1
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
===***===
TRẦN THỊ TUYẾT HẠNH
BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI VẬT LÝ
THÔNG QUA DẠY HỌC BÀI TẬP
CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN KHÔNG ĐỔI” LỚP11
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Chuyên ngành : LL và PPDH BỘ MÔN VẬT LÝ
Mã số : 60 14 01 11
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤCCán bộ hướng dẫn: TS. NGUYỄN THỊ NHỊ
NGHỆ AN, 2013

LỜI CJM ƠN
Lời đầu tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo hướng dẫn
TS.Nguyễn Thị Nhị đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong thời gian
nghiên cứu và hoàn thành luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn giảng viên khoa Sau đại học, khoa Vật lý, bộ môn
phương pháp giảng dạy khoa Vật lý, Trường Đại học Vinh, phòng Sau đại học trường
Đại học Vinh đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên
cứu.
Xin thành thật cảm ơn sự nhiệt tình của Ban Giám Hiệu và các thầy cô bộ môn
Vật lý của trường THPT Tân Kỳ I đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong thời gian tiến
hành thực nghiệm sư phạm của luận văn.
Cuối cùng xin chân thành cảm ơn gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã động
viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này.

M«n thi: VẬT LÍ THPT - BẢNG A 30
4

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Đất nước chúng ta vào thời kỳ đổi mới, thời kỳ công nghệ hóa - hiện đại hóa.
Mỗi nghề đều có bước thay đổi đáng kể, GD cũng có những bước đổi mới mạnh mẽ về
mọi mặt nhằm đào tạo ra những con người có đủ kiến thức, năng lực sáng tạo, trí tuệ,
phẩm chất đạo đức tốt đáp ứng được yêu cầu của công nghệ và nền kinh tế trí thức.
Mục tiêu chung của nền giáo dục quốc dân Việt Nam là: Nâng cao dân trí, đào
tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Bồi dưỡng nhân tài thuộc loại hình dạy học chuyên
biệt trong nhà trường. Hơn 40 năm qua (từ 1966) bồi dưỡng nhân tài được thực hiện
trong các trường năng khiếu, trường chuyên lớp chọn .
Hàng năm Bộ GD & ĐT đã chỉ đạo toàn ngành hiện thực hóa mục tiêu này: Đẩy
mạnh công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, học sinh năng khiếu nhằm tạo tiền đề cho
công tác bồi dưỡng nhân tài… đáp ứng yêu cầu phát triển mới của đất nước ở mỗi tỉnh,
thành phố.
Trong chương trình VL cấp THPT lượng kiến thức được đưa ra khá nhiều nhưng
chỉ dừng lại ở mức độ thông hiểu là chính, công tác bồi dưỡng HSG là công tác giáo
dục có tính mũi nhọn đào tạo chất lượng cao của mọi cấp GD.
Thực tế cho thấy việc bồi dưỡng HSG thường chú trọng ở một số điểm:
- Phát hiện và lựa chọn nhân tố
- Tìm phương pháp bồi dưỡng phù hợp và hiệu quả
Phát hiện và chọn nhân tố thường được tiến hành ngay từ lớp 10, 11 nhờ đó
người GV có thể lập một kế hoạch và chiến lược có tính lâu dài cho việc bồi dưỡng
HSG, đồng thời tạo cho các em sự định hướng và hứng thú đối với môn VL.
Bên cạnh việc phát hiện và chọn nhân tố, việc tìm phương pháp bồi dưỡng có
tính quyết định đối với chất lượng đội tuyển. Trong đó hoạt động giải BTVL là một
trong những cách làm hiệu quả nhất.
Qua hệ thống BT hợp lý, bước đầu người thầy có thể phát hiện được HS có năng

một số trường THPT trên địa bàn: Tài liệu bồi dưỡng, đề thi HSG các cấp, thực trạng
dạy và học…
5.3 Nghiên cứu nội dung dạy học chương “Dòng điện không đổi” vật lý lớp 11 THPT.
5.4 Xây dựng hệ thống bài tập luyện tập và BTST chương “ Dòng điện không
đổi” lớp 11 dùng cho bồi dưỡng HSG.
5.5 Xây dựng các phương án giảng dạy hệ thống bài tập đã xây dựng để bồi
dưỡng HSG Vật lý 11.
5.6 Thực nghiệm sư phạm.
2

6. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lí luận
- Phương pháp quan sát – điều tra
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm
- Phương pháp thống kê toán học dùng để xử lí số liệu
7. Đóng góp của luận văn
- Xây dựng được hệ thống 26 bài tập luyện tập và sáng tạo đa dạng có nội dung
giáo khoa, có kiến thức mở rộng, nội dung thực tế, có câu hỏi định hướng tư duy để
bồi dưỡng HSG lớp 11.
- Đề xuất 4 phương án sử dụng hệ thống bài tập đã xây dựng để bồi dưỡng HSG:
Bài học luyện tập giải bài tập trên lớp, bài tập ở nhà, giải bài tập theo nhóm, đề thi
tuyển chọn HSG các cấp.
- Thiết kế 8 giáo án dạy học bài tập đã xây dựng để bồi dưỡng HSG theo hướng
vừa nâng cao kiến thức vừa phát triển tư duy và bồi dưỡng niềm yêu thích Vật lý cho
học sinh.
8. Cấu trúc và khối lượng của luận văn
+ Mở đầu
+ Nội dung: 3 chương
Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng bài tập bồi dưỡng học sinh
giỏi Vật lý ở trường phổ thông.

luyện tư duy, bồi dưỡng phương pháp nghiên cứu khoa học cho học sinh.
Giải bài tập vật lý là hình thức làm việc tự lực căn bản của HS. Trong khi giải bài
tập HS phải phân tích các điều kiện của đề bài, tự xây dựng những lập luận, phải huy
động các thao tác tư duy để xây dựng những lập luận, thực hiện việc tính toán, có khi
phải tiến hành thí nghiệm, thực hiện các phép đo, xác định sự phụ thuộc hàm số giữa
các đại lượng, kiểm tra các kết luận của mình.Trong những điều kiện đó tư duy sáng
tạo của HS được nâng cao.
4

*. Thông qua giải BTVL có thể rèn luyện cho HS những đức tính tốt và tác phong
làm việc khoa học: như tính tự lực cao, tính kiên trì vượt khó, tính cẩn thận, tính hợp
tác, tính khiêm tốn học hỏi, v.v
1.1.2.2. phương diện dạy học
*. BTVL có thể được sử dụng như là phương tiện nghiên cứu tài liệu mới:
- Bài tập tạo ra tình huống có vấn đề để bước vào dạy bài học mới
- Bài tập có thể là điểm khởi đầu dẫn dắt đến kiến thức mới
*. BTVL là một phương tiện củng cố, ôn tập kiến thức một cách sinh động có hiệu
quả. Khi giải các bài tập đòi hỏi HS phải ghi nhớ lại các công thức, định luật, kiến thức đã
học, có khi đòi hỏi phải vận dụng một cách tổng hợp các kiến thức đã học trong cả một
chương, một phần, hoặc giữa các phần nhờ đó HS đã hiểu rõ hơn, ghi nhớ vững chắc các
kiến thức đã học.
*. BTVL là phương tiện để kiểm tra đánh giá kiến thức kỹ năng của học sinh một
cách chính xác.
Tóm lại: BTVL là phương tiện có vai trò và chức năng để thực hiện các mục đích
nêu trên. Ta có thể sử dụng BTVL cho bất cứ giai đoạn nào của quá trình dạy học.
Mục đích cơ bản đặt ra khi giải bài tập vật lý là làm sao cho HS hiểu sâu sắc hơn các
quy luật vật lý, biết phân tích và vận dụng chúng vào những vấn đề thực tiễn, vào kỹ
thuật và cuối cùng phát triển được năng lực tư duy, năng lực giải quyết vấn đề. Giải
BTVL có giá trị rất lớn về mặt phát triển tính tích cực , tự học của HS. Qua hoạt động
giải bài tập giáo dục cho HS ý chí, tinh thần vượt khó, rèn luyện phong cách nghiên

bài tập định tính, HS phải thực hiện những phép suy luận logic, do đó phải hiểu rõ bản
chất của khái niệm, định luật vật lý, nhận biết được những biểu hiện của chúng trong
từng trường hợp cụ thể. Đa số BT định tính yêu cầu HS giải thích hoặc dự đoán một
hiện tượng xẩy ra trong những điều kiện cụ thể.
- Bài tập định tính làm tăng sự hứng thú của học sinh đối với môn học, tạo điều
kiện phát triển óc quan sát của HS, là phương tiện rất tốt để phát triển tư duy của HS,
và dạy cho HS biết áp dụng kiến thức vào thực tiễn.
b. Bài tập định lượng.
- BT định lượng là loại BT mà khi giải HS phải thực hiện một loạt các phép tính
để xây dựng mối liên hệ phụ thuộc về lượng giữa các đại lượng và kết quả thu được là
một đáp án định lượng. Có thể chia BT định lượng làm 2 loại BT tính toán tập dượt và
BT tính toán tổng hợp:
* BT tính toán tập dượt: là loại BT tính toán đơn giản, trong đó chỉ đề cập đến
một hiện tượng, một định luật và sử dụng một vài phép tính đơn giản nhằm củng cố
6

kiến thức cơ bản vừa học, làm HS hiểu rõ ý nghĩa của các định luật và các công thức
biểu diễn chúng.
* BT tính toán tổng hợp: là loại BT mà khi giải thì phải vận dụng nhiều khái
niệm, định luật, nhiều công thức. Loại BT này có tác dụng đặc biệt giúp HS đào sâu,
mở rộng kiến thức, thấy rõ những mối liên hệ khác nhau giữa các phần của chương
trình vật lý. Ngoài ra BT tính toán tổng hợp cũng nhằm mục đích làm sáng tỏ nội dung
vật lý của các định luật, quy tắc biểu hiện dưới các công thức. Vì vậy, giáo viên cần
lưu ý HS chú ý đến ý nghĩa vật lý của chúng trước khi đi vào thực hiện phép tính toán.
c. Bài tập thí nghiệm:
- BT thí nghiệm là BT đòi hỏi phải làm thí nghiệm để kiểm chứng lời giải lý
thuyết hoặc để tìm những số liệu cần thiết cho việc giải BT. Nhũng thí nghiệm này
thường là những thí nghiệm đơn giản. BT thí nghiệm cũng có thể có dạng định tính
hoặc định lượng.
- BT thí nghiệm có nhiều tác dụng về cả 3 mặt giáo dưỡng, giáo dục và giáo dục

- BT thiết kế: dạng BT trả lời những câu hỏi “phải làm như thế nào”
1.1.3.5 Phân loại theo hình thức làm bài
a. BT trắc nghiệm tự luận: là loại BT yêu cầu HS giải thích, tính toán và hoàn
thành theo một logic cụ thể. Nó bao gồm những loại BT đã trình bày ở trên.
b. BT trắc nghiệm khách quan:
Là loại BT cho câu hỏi và đáp án. Các đáp án có thể đúng, gần đúng hoặc sai.
Nhiệm vụ của HS là tìm ra câu trả lời đúng nhất, cũng có khi là những câu bỏ lửng yêu
cầu điền và những chỗ trống để có câu trả lời đúng. BT loại này gồm:
+ Câu đúng-sai: câu hỏi là một phát biểu, câu trả lời là một trong hai lựa chọn
đúng hoặc sai.
+ Câu nhiều lựa chọn: Một câu hỏi, nhiều phương án lựa chọn, yêu cầu HS tìm
câu trả lời đúng nhất.
+ Câu điền khuyết: nội dung trong câu bị bỏ lửng, yêu cầu HS điền từ ngữ hoặc
công thức đúng vào chỗ bị bỏ trống.
+ Câu ghép hình thức: nội dung các câu được chia thành 2 phần phù hợp để ghép
thành câu đúng.
1.1.4. Các bước giải bài tập vật lý
Các BTVL có nội dung rất phong phú, đa dạng. Vì vậy phương pháp giải chúng
cũng rất muôn hình muôn vẻ. Không thể nói về một phương pháp chung, vạn năng có
thể áp dụng để giải mọi bài tập. Tuy nhiên, từ sự phân tích tư duy trong quá trình giải
BTVL ta có thể chỉ ra những nét khái quát về các bước chung của tiến trình giải
8

BTVL. Điều này có tác dụng định hướng đúng đắn các bước giải BTVL. Theo các
bước chung của tiến trình giải BTVL, giáo viên có thể kiểm tra hoạt động giải bài tập
của HS và cs thể hướng dẫn giúp đỡ HS giải bài tập có hiệu quả. Nói chung tiến trình
giải bài tập trải qua 4 bước: Tìm hiểu đề bài; xác lập mối liên hệ của các dữ kiện xuất
phát với cái phải tìm; rút ra kết quả cần tìm; kiểm tra xác nhận kết quả [19]
Dưới đây nêu các hoạt động chính trong từng bước nói trên.
Bước thứ 1: Tìm hiểu đề bài

cái phải tìm có liên hệ trực tiếp hặc gián tiếp với cái đã cho.Từ đó tìm ra mối liên hệ
tường minh giữa cái cần tìm với cái đã biết, tức là tìm được lời giải đáp.
1.1.5.2 Các kiểu hướng dẫn HS giải bài tập vật lý [19]
Muốn cho việc hướng dẫn giải bài tập được định hướng một cách đúng đắn GV
phải phân tích được phương pháp giải BT cụ thể bằng cách vận dụng những hiểu biết
về tư duy giải BT vật lý. Mặt khác phải xuất phát từ mục đích sư phạm cụ thể của việc
cho HS giải bài tập để xác định kiểu hướng dẫn phù hợp. Nội dung trên được minh họa
bằng sơ đồ sau:

Sau đây chúng ta sẽ đề cập đến các kiểu hướng dẫn giải bài tập vật lý theo các
mục đích sư phạm khác nhau.
Kiểu 1: Hướng dẫn theo mẫu (hướng dẫn angôrit)
Là sự hướng dẫn chỉ rõ cho HS những hành động cụ thể cần thực hiện và trình
tự thực hiện các hành động đó để đạt được kết quả mong muốn. Những hành động
này được coi là hành động sơ cấp HS phải hiểu một cách đơn giản, HS đã nắm
vững, nếu thực hiện theo các bước đã quy định theo con đường đó HS sẽ giải được
bài tập đã cho.
Kiểu dịnh hướng theo mẫu đòi hỏi GV phải phân tích một cách khoa học việc
giải bài toán, xây dựng hệ thống câu hỏi định hướng để xây dựng angôrit giải bài tập.
Kiểu hướng dẫn theo mẫu nhằm luyện tập cho HS kỹ năng giải một loại bài tập
nào đó. Khi xây dựng các angôrit giải cho từng loại bài tập cơ bản, điển hình nào đó
(ví dụ: bài tập động học, động lực học…) thông qua việc giải toán HS nắm được các
angôrit giải cho từng loại bài tập.
Tư duy giải bài tập
Phân tích phương pháp giải
BT cụ thể
Mục đích sư phạm
Xác định kiểu hướng dẫn
Phương
pháp

HSG đó là HSG toàn diện và HSG môn học các cấp. HSG toàn diện là học sinh đạt
điểm trung bình chung học tập từ 8.0 trở lên trong đó môn Toán và Văn phải đạt 6.5
trở lên.
HSG môn học các cấp là học sinh đạt giải thi HSG cấp tương ứng môn học đó. Ví
dụ HSG cấp tỉnh vật lý năm 2012 là học sinh đạt giải trong kỳ thi chọn HSG cấp tỉnh
năm học 2012.
11

Thứ bậc đạt giải tương ứng với điểm thi của bài thi đạt giải. Như vậy HSG được
đánh giá qua điểm số của bài kiểm tra, bài thi qua các kỳ kiểm tra và thi. Học sinh đạt
điểm càng cao thì càng giỏi.
Vật lý là một môn khoa học thực nghiệm, HSG vật lý ngoài những tố chất cần
phải có như đã nêu trên còn phải bổ sung thêm một số năng lực cần thiết, đặc thù cho
bộ môn vật lý về vấn đề này có nhiều quan niện khác nhau, đặt trong phạm vi xem xét
với HS phổ thông, qua trao đổi với những GV có kinh nghiệm trong công tác bồi
dưỡng HSG, cùng những kinh nghiệm của bản thân, theo chúng tôi những phẩm chất
và năng lực cần có của một HSG vật lý là:
- Có năng lực tư duy vật lý hay sáng tạo trong vật lý.
Trước tiên HS phải nắm chắc lý thuyết, dù rằng đề thi HSG thường không có câu
hỏi lý thuyết nhưng bài làm của HSG đòi hỏi phải thể hiện sự hiểu biết về vật lý khi
giải quyết các bài toán đặt ra.
HS phải biết phân tích hiện tượng, sự kiện, biết vận dụng kiến thức đã học để đưa
bài toán phức tạp thành bài toán đơn giản, quy một hiện tượng mới lạ về hiện tượng đã
quen biết.
- Có năng lực toán học.
HS biết sử dụng công cụ là toán học (các phép tính véc tơ, khảo sát hàm số, đồ
thị, đạo hàm, vi phân, tích phân, lượng giác…) để giải bài tập vật lý.
- Có năng lực thực hành vật lý.
Trong đề thi HSG các cấp hiện nay luôn có một bài tập về lập phương án thí
nghiệm. Đây là vấn đề mới và cũng là một điểm yếu của HS. HS phải nắm được cách

nào khác là phải làm chủ được tri thức, làm chủ công nghệ. Và như thế, chìa khóa
thành công đang cất giữ trong trường học. Đào tạo, bồi dưỡng HSG ngày hôm nay
chính là góp phần đào tạo, bồi dưỡng nhân tài - nguồn nhân lực chất lượng cao- cho
đất nước mai sau. Và chính họ sẽ góp phần rút ngắn khoảng cách giữa nước ta với các
nước phát triển trên thế giới.
1.2.3. Một số phương pháp phát hiện HSG ở bậc THPT
Căn cứ vào các phẩm chất, năng lực về HSG vật lý như đã nêu trên, để phát hiện
được HS có năng khiếu về vật lý, GV bồi dưỡng HSG cần phải xác định được:
- Mức độ nắm vững kiến thức, kỹ năng một cách đầy đủ, chính xác của HS so với
yêu cầu của chương trình vật lý phổ thông.
- Mức độ tư duy của từng HS và đặc biệt là đánh giá được khả năng vận dụng
kiến thức của HS một cách linh hoạt, sáng tạo.
13

Muốn vậy, GV phải kiểm tra kiến thức của HS ở nhiều phần của chương trình,
kiểm tra toàn diện các kiến thức về lý thuyết, bài tập và thực hành. Thông qua bài
kiểm tra, GV có thể phát hiện HSG vật lý theo các tiêu chí:
+ Mức độ đầy đủ, rõ ràng về mặt kiến thức.
+ Tính logic trong bài làm của HS đối với từng yêu cầu cụ thể.
+ Tính khoa học, chi tiết, độc đáo được thể hiện trong bài làm của HS.
+ Tính mới, tính sáng tạo (những đề xuất mới, những giải pháp có tính mới về
mặt bản chất, cách giải bài tập hay, ngắn gọn…)
+ Mức độ làm rõ nội dung chủ yếu phải đạt được của toàn bài kiểm tra.
+ Thời gian hoàn thành bài kiểm tra.
1.2.4. Một số biện pháp bồi dưỡng HSG ở trường phổ thông
1.2.4.1. Kích thích động cơ học tập của học sinh
Để việc bồi dưỡng HSG có hiệu quả cao thì không thể không chú ý tới việc kích
thích động cơ học tập của HS. GV tham gia bồi dưỡng HSG có thể tham khảo các đề
xuất sau:
a. Hoàn thiện những yêu cầu cơ bản

Tuy nhiên cần chú ý là các câu hỏi trong bài thi nên được biên soạn sao cho có nội
dung khuyến khích tư duy độc lập, sáng tạo của HS.
1.2.5. Thực trạng việc bồi dưỡng HSG ở trường THPT hiện nay.
1.2.5.1. Thực trạng bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý nước ta hiện nay
Từ năm 2008 đến nay Bộ GD-ĐT đã và đang thực hiện 9 chương trình nâng cao
chất lượng bồi dưỡng nhân tài, trọng tâm của các chương trình này là nâng cao chất
lượng và số lượng đội ngũ HSG, đồng thời đầu tư cơ sở vật chất, chương trình giảng
dạy cho các trường chuyên trên toàn quốc nhằm mục đích rút ngắn khoảng cách giữa
các trường chuyên thuộc tỉnh với các trường chuyên cấp thành phố và các trường
chuyên trọng điểm quốc gia. Bên cạnh đó thì việc khuyến khích và đầu tư vào các
trường THPT không chuyên cũng được chú trọng.
Các chương trình của Bộ GD-ĐT đầu tư cho việc bồi dưỡng HSG bước đầu đã
phát huy hiệu quả, chất lượng đào tạo và thành tích HSG đạt được trong các kỳ thi
trong nước và các kỳ thi khu vực, quốc tế ngày càng cao thường được xếp vào các
quốc gia thuộc tốp đầu (Bảng 1.1). Điều đó cho thấy rằng vấn đề bồi dưỡng nhân tài ở
15

nước ta hiện đặc biệt là ở một sồ trường chuyên trọng điểm quốc gia đã và đang đi
đúng hướng và bắt kịp với các nước có nền giáo dục phát triển trên thế giới.
Bảng 1.1 Thành tích đội tuyển Olimpic khu vực và quốc tế
từ năm 2009 đến 2012. [20]
Năm
Lần thứ Địa điểm Số HS HCV HCB HCĐ Bằng khen
IPhO APhO IphO APhO
IphO APhO IPhO APhO IPhO APhO IPhO APhO IPhO AphO
2009 40 X Mêxicô Thái lan 5 8 5 2 2 4
2010 41 XI Croatia
Đài
Loan
5 8 1 3 1 1 4

công việc của giáo viên nhiều nên thời gian dành cho việc nghiên cứu, tự bồi dưỡng
còn hạn chế.
c) Tài liệu bồi dưỡng HSG Vật lý
Tài liệu dùng cho việc bồi dưỡng HSG trong tỉnh mà giáo viên sử dụng đa số là
các sách được xuất bản từ NXB Giáo dục, một số chuyên đề bồi dưỡng HSG, một số
chuyên đề nâng cao cho học sinh phổ thông. Hiện nay tài liệu về thực hành và thí
nghiệm dùng để bồi dưỡng HSG còn thiếu, chỉ tập chung vào các dạng bài tập có mức
độ khó và nâng cao và cũng chưa chú trọng vào dạng bài tập sáng tạo. Một số tài liệu
giáo viên tham khảo trong quá trình bồi dưỡng như Tuyển tập đề thi Olypic 30 tháng
4 vật lí, Tuyển tập bài tập vật lí nâng cao THPT, Bồi dưỡng HSG vật lí THPT….
Như vậy có thể thấy rằng việc bồi dưỡng HSG ở bậc THPT hiện nay đang gặp rất
nhiều khó khăn khi mà không nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ phía gia đình và bản
thân HS, thêm vào đó, một số giáo viên cũng không thiết tha với công việc này. Khó
khăn càng được nhân lên gấp bội đố với các giáo viên, HS vùng trung du, miền núi-
bởi chính việc đi học hằng ngày của các em cũng đã cần một sự cố gắng, nỗ lực rất
lớn- thì vấn đề tham gia đội tuyển HSG, bồi dưỡng HSG lại càng chưa được chú trọng
đúng mức. Nhưng dù khó khăn thế nào thì việc bồi dưỡng HSG- ý nghĩa và tầm quan
trọng của nó – cũng cần được phát triển. Hiện nay công việc ấy đang được thực hiên
bởi những giáo viên đầy tâm huyết, những HS có năng khiếu và có niềm đam mê thực
sự, rất cần được sự cổ vũ mạnh mẽ của gia đình, nhà trường và cộng đồng.
1.3. Bài tập vật lý với việc bồi dưỡng HSG
Trong quá trình bồi dưỡng HSG vật lý thì BTVL là một phương tiện tuyệt vời
giúp HS có thể phát huy được các năng lực sau đây: [21]
- Năng lực kết quả hóa các dữ kiện riêng lẻ để đề xuất một phương án giải quyết
vấn đề nêu ra (qua các thao tác phân tích, so sánh, tổng hợp các dấu hiệu của hiện
tượng vật lý)
- Năng lực tính toán, xử lý số liệu để suy ra kết quả (năng lực tính toán toán học,
tư duy logic, lập luận có căn cứ )
17


tưởng tượng, trực giác kỹ thuật; bồi dưỡng niềm đam mê tìm tồi sáng tạo và hứng thú
với môm học.
18

*Loại 3. Bài tập nâng cao kiến thức
- Khái niệm: Là loại bài tập dùng để nâng cao kiến thức cho học sinh, mở rộng
các kiến thức dựa trên cơ sở các kiến thức đã được học
- Đặc điểm: Bổ túc thêm kiến thức cho học sinh để có thể thi Olympic các cấp
hoặc quốc gia. Thông qua các loại bài tập này giáo viên bổ sung cho học sinh một số
kiến thức có tính chất nâng cao và mở rộng
- Cách sử dụng: để giải các bài tập này học sinh cần có sự tập trung cao độ và
đồng thời phải huy động kiến thức vật lý cũng như toán học ở mức độ cao và phức tạp
như vi phân, tích phân… Bên cạnh đó học sinh khi giải cần phải có tư duy, tổng hợp
và khái quát hóa vấn đề ở mức độ cao. Vì vậy trong quá trình bồi dưỡng loại bài tập
này ta cần chú trọng và ưu tiên về thời gian, số lượng để học sinh tiếp cận và rèn
luyện.
1.3.2 . Bài tập Vật lý với việc bồi dưỡng học sinh giỏi
Sử dụng BTVL trong việc bồi dưỡng HSG là một trong những quá trình cá
biệt hóa học sinh với mức độ nội dung của bài tập nâng cao và sáng tạo, vấn đề giải
quyết, phạm vi và tính phức hợp trong bài rộng. Các thao tác tư duy lôgic đều được
huy động ở mức độ cao, về số lượng bài tập cần giải và tự lực giải của học sinh
phải đảm bảo đủ lớn. Bài tập bồi dưỡng HSG vật lý phải gồm được 3 loại nói trên
và đạt được tiêu chí sau.
1.3.2.1. Tiêu chí bài tập bồi dưỡng học sinh giỏi
Ngoài các yêu cầu chung của hệ thống bài tập dùng trong dạy học một chương,
một phần thì bài tập bồi dưỡng HSG phải đạt được các tiêu chí sau: [21]
Tiêu chí 1: Hệ thống bài tập được chọn theo chủ đề, các bài tập trong cùng một
chủ đề phải đảm bảo đủ 3 loại: Bài tập nâng cao kiến thức, Bài tập luyện tập nâng cao,
Bài tập sáng tạo.
Tiêu chí 2: Bài tập nâng cao kiến thức phải bổ túc cho học sinh phổ thông kiến

thức vật lý cần sử dụng.
Loại bài tập dùng cho việc bồi dưỡng các phẩm chất của tư duy sáng tạo: tính
linh hoạt, mềm dẻo, độc đáo, nhạy cảm. Tính chất sáng tạo thể hiện ở chỗ không có
angôrit cho việc giải bài tập, đề bài che dấu dữ kiện khiến người giải không thể liên hệ
tới một angôrit đã có. Với BTST, người giải phải vận dụng kiến thức linh hoạt trong
tình huống mới (chưa biết), phát hiện điều mới (về kiến thức, kĩ năng hoạt động hoặc
thái độ ứng xử mới), phải có những đề xuất độc lập mới mẻ, không thể suy luận một
cách đơn thuần từ kiến thức đã học.
20

Giải BTST không những đòi hỏi học sinh phải có kiến thức sâu rộng mà còn phải
biết vận dụng kiến thức một cách linh hoạt, việc đề xuất ra các phương án và các hình
thức thực hiện các phương án phải có tính sáng tạo. BTST là một trong những phương
tiện giúp giáo viên phát hiện và bồi dưỡng HSG vật lí, loại bài tập này còn bồi dưỡng
cho học sinh niềm yêu thích khoa học vật lý.
1.4.3. Quy trình xây dựng hệ thống bài tập Vật lý bồi dưỡng HSG
Mục đích cơ bản đặt ra khi hướng dẫn học sinh giải BTVL là làm cho học sinh
hiểu sâu sắc hơn những quy luật vật lý, biết phân tích và ứng dụng chúng vào những
vấn đề thực tiễn, vào tính toán kỹ thuật và cuối cùng là phát triển được năng lực tư duy
và năng lực giải quyết vấn đề [21].
Dựa trên tiêu chí hệ thống bài tập bồi dưỡng HSG, chúng tôi sử dụng qui trình
xây dựng bài tập bồi dưỡng HSG vật lý cho mỗi phần, mỗi chương, mỗi chủ đề :
1. Xác định chuẩn kiến thức, kỹ năng của chủ đề (Đây là mức độ tối thiểu của
học sinh đại trà, HSG phải đạt vượt chuẩn này ở mức độ khá trở lên).
2. Khảo sát đề thi HSG cấp tương ứng trong 5 năm gần đây của địa phương và
của một vài địa phương khác (Cấp tương ứng nghĩa là bồi dưỡng HSG cấp nào thì
khảo sát đề thi HSG cấp đó: Đội tuyển HSG Tỉnh thì khảo sát đề thi HSG Tỉnh, ).
Việc khảo sát đề thi HSG nhằm:
- Xác định phổ kiến thức của chủ đề được sử dụng trong các đề thi, mức độ vượt
khỏi chuẩn của kiến thức và kỹ năng làm cơ sở xác định kiến thức cần bổ túc cho HSG