TƯ LIỆU GIẢNG DẠY NỘI DUNG “CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ PHÁT TRIỂN
VÀ PHÂN BỐ CÔNG NGHIỆP (ĐỊA LÍ 10)”
Nội dung Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp là một nội dung rất quan
trọng trong phần Địa lí Công nghiệp của Địa lí 10. Tuy nhiên, trong sách giáo khoa chỉ đưa ra một sơ
đồ các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp, sau đó yêu cầu phân tích sự ảnh
hưởng của các nhân tố đó tới sự phát triển và phân bố công nghiệp.
Đây là một nội dung tương đối khó, không chỉ đối với học sinh mà ngay cả với nhiều giáo viên
cũng sẽ có những hiểu biết chưa đầy đủ về vấn đề này. Trong phạm vi bài viết này, tác giả xin được
cung cấp những thông tin đầy đủ hơn nhằm giúp các thầy cô giáo có thêm nguồn tư liệu tham khảo
trong quá trình dạy học, đặc biệt là trong việc dạy chuyên đề và bồi dưỡng học sinh giỏi.
Có nhiều nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp, theo thời gian, vai trò của
từng nhân tố có thể thay đổi. Tựu chung lại, có thể chỉ ra các nhân tố sau:
* Vị trí địa lí:
Vị trí địa lí bao gồm vị trí tự nhiên, vị trí kinh tế, giao thông, chính trị. Vị trí địa lí tác động rất lớn
đến việc lựa chọn địa điểm xây dựng xí nghiệp, cũng như phân bố các ngành công nghiệp và các hình
thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp. Nhìn chung, vị trí địa lí có ảnh hưởng rõ rệt đến việc hình thành cơ
cấu ngành công nghiệp và xu hướng chuyển dịch cơ cấu ngành trong điều kiện tăng cường mở rộng
các mối quan hệ kinh tế quốc tế và hội nhập vào đời sống kinh tế khu vực và thế giới. Sự hình thành và
phát triển các xí nghiệp, các ngành công nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào vị trí địa lí. Có thể thấy rõ hầu
hết các cơ sở công nghiệp ở các quốc gia trên thế giới đều được bố trí ở các khu vực có vị trí địa lí
thuận lợi như gần các trục đường giao thông, sân bay, bến cảng, gần nguồn nước, khu vực tập trung
đông dân cư.
Vị trí thuận lợi hay không thuận lợi tác động mạnh đến sự phát triển và phân bố công nghiệp, bố trí
không gian các khu vực tập trung công nghiệp. Vị trí càng thuận lợi thì mức độ tập trung công nghiệp
càng cao, các hình thức tổ chức công nghiệp càng đa dạng và phức tạp. Ngược lại những khu vực có vị
trí địa lí kém thuận lợi sẽ gây trở ngại cho việc xây dựng và phát triển công nghiệp cũng như việc kêu
gọi vốn đầu tư.
Ví dụ: thực tiễn đã chỉ ra rằng sự thành công của các khu công nghiệp và khu chế xuất trên thế giới
thường gắn liền với sự thuận lợi về vị trí địa lí. Khu vực Đông Nam Á hiện nay được đánh giá là một
trong những khu vực có vị trí địa lí thuận lợi: bao gồm cả vị trí tự nhiên, kinh tế, giao thông, chính trị.
Là khu vực cầu nối giữa Châu Á và Châu Úc, giao thông đường biển và đường hàng không rất thuận

đá vôi ở các tỉnh phía Bắc…
Khí hậu và nguồn nước:
Nguồn nước có ý nghĩa rất lớn đối với các ngành công nghiệp. Mức độ thuận lợi hay khó khăn về
nguồn cung cấp nước hoặc thoát nước là điều kiện quan trọng để định vị các xí nghiệp công nghiệp.
Nhiều ngành công nghiệp được phân bố gần nguồn nước như: công nghiệp luyện kim, công nghiệp
dệt, công nghiệp giấy, hóa chất và chế biến thực phẩm… Những vùng có mạng lưới sông ngòi dày đặc
và chảy trên các dạng địa hình khác nhau tạo nên tiềm năng cho công nghiệp thủy điện. Ví dụ Trung
Quốc đã tiến hành xây dựng đập Tam Điệp chặn sông Trường Giang (con sông lớn thứ 3 thế giới) và
đến nay nó là đập thủy điện lớn nhất thế giới, với công suất phát điện 18.200MW, điện lượng 84,3 tỉ
KWh/năm.
Việt Nam có mạng lưới sông ngòi dày đặc, nguồn nước dồi dào, là cơ sở cho việc xây dựng các nhà
máy thủy điện có công suất lớn phục vụ cho hoạt động sản xuất công nghiệp và đời sống con người
như nhà máy thủy điện Hòa Bình có công suất 1,92 triệu KW trên sông Đà, thủy điện Trị An có công
suất 400 MW trên sông Đồng Nai, thủy điện Tuyên Quang 342MW và trong năm 2013 đã khánh thành
nhà máy thủy điện Sơn La có công suất lớn nhất Đông Nam Á.
Khí hậu cũng có ảnh hưởng nhất định đến sự phân bố công nghiệp. Đặc điểm khí hậu có tác động
không nhỏ đến hoạt động của các ngành công nghiệp khai khoáng. Trong một số trường hợp nó chi
phối cả việc lựa chọn kĩ thuật và công nghệ sản xuất. Ví dụ: ở một số nước có khí hậu nhiệt đới ẩm gió
mùa làm cho máy móc dễ bị hư hỏng. Vì vậy đòi hỏi phải nhiệt đới hóa trang thiết bị sản xuất.
Các nhân tố tự nhiên khác:
Các nhân tố tự nhiên khác có tác động đến sự phát triển và phân bố công nghiệp như đất đai, tài
nguyên sinh vật…
- Về mặt tự nhiên đất ít có giá trị đối với công nghiệp nhưng quỹ đất dành cho công nghiệp và địa
chất công trình cũng ít nhiều ảnh hưởng đến quy mô hoạt động và vốn thiết kế cơ bản.
- Tài nguyên sinh vật cũng tác động tới sản xuất công nghiệp. Rừng và hoạt động lâm nghiệp là nơi
cung cấp vật liệu xây dựng, nguyên liệu cho ngành công nghiệp chế biến giấy, gỗ, tiểu thủ công nghiệp…
* Nguồn lực kinh tế - xã hội:
Dân cư và nguồn lao động:
Dân cư và nguồn lao động có vai trò thúc đẩy sự phát triển công nghiệp. Dân cư và nguồn lao động
vừa là lực lượng sản xuất, vừa là thị trường tiêu thụ. Dân cư và nguồn lao động là lực lượng sản xuất

chính sách phát triển đúng đắn, tạo điều kiện cho công nghiệp phát triển mạnh.
Phù hợp với xu thế mở cửa hội nhập, nước ta đã xây dựng những ngành công nghiệp mũi nhọn dựa
vào lợi thế so sánh như công nghiệp năng lượng, công nghiệp chế biến nông-lâm-thủy sản, công
nghiệp nhẹ gia công xuất khẩu sử dụng nhiều lao động, công nghiệp cơ khí, điện tử, công nghệ thông
tin, một số ngành sản xuất nhiên liệu cơ bản… Cơ cấu công nghiệp theo ngành và theo lãnh thổ đã có
những chuyển biến rõ rệt theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Thị trường:
Thị trường bao gồm thị trường trong nước và thị trường quốc tế đóng vai trò như chiếc đòn bẩy đối
với sự phát triển, phân bố và cả sự thay đổi cơ cấu ngành công nghiệp. Nó có tác động mạnh mẽ đến
việc lựa chọn vị trí xí nghiệp, hướng chuyên môn hóa sản xuất. Sự phát triển công nghiệp ở bất kì quốc
gia nào đều nhằm thỏa mãn nhu cầu trong nước và hội nhập vào thị trường quốc tế. Công nghiệp có thị
trường tiêu thụ rất rộng lớn. Điều đó được thể hiện dưới hai khía cạnh. Công nghiệp một mặt, cung cấp
tư liệu sản xuất, trang thiết bị cho tất cả các ngành kinh tế và mặt khác, đáp ứng nhu cầu về tiêu dùng
cho mọi tầng lớp nhân dân. Công nghiệp hiện đối mặt với thị trường đang ở trong quá trình toàn cầu
hóa nền kinh tế - xã hội. Sự phát triển về truyền thông đại chúng đã làm cho mọi thông tin cập nhật
mau chóng được phổ cập tới toàn xã hội, trong đó có thông tin về tiêu thụ. Nó kích thích nhu cầu tiêu
dùng của xã hội ngày càng đa dạng và phức tạp hơn đối với công nghiệp.
Qua việc phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp, có thể thấy, các
nhân tố luôn có sự tác động qua lại với nhau, hỗ trợ nhau, tùy từng thời điểm, từng hoàn cảnh lịch sử
mà có lúc nhân tố này đóng vai trò quyết định, có lúc lại thuộc về nhân tố khác. Điều quan trọng là để
công nghiệp phát triển mạnh cần phát huy tất cả lợi thế của các nhân tố, đó có thể coi là các nguồn lực
để phát triển công nghiệp nói riêng và phát triển kinh tế nói chung.
Dương Thị Sáng - Trung tâm GDTX&DN Yên Lạc