Vài nét về khái niệm “tài liệu”, “tài liệu điện tử”
Về khái niệm tài liệu và tài liệu điện tử cũng còn nhiều điều cần được trao đổi
thống nhất.
Với sự phát triển của khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin và nhu
cầu ứng dụng công nghệ thông tin trong thực tiễn đã sản sinh ra một loại hình tài
liệu mới. Đó là tài liệu điện tử. Về khái niệm tài liệu và tài liệu điện tử cũng còn
nhiều điều cần được trao đổi thống nhất. Trong bài này, chúng tôi xin được trình
bày đôi điều về khái niệm tài liệu và tài liệu điện tử qua tìm hiểu một số tiêu
chuẩn quốc gia Liên bang Nga về văn thư và công tác lưu trữ, đồng thời có sự so
sánh với khái niệm tài liệu điện tử của lưu trữ quốc gia Mỹ.
Khái niệm tài liệu - Phân tích sự phát triển của khái niệm “tài liệu” có thể khẳng
định tính không tách rời của vật mang tin và của thông tin ghi trên nó. Nhưng
những định nghĩa sớm hơn lại nhấn mạnh sự chú ý vào đối tượng vật chất - vật
mang thông tin, còn những định nghĩa muộn hơn lại dành sự chú ý nhiều hơn tới
thành tố thông tin của tài liệu.
Ở nước Nga, theo tiêu chuẩn quốc gia đầu tiên về thuật ngữ GOST 16487-70
“Văn thư và công tác lưu trữ. Các thuật ngữ và định nghĩa”, khái niệm “tài liệu”
đã được định nghĩa là “phương tiện để giữ lại các tin tức về những sự việc, sự
kiện, hiện tượng của thực tiễn khách quan và hoạt động tư duy của con
người”.
Trong tiêu chuẩn GOST 16487-83 “Văn thư và công tác lưu trữ. Các thuật ngữ và
định nghĩa”, thuật ngữ “tài liệu” đã được định nghĩa như là “đối tượng vật chất
cùng với thông tin được ghi nhận bởi con người, bởi phương pháp để truyền
nó trong thời gian và không gian”.
Ngày nay, khái niệm “tài liệu”(2)được định nghĩa như sau: “Tài liệu - là thông
tin được gắn trên vật mang tin với những tiêu chí cho phép nhận dạng nó”.
Đối với công tác quản lý, văn thư, lưu trữ, điều quan trọng là làm sao có thể nhận
dạng được thông tin chứa đựng trong tài liệu, sao cho tài liệu được trình bày theo
trật tự được thiết lập với những tiêu chí nhất định (các yếu tố trình bày tài liệu).
Cần phải nói thêm rằng, tài liệu còn có hai đặc điểm phân biệt nữa. Thứ nhất,
thông tin chứa đựng trong tài liệu nhờ sự tham gia sáng tạo của con người, vì vậy

Trong phạm vi quản lý, thuật ngữ “tài liệu” có các cụm từ đồng nghĩa: “thông tin
được tài liệu hoá”, “tài liệu công vụ”, “tài liệu công việc”, “tài liệu quản lý”. Tài
liệu có thể là một hay vài bản ghi, là thành phần của văn kiện (tiếng Anh:
documentation).
Khái niệm tài liệu lưu trữ - Đó là tài liệu cần lưu giữ cho các công dân, xã hội và
quốc gia theo mức độ giá trị của vật mang tin và của thông tin. Các cơ quan, tổ
chức nhà nước và công dân hoạt động kinh doanh phải bảo đảm việc giữ gìn các
tài liệu lưu trữ (không phụ thuộc vào dạng vật mang tin) theo những mức độ thời
hạn bảo quản đã được quy định.
Thuật ngữ “tài liệu điện tử” đã xuất hiện vào đầu những năm 1990, nhưng đối với
công tác quản lý tài liệu ở Nga, chỉ vào cuối những năm 1990 nó mới bắt đầu
được sử dụng tích cực. Tới thời điểm đó, trong các sách trong nước và nước ngoài
có các thuật ngữ được chấp nhận chung là “tài liệu đọc được bằng máy”, “tài liệu
trên vật mang là máy tính (từ tính)”, “tài liệu được máy tính dẫn hướng” và “đồ
họa máy tính”. Cụ thể, định nghĩa thuật ngữ “tài liệu trên vật mang tin là máy
tính” có trong tiêu chuẩn hiện hành GOST R 51141-98: “đó là tài liệu được tạo
lập do sử dụng các vật mang và các phương pháp ghi bảo đảm xử lý thông tin
của nó bằng máy tính điện tử”.
TS. Nguyễn Lệ Nhung
Nguồn: www.vanthuluutru.com
2
Cần chỉ ra rằng bất cứ tài liệu điện tử nào cũng đều là tài liệu đọc được bằng máy,
song không phải cứ mỗi tài liệu đọc được bằng máy lại là tài liệu điện tử. Sự phát
triển của công nghệ máy tính vào những năm 1990 đã làm cho thuật ngữ “tài liệu
đọc được bằng máy” và đặc điểm cơ bản của nó - tiện lợi cho máy đọc trở thành
không còn khả năng tồn tại: trong các điều kiện đương đại, thông tin từ bất kỳ tài
liệu giấy nào đều có thể đọc bằng máy (quét hình). Xuất hiện nhu cầu về khái
niệm mới liên quan tới tài liệu ở tất cả các giai đoạn vòng đời của nó - từ tạo lập
tới hủy - dưới dạng điện tử. “Tài liệu điện tử” đã trở thành khái niệm như vậy.
Nhiều định nghĩa thuật ngữ “tài liệu điện tử” hiện có đang nhấn mạnh sự giống

3
năng xã hội. Tiêu chuẩn quốc gia này bao gồm, ví dụ, các thuật ngữ và định nghĩa
như:
môi trường số - môi trường của những đối tượng logic, nó được sử dụng để mô tả
(mô hình hoá) các môi trường khác (cụ thể như điện tử và xã hội) trên cơ sở các
quy luật toán học;
môi trường điện tử - là môi trường của các thiết bị kỹ thuật (phương tiện máy
móc), hoạt động trên cơ sở các quy luật vật lý và được sử dụng vào công nghệ
thông tin để xử lý, lưu giữ và truyền tải các dữ liệu;
các dữ liệu - đó là sự diễn đạt thông tin được diễn giải bằng phương pháp hình
thức thích hợp cho truyền thông, thuyết minh và xử lý (theo ISO/MEK 2382);
tài liệu - là đối tượng của sự tác động tương hỗ thông tin trong môi trường xã hội,
để biểu thị hình thức các mối quan hệ xã hội giữa những đối tượng khác nhau của
môi trường đó;
tài liệu điện tử - đó là một hình thức trình bày tài liệu dưới dạng tập hợp các thực
hiện liên quan với nhau trong môi trường điện tử và các thực hiện liên quan với
nhau tương ứng với chúng trong môi trường số;
Tiêu chuẩn GOST R 52292 đặt ra cho tài liệu trong môi trường xã hội những yêu
cầu chính sau đây:
1) tính ghi nhận (của tài liệu) - thuộc tính chức năng của tài liệu, nó chỉ ra rằng tài
liệu phản ánh các tin tức chứa đựng trong nó không phụ thuộc vào hình thức trình
bày;
2) tính tiếp cận (của tài liệu) - thuộc tính của tài liệu, phản ảnh hình thức trình bày
tài liệu bảo đảm khả năng hiển thị các tham số đã cho của việc trình bày tài liệu đó
(nội dung, tính chất, công nghệ) bằng các phương tiện sẵn có tại những thời điểm
đã cho trong khoảng thời gian có giới hạn;
3) tính toàn vẹn (của tài liệu) - thuộc tính của tài liệu, chỉ ra rằng trong bất cứ sự
trình bày tài liệu nào thì các giá trị cho trước của các tham số của tài liệu được
trình bày phải thoả mãn những yêu cầu đặc thù;
4) tính pháp lý (của tài liệu) - thuộc tính của tài liệu, nói rằng sự trình bày tài liệu

bởi cơ quan liên bang của Mỹ theo pháp luật liên bang hoặc để thực hiện hoạt
động của nhà nước và được lưu giữ ở cơ quan đó hoặc đơn vị có quyền thừa kế
chúng để làm bằng chứng về hoạt động (về tổ chức, các chức năng, quy định, giải
pháp, thủ tục, hành động hay những thứ khác) của chính quyền liên bang hoặc vì
giá trị thông tin của các dữ liệu”. Ở đây, không nằm trong khái niệm “tài liệu” là
các tư liệu thư viện, bảo tàng được xây dựng hay tiếp nhận và lưu giữ vì mục đích
tra cứu hoặc triển lãm, những bản sao bổ sung tài liệu được bảo quản để thuận lợi
cho tra cứu cũng như những tuyển tập các ấn phẩm phát hành và các sưu tập
những tư liệu viết (4) đã được lựa chọn.
Như vậy, định nghĩa chính thức của thuật ngữ “tài liệu” trong luật pháp Mỹ có ba
khía cạnh then chốt:
1. Tài liệu được xây dựng và tiếp nhận bởi cơ quan liên bang của Mỹ hoặc theo
quy định pháp luật, hoặc để thực hiện hoạt động của nhà nước. Vì vậy, chúng
thuộc sở hữu của chính phủ và được chuyển đi hủy hay bảo quản chỉ sau khi có
phê duyệt của Lưu trữ quốc gia Mỹ.
TS. Nguyễn Lệ Nhung
Nguồn: www.vanthuluutru.com
5