hƣớng đổi mới chất lƣợng dạy học hiện nay 15

CHƢƠNG 2. THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA
CHƢƠNG III, IV - SINH HỌC 11 16
2.1. PHÂN TÍCH NỘI DUNG CHƢƠNG III VÀ CHƢƠNG IV - SINH HỌC
11 16
2.2. THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA 17
2.2.1. Hội thi “ SINH HỌC MUÔN MÀU” 17
2.2.2. Hội thi “ HÀNH TRÌNH TUỔI VỊ THÀNH NIÊN” 23
2.2.3. Hội thi “ CHINH PHỤC ĐỈNH BIOLOGYCAL” 34
CHƢƠNG 3. ĐÁNH GIÁ CHẤT LƢỢNG HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA 48

thông qua HĐNK, chúng tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài “Thiết kế hoạt động
ngoại khóa phần chương III, IV - Sinh học 11”.
2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Thiết kế các HĐNK nhằm củng cố nâng cao kiến thức phần Sinh
trƣởng – phát triển và sinh sản - Sinh học 11, tạo hứng thú học tập cho HS,
nâng cao chất lƣợng dạy và học ở trƣờng phổ thông.

2

3. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
- Tìm hiểu tổng quan những vấn đề liên quan đến đề tài nghiên cứu.
- Xây dựng cơ sở lý luận của việc thiết kế HĐNK.
- Tìm hiểu thực trạng vấn đề tổ chức các HĐNK.
- Thiết kế các HĐNK phần Sinh trƣởng – phát triển và sinh sản - Sinh
học 11
- Đánh giá chất lƣợng các HĐNK đã thiết kế.
4. ĐỐI TƢỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU
4.1. Đối tượng nghiên cứu
- Nội dung phần Sinh trƣởng – phát triển và sinh sản - Sinh học 11.
- Quy trình thiết kế các HĐNK.
4.2. Khách thể nghiên cứu
- Học sinh, giáo viên trƣờng THPT.
- Quá trình dạy học Sinh học 11 ở trƣờng THPT.
5. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- Chƣơng III, IV trong chƣơng trình Sinh học 11 – CTC.
6. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Nếu tổ chức đƣợc các HĐNK thuộc phần chƣơng III, IV- Sinh học 11
có nội dung hấp dẫn phù hợp, phƣơng pháp hợp lý, sinh động thì có thể giúp
học sinh củng cố, nâng cao kiến thức, phát huy tính tích cực, năng lực sáng
tạo cho học sinh, tạo niềm vui hứng thú học tập đối với bộ môn. 4

NỘI DUNG
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ
TÀI
1.1.1. Trên thế giới
Trong lịch sử giáo dục, HĐNK đã xuất hiện từ lâu vào thế kỉ XVI, thời
kì Phục Hƣng, Rabole (1494-1553), một nhà tƣ tƣởng ngƣời Pháp đã có sáng
kiến tổ chức các hình thức giáo dục ngoài giờ lên lớp nhƣ ngoài việc ở lớp
còn có những buổi tham quan xƣởng thợ, các cửa hàng, tiếp xúc với các nhà
văn, các nghị sĩ, đặc biệt là mỗi tháng một lần thầy và trò về sống nông thôn
một ngày.
Isma’il Al-Qabbani (1898-1963), nhà cải cách giáo dục tiên phong vĩ
đại của Ai Cập đã đƣa chủ nghĩa thực dụng (do Gohl Dewey-ngƣời Mỹ khởi
xƣớng) đến với nhân dân Ai Cập và áp dụng ở nó rất thành công, đó là sử
dụng phƣơng pháp giảng dạy theo nguyên tắc “học đi đôi với hành, tăng khả
năng quan sát, nhận thức, phân tích và đánh giá. Phƣơng pháp này ngƣợc với
phƣơng pháp truyền thống: “đọc, viết, nghe và đọc”. Phát triển tinh thần tự
do, khuyến khích dân chủ tự định hƣớng và tôn trọng lẫn nhau giữa các trẻ,
nuôi dƣỡng khả năng sáng tạo”.
Đến thập niên 20, 30 của thế kỉ XX, A.S.Macarenco- nhà giáo dục nổi
tiếng ngƣời Nga đầu thế kỉ XX, đã bàn về tầm quan trọng của công tác này.
Ông phát biểu: “Tôi kiên trì nói rằng các vấn đề giáo dục, phƣơng pháp giáo
dục không thể hạn chế trong các vấn đề giảng dạy, lại càng không thể để cho
quá trình giáo dục chỉ thực hiện trên lớp học mà đáng ra phải trên mỗi mét

ngoaì giờ học văn hóa.
6

Chỉ thị 1960 CT/CT 1983 của Bộ giáo dục đƣa ra văn bản: HƢỚNG
DẪN HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC THEO CHỦ ĐIỂM có thể xem văn bản đầu
tiên cụ thể hóa và xác nhận HĐNK ở nhà trƣờng phổ thông. Từ năm 2002 –
2003, chƣơng trình hoạt động giáo dục ngoại giờ lên lớp chính thức đƣợc đƣa
vào sử dụng ở cấp phổ thông với quy định cụ thể chỉ ra nội dung cho từng
khối lớp và cấp học. Học sinh - ngƣời tham gia sẽ đóng vai trò chủ thể của
toàn bộ quá trình.
Đối với việc nghiên cứu, thiết kế hoạt động giáo dục môn học cho từng
lớp, từng nội dung chƣa có công trình nghiên cứu nào. Việc thiết kế HĐNK ở
trƣờng THPT mới dừng ở việc thiết kế hoạt động giáo dục nhƣ văn nghệ, thể
thao,…
1.2. CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.2.1. Khái niệm hoạt động ngoại khóa
HĐNK là hoạt động đƣợc tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa ở
trên lớp, một trong những mảng hoạt động giáo dục quan trọng ở nhà trƣờng
phổ thông. Hoạt động này có ý nghĩa hỗ trợ cho giáo dục nội khóa, góp phần
phát triển và hoàn thiện nhân cách, bồi dƣỡng năng khiếu và tài năng sáng tạo
của học sinh. Nội dung ngoại khóa rất phong phú và đa dạng nhờ đó các kiến
thức tiếp thu đƣợc trên lớp có cơ hội đƣợc áp dụng, mở rộng thêm trên thực
tế, đồng thời có tác dụng nâng cao hứng thú học tập nội khóa [8].
HĐNK nói chung có những đặc điểm cơ bản sau:
- Việc tổ chức ngoại khóa dựa trên tính tự nguyện tham gia của học
sinh có sự hƣớng dẫn của giáo viên.
- Số lƣợng học sinh tham gia không hạn chế, có thể là theo nhóm
nhƣng cũng có thể là tập thể đông ngƣời.
- Có kế hoạch cụ thể về hình thức tổ chức, phƣơng pháp và nội dung
ngoại khóa.


HĐNK là việc tổ chức giáo dục thông qua hoạt động thực tiễn của học
sinh về văn hóa, khoa học, kỹ thuật, lao động, hoạt động chính trị, xã hội,
nhân đạo, hoạt động văn nghệ, thể dục thể thao, vui chơi giải trí…để giúp các
em phát triển, hoàn thiện đạo đức, năng lực, sở trƣờng…thực hiện mục tiêu
của quá trình sƣ phạm toàn diện.
Việc tổ chức ngoại khóa sẽ thu hút và phát huy đƣợc tiềm năng của các
lực lƣợng giáo dục của xã hội và gia đình để nâng cao chất lƣợng, hiệu quả
giáo dục toàn diện của nhà trƣờng [8].
1.2.3. Tác dụng của HĐNK trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy
học ở trường phổ thông
- Về giáo dục nhận thức: HĐNK giúp học sinh củng cố, đào sâu, mở
rộng những tri thức đã học trên lớp, ngoài ra giúp học sinh vận dụng tri thức
đã học vào giải quyết những vấn đề thực tiễn đời sống đặt ra, theo phƣơng
châm học đi đôi với hành, lí thuyết gắn liền với thực tiễn.
- Về rèn luyện kỹ năng: HĐNK rèn luyện cho học sinh khả năng tự
quản, kỹ năng tổ chức, điều khiển, làm việc theo nhóm, ngoài ra còn góp phần
phát triển kỹ năng giao tiếp, giải quyết vấn đề, chế tạo dụng cụ và làm thí
nghiệm
- Về giáo dục tinh thần thái độ: HĐNK tạo hứng thú học tập, khơi dậy
lòng ham hiểu biết, lôi cuốn học sinh tự giác tham gia nhiệt tình các hoạt
động, phát huy tính tích cực, nỗ lực của học sinh.
- Về rèn luyện năng lực tƣ duy: các loại tƣ duy có thể rèn luyện cho học
sinh trong dạy học là: tƣ duy loogic, tƣ duy trừu tƣợng, tƣ duy kinh nghiệm,
tƣ duy tổng hợp, tƣ duy sáng tạo [2].

9

1.2.4. Nguyên tắc của hoạt động ngoại khóa
- Đảm bảo tính mục đích và tính kế hoạch: các hoạt động ngoại

hƣớng giá trị.
 Bước 3: Lập kế hoạch
Muốn biến các mục tiêu thành hiện thực phải lập kế hoạch.
- Lập kế hoạch để thực hiện hệ thống mục tiêu, tức là tìm các nguồn
lực (nhân lực- vật lực- tài liệu) và thời gian, không gian…cần cho việc hoàn
thành các mục tiêu.
- Chi phí về tất cả các mặt cần phải đƣợc xác định, hơn nữa phải tìm ra
phƣơng án chi phí ít nhất cho việc thực hiện mỗi một mục tiêu. Vì đạt đƣợc
mục tiêu với chi phí thấp nhất là để đạt hiệu quả cao nhất trong công việc.
- Tính cân đối của kế hoạch đòi hỏi giáo viên phải tìm ra đủ các nguồn
lực và điều kiện để thực hiện mỗi mục tiêu.
- Những nguyên nhân thất bại khi thực hiện kế hoạch:
+ Thiếu đầu tƣ vào việc lập kế hoạch nên kế hoạch sơ lƣợc, không xác
định.
+ Dự báo không đầy đủ, không chính xác dẫn đến định hƣớng sai hoặc
chọn mục tiêu không xác đáng.
+ Sức ì của tƣ duy, thói quen dẫn đến không biến đổi kịp, không sáng
tạo để bắt kịp những đổi mới về nhiều mặt.
+ Giao việc cho các thành viên trong ban tổ chức chƣa cụ thể và rõ
ràng dẫn đến không có sự phối hợp nhịp nhàng trong công việc.
+ Thiếu một hệ thống kế hoạch đồng bộ và thống nhất.
Việc lập kế hoạch cần chú trọng tới hai vấn đề:
 Xác định nội dung và hình thức của hoạt động ngoại khóa
11

Mục tiêu có thể đạt đƣợc hay không, phụ thuộc vào việc xác định
đầy đủ và hợp lý những nội dung và hình thức của hoạt động. Trƣớc hết cần
căn cứ vào chủ đề, các mục tiêu đã xác định, các điều kiện hoàn cảnh cụ thể
để xác định nội dung phù hợp với hoạt động. Có thể trong một hoạt động
nhƣng có nhiều hình thức khác nhau đƣợc thực hiện đan xen hoặc trong đó có

Mở đầu hoạt động thƣờng là ổn định tổ chức, chuẩn bị tâm thế cho
việc thực hiện các việc chủ yếu, những việc mang tính nghi thức, nghi lễ…để
chuẩn bị cho việc chính thức. Mở đầu thƣờng những việc sau đây:
- Văn nghệ tập thể
- Tuyên bố lý do, giới thiệu chƣơng trình
- Giới thiệu đại biểu, những thành phần tham dự
- Giới thiệu Ban giám khảo, Ban cố vấn…
- Chào hỏi hay tự giới thiệu các đội, nhóm…
Công việc mở đầu nên gọn nhẹ nhƣng sôi động, hấp dẫn, tránh rƣờm
rà, dài dòng, chiếm nhiều thời gian hay quá hình thức, qua loa, đại khái.


Các việc chính và bổ trợ
Các việc chính đã đƣợc xác định ngay phần kế hoạch, nó xuyên suốt
quá trình và là việc chủ yếu để đạt đƣợc mục tiêu giáo dục.
Các việc hỗ trợ là các việc phối hợp để tạo không khí sôi động, để
chuyển giai đoạn hay để thƣ giãn sau các việc chính nhƣ văn nghệ, trò chơi,
đố vui Tuy nhiên, nội dung của chúng cũng thống nhất và có tác dụng bổ trợ
các nội dung việc chính.


Kết thúc
Kết thúc thƣờng là ý kiến tổng kết của giáo viên, của đại biểu, công bố
kết quả cuộc thi, trao giải thƣởng. Có thể kết thúc bằng tiết mục văn nghệ tập
thể, bằng kiểm tra, nhận xét và đánh giá.
Bước 5: Kiểm tra, điều chỉnh và hoàn thiện
13

Rà soát, kiểm tra lại nội dung và trình tự của các việc, thời gian thực
hiện cho từng việc, xem xét tính hợp lý, khả năng thực hiện và kết quả cần đạt

1.3.1.Thực trạng HĐNK môn sinh học ở trường phổ thông hiện nay
Để tìm hiểu thực trạng HĐNK môn sinh học ở trƣờng phổ thông hiện
nay, tôi đã làm phiếu điều tra với 7 nội dung gửi đến GV môn Sinh học ở
trƣờng THPT (Phụ lục 1).
Qua điều tra 10 GV trƣờng THPT Cao Bá Quát (Hà Nội) và trƣờng
THPT Lý Thái Tổ (Bắc Ninh), chúng tôi nhận thấy: HĐNK nói chung, ngoại
khóa Sinh học nói riêng trong những năm gần đây đƣợc quan tâm hơn nhƣng
thực tế việc tổ chức HĐNK ở các trƣờng phổ thông rất hạn chế. Nguyên nhân
chủ yếu là :
- Hình thức thi cử: với hình thức thi hiện nay, giáo viên chỉ quan tâm
đến những kiến thức liên quan phục vụ cho các kì thi, không hoặc ít dành thời
gian cho việc tổ chức HĐNK cho học sinh.
- Kinh phí cho HĐNK : để tổ chức đƣợc một buổi ngoại khoá cần
nhiều kinh phí để hỗ trợ chẳng hạn nhƣ : âm thanh, ánh sáng, thiết bị, dụng cụ
để phục vụ ngoại khóa… Thực tế kinh phí các trƣờng dành cho phần hoạt
động này quá eo hẹp, thậm chí không có.
- Thời gian chuẩn bị : để tổ chức hoạt động ngoại khóa, GV tốn rất
nhiều thời gian, công sức, nhƣng thù lao, kết quả họ nhận đƣợc không tƣơng
xứng , thậm chí ở một số trƣờng phổ thông việc tổ chức HĐNK đƣợc coi là
trách nhiệm công việc của cá nhân GV.
- GV chƣa có hoặc ít kinh nghiệm và kỹ năng tổ chức HĐNK.
- Chƣơng trình dạy chính khóa quá nặng nên GV và HS không còn thời
gian để tổ chức hoặc tham gia ngoại khóa.
- Nội dung HĐNK chƣa hấp dẫn, dễ lặp đi lặp lại, gây nhàm chán.
- Phụ huynh, học sinh: phụ huynh chỉ quan tâm đến kết quả học tập,
không để ý đến các hoạt động ngoại khóa. Chính vì thế, họ không thích học
15

sinh tham gia vì tốn nhiều thời gian. Nhiều học sinh thì không hứng thú với
các hoạt động ngoại khóa, có tham gia chỉ mang tính gƣợng ép, bắt buộc vì

SINH HỌC 11
Chƣơng trình Sinh học 11 gồm 4 chƣơng:
+ Chƣơng I: Chuyển hóa vật chất và năng lƣợng.
+ Chƣơng II: Cảm ứng.
+ Chƣơng III: Sinh trƣởng và phát triển.
+ Chƣơng IV: Sinh sản.
Trong đó:
Chƣơng III: Giới thiệu về sinh trƣởng và phát triển, kết quả tổng hợp
của quá trình trao đổi chất và năng lƣợng ở cơ thể sinh vật. Nội dung bao gồm
các kiến thức về đặc điểm, cơ sơ tế bào học của quá trình sinh trƣởng, phát
triển; những nhân tố bên trong, bên ngoài ảnh hƣởng tới sinh trƣởng, phát
triển ở thực vật, động vật; những ứng dụng của kiến thức đó trong việc điều
khiển sự sinh trƣởng và phát triển nhằm tăng năng suất, cải thiện phẩm chất
cây trồng vật nuôi và chăm sóc sức khỏe con ngƣời.
Chƣơng IV: Giới thiệu về sinh sản – một chức năng quan trọng đảm
bảo cho sự tồn tại và phát triển liên tục của sinh vật. Nội dung của chƣơng
trình gồm những kiến thức về khái niệm, đặc điểm, cơ sở tế bào học của các
hình thức sinh sản vô tính và hữu tính; những kiến thức ứng dụng về sinh sản
vào thực tiễn trồng trọt, chăn nuôi và việc chăm sóc sức khỏe, sinh đẻ có kế
hoạch của ngƣời.
17

2.2. THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA
2.2.1. Hội thi “ SINH HỌC MUÔN MÀU”
Nhằm mục đích ôn tập củng cố kiến thức về sinh trƣởng và phát triển ở
thực vật chúng tôi đã lựa chọn hình thức trả lời câu hỏi và trò chơi ô chữ với
những kiến thức lý thuyết trọng tâm.
Tên hội thi: “SINH HỌC MUÔN MÀU”
Chủ đề: Tìm hiểu sinh trƣởng, phát triển ở thực vật và ứng dụng trong
đời sống, sản xuất

- Họp Ban cán sự lớp để nêu chủ đề, giới thiệu nội dung kiến thức; cùng
Ban cán sự lớp lên kế hoạch tiến hành, cách đánh giá và chuẩn điểm.
- Phân công ngƣời dẫn chƣơng trình (MC) và thành lập ban tổ chức, ban
giám khảo, thƣ kí.
- Thành lập đội chơi gồm:
+ 3 đội (đại diện của các tổ)
+ HS lớp 11A
- Thời gian, địa điểm
+ Thời gian tổ chức
+ Địa điểm: lớp học
+ Thời lƣợng: 45 phút – 60 phút
- Dự trù kinh phí và báo cáo với lãnh đạo để thông qua kế hoạch và gửi
xuống cho lớp. Chuẩn bị các phần quà.
- Cơ sở vật chất phục vụ cho hội thi:
+ Máy chiếu, phông chiếu, máy tính, ổ cắm, loa đài
+ Bóng bay, dây duy băng trang trí lớp
+ 3 bảng con, 3 cờ nhỏ
+ Phấn, rẻ lau bảng 3 cái
19

2. Học sinh
- Chuẩn bị kiến thức và đội hình đi thi (các tổ cử đại diện đi thi).
- Trang trí lớp và chuẩn bị các tiết mục văn nghệ xen kẽ.
- Huy động tinh thần tập thể, tập trung cổ vũ, học hỏi.
III. Tiến hành hoạt động
1. Hoạt động mở đầu (5 phút)
- Mở đầu buổi sinh hoạt bằng một tiết mục văn nghệ (theo sắp xếp
sẵn của ban tổ chức).
- Ổn định tổ chức.
- MC giới thiệu lí do, chủ đề của hoạt động, thành phần tham dự, ban

Đáp án: C
Câu 4: Sắc tố tiếp nhận ánh sáng trong phản ứng quang chu kì của
thực vật là:
A. Diệp lục b. B. Phitôcrôm.
C. Carotenoit. D. Diệp lục a,b và phitôcrôm.


Đáp án: B
Câu 5: Điều không đúng ứng dụng quang chu kì trong sản xất nông
nhiệp là:
A. Nhập nội cây trồng.
B. Kích thước hoa và quả có kích thước lớn.
C. Lai giống.
D
D
.
.Bố trí thời vụ.


Đáp án: B
Câu 6: Thực vật Một lá mầm sống lâu năm nhưng chỉ ra hoa một lần:
A. Tre. B. Lúa. C. Cau. D. Dứa.

Đáp án: A