Y HC THC HNH (864) - S 3/2013
14
ĐáNH GIá TRí NHớ MIễN DịCH ở TRẻ 7 Và 10 TUổI SAU KHI TIÊM
VắCXIN VIÊM GAN B TRONG TIÊM CHủNG Mở RộNG
TạI TP. RạCH GIá, KIÊN GIANG, 2008-2010

Hồ Vĩnh Thắng, Nguyễn Thị Minh Phợng,
Nguyễn Thị Thanh Hà,
Vin Pasteur TP.H Chớ Minh,
Nguyễn Thị Phớc - TT YTDP tnh Kiờn Giang

TểM TT
t vn : Nm 1997, vcxin viờm gan B (VGB)
huyt tng c a vo Chng trỡnh Tiờm chng
m rng (CT.TCMR) cho tr em di 1 tui cỏc
thnh ph/ th xó nguy c cao. Nm 2002, Vit Nam
m rng din tiờm chng trờn ton quc, s dng
vcxin VGB tỏi t hp vi lch tiờm cú liu s sinh.
Nhm ỏnh giỏ hiu qu tiờm vcxin VGB ca
CT.TCMR, chỳng tụi tin hnh nghiờn cu theo dừi t
l nhim VGB, khỏng th tn lu v t l phi nhim
vi vi rỳt trong hai nhúm tr ó tiờm vcxin sau 8 v 5
nm tng ng. Phng phỏp nghiờn cu: Trong
12/2007, chỳng tụi kim tra khỏng nguyờn b mt vi
rỳt VGB (HBsAg) v khỏng th tng ng (anti-HBs)
ca tng cng 765 tr em sng thnh ph Rch
Giỏ. Trong ú, 387 tr sinh nm 1999 (tiờm vcxin
VGB huyt tng 2.5

PROVINCE
SUMMARY
Background: In 1997, a plasma-derived hepatitis
B (hepB) vaccine was introduced in the Expanded
Program on Immunization (EPI) for children living in
selected high risk towns and cities. In 2002, Vietnam
expanded the immunization for all children nationwide
using a new recombinant hepB vaccine and birth-
dose schedule. To evaluate the effectiveness of these
programs, we assessed hepatitis B virus (HBV)
immunity, exposure and infection rates in the two
cohorts of vaccinees 8 and 5 years after
immunization, respectively. Methods: In December
2007, we screened HBV surface antigen (HBsAg)
and its corresponding antibody (anti-HBs) in
altogether 765 children living in Rach Gia City. Of
them, 387 were born in 1999 (received plasma-
derived hepB vaccine at 2, 3, 4 months) and 378 born
in 2002 (received recombinant hepB vaccine at 0, 2,
4 months). Children who were tested anti-HBs
<10mUI/ml and HBsAg(-) were followed up and
retested in January 2010. Results: In December
2007, there were 387 children born in 1999 with the
prevalence of anti-HBs >10mUI/ml accounted for
23.3% (90/387) and HBsAg(+) 5.9% (23/387). While
378 children born in 2002 with the prevalence of anti-
HBs >10mUI/ml was 28.3% (107/378) and HBsAg(+)
2.1% (8/378). In January 2010, including 266 children
born in 1999 with the incidence of anti-HBs
>10mUI/ml was 15.0% (40/266), HBsAg(+) 3.0%

2003 của David B. Hipgrave, Nguyễn Thu Vân và Vũ
Minh Hương cho thấy tỷ lệ nhiễm virút VGB ở người
trưởng thành khỏe mạnh là 18,8%, ở trẻ em là
12,5%[3]. Một nghiên cứu tại Hà Nội và Thành phố
Hồ Chí Minh có tỷ lệ hiện nhiễm virút VGB là 9-
14%[7,11]. Các nghiên cứu trên đối tượng thai phụ
với tỷ lệ có HBsAg(+) trong máu khoảng 10-
12%[8,10]. Vắcxin VGB được bắt đầu đưa vào TCMR
từ năm 1997, tuy nhiên hàng năm chỉ đủ vắcxin tiêm
cho khoảng 20% số trẻ em dưới 1 tuổi tại một số địa
phương nguy cơ. Từ năm 2002 đã mở rộng diện tiêm
cho tất cả trẻ trên toàn quốc. Vì vậy việc đánh giá
kháng thể tồn lưu và tỷ lệ nhiễm ở trẻ sau 5 năm tiêm
chủng là rất cần thiết để TCMR có chiến lược tiêm
vắcxin thích hợp.
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu dọc theo dõi trên 2 nhóm trẻ sinh năm
1999 và sinh năm 2002 với phương pháp chọn mẫu
ngẫu nhiên hệ thống dựa vào sổ tiêm chủng trẻ em
được thực hiện trong tháng 12/2007. Chúng tôi kiểm
tra kháng nguyên bề mặt vi rút VGB (HBsAg) và
kháng thể tương ứng (anti-HBs) của tổng cộng 765
trẻ em sống ở thành phố Rạch Giá. Trong đó, 387 trẻ
sinh năm 1999 (tiêm vắcxin VGB huyết tương
2.5µg/0.5ml, lịch 2,3,4 tháng tuổi, với tỷ lệ bao phủ 3
mũi vắcxin VGB là 95,5%) và 378 sinh năm 2002
(tiêm vắcxin VGB tái tổ hợp 10µg/0.5ml, lịch 0,2,4
tháng tuổi, với tỷ lệ bao phủ 3 mũi vắcxin VGB là
92,4% và tỷ lệ tiêm vắcxin mũi 1 < 24 giờ sau sinh là
73,1%). Kỹ thuật định lượng anti-HBs (AxSYM-

Cân nặng lúc sinh trung bình ± độ lệch chuẩn ở cả 2 nhóm tương đương nhau lần lượt là 3061,9 ± 417,8
gram và 3069,4 ± 457,6 gram. Cân nặng hiện tại trung bình của trẻ sinh năm 1999 là 23,7 ± 5,0 kg và trẻ sinh
năm 2002 là 17,6 ± 3,6 kg. Chiều cao hiện tại trung bình ở trẻ năm 1999 là 122,9 ± 8,1 cm và trẻ sinh năm
2002 là 106,1 ± 7,1 cm.
2. Kết quả xét nghiệm anti-HBs và HBsAg lần 1 (tháng 12/2007):
Bảng 2: Tỷ lệ trẻ hiện có anti-HBs >10 mUI/ml và tỷ lệ trẻ có HBsAg(+)
Anti-HBs và HBsAg
Năm sinh 1999 Năm sinh 2002 Chung 2 nhóm
Số trẻ % Số trẻ % Số trẻ %
Có kháng thể Anti-HBs bảo vệ
Anti-HBs < 10 mUI/ml 297 76,7 271 71,7 568 74,2
Anti-HBs > 10 mUI/ml 90 23,3 107 28,3 197 25,8
Tổng cộng 387 100,0 378 100,0 756 100,0
Có kháng nguyên HBsAg trong máu
HBsAg dương tính 23 5,9 8 2,1 31 4,0
HBsAg âm tính 364 94,1 370 97,9 734 96,0
Tổng cộng 387 100,0 378 100,0 756 100,0
Có thể tiêm nhắc vắcxin viêm gan B
Có 274 75,3 260 70,8 534 73,0
Không 90 24,7 107 29,2 197 27,0
Tổng cộng* 364 100,0 367 100,0 731 100,0
Y HỌC THỰC HÀNH (864) - SỐ 3/2013
16
* Mẫu số 731 = 765 - 31 trẻ có HBsAg(+) và 3 trẻ
không đủ mẫu máu xét nghiệm HBsAg

Tỷ lệ trẻ có anti-HBs ở mức bảo vệ (>10 mUI/ml)

20
10 - 99 UI/L 100 - 499 UI/L 500 - 999 UI/L > 1000 UI/L
Anti-HBs
%
1999 2002

Hiệu giá kháng thể trung bình nhân (GMT) của những trẻ có anti-HBs >10 mUI/ml ở nhóm sinh năm 1999
(23,3%) là 132,5 mUI/ml cao hơn nhóm sinh năm 2002 (28,3%) là 54,6 mUI/ml.
Phân theo mức nồng độ kháng thể (anti-HBs) trong từng nhóm tuổi, ở các mức thấp từ 10 mUI/ml đến
499,9 mUI/ml thì trẻ sinh năm 1999 có tỷ lệ thấp hơn so với trẻ sinh năm 2002. Nhưng ở các mức cao từ 500
mUI/ml đến > 1000 mUI/ml thì ngược lại, trẻ sinh năm 1999 có tỷ lệ cao hơn trẻ sinh năm 2002.

3. Kết quả xét nghiệm anti-HBs và HBsAg lần 2 (tháng 01/2010):
Bảng 3: Tỷ lệ trẻ mới có anti-HBs >10 mUI/ml và tỷ lệ trẻ mới mắc HBsAg(+) theo dõi trong 2 năm
Anti-HBs và HBsAg Năm sinh 1999 Năm sinh 2002 Chung 2 nhóm
Số trẻ % Số trẻ % Số trẻ %
Có kháng thể Anti-HBs miễn dịch tự nhiên
Anti-HBs < 10 mUI/ml 226 85,0 214 82,3 440 83,7
Anti-HBs > 10 mUI/ml 40 15,0 46 17,7 86 16,3
Tổng cộng 266* 100,0 260* 100,0 526 100,0
Có kháng nguyên HBsAg mới mắc
HBsAg dương tính 8 3,0 1 0,4 9 1,7
HBsAg âm tính 258 97,0 259 99,6 517 98,3
Tổng cộng 266* 100,0 260* 100,0 526 100,0
Phơi nhiễm với virút viêm gan B trong 2 năm
Có 48 18,0 47 18,1 95 18,1
Không 218 82,0 213 81,9 431 81,9
Tổng cộng* 266* 100,0 260* 100,0 526 100,0
* Số trẻ có anti-HBs <10 mUI/ml và HBsAg âm tính được lấy máu lần 2 như sau:
Nhóm trẻ sinh năm 1999 là (266/274) 97,1%, mất theo dõi 8 trẻ.

GMT tăng lên gấp 9,9 lần
Năm sinh 2002 257* 202 78,6 101,5 (77,3 - 133,4)
GMT tăng lên gấp 29,9 lần
Y HỌC THỰC HÀNH (864) - SỐ 3/2013
17

* Số trẻ đã tiêm nhắc vắcxin VGB mũi 4 và được
lấy máu lần 3 như sau:
Nhóm trẻ sinh năm 1999 là (256/266) 96,2%, mất
mẫu 10 trẻ.
Nhóm trẻ sinh năm 2002 là (257/260) 98,8%, mất
mẫu 3 trẻ.
Biểu đồ 2: So sánh nồng độ kháng thể anti-HBs
trước và sau khi tiêm nhắc

Sau khi tiêm nhắc vắcxin VGB mũi 4 nhóm trẻ
sinh năm 1999 tăng tỷ lệ có kháng thể bảo vệ (anti-
HBs >10 mUI/ml) từ 15,0% lên 57,4% và GMT tăng
lên gấp 9,9 lần; trong khi nhóm trẻ sinh năm 2002
tăng tỷ lệ có kháng thể bảo vệ (anti-HBs >10 mUI/ml)
từ 17,7% lên 78,6% và GMT tăng lên gấp 29,9 lần. BÀN LUẬN
1. Tỷ lệ trẻ có đủ kháng thể bảo vệ (anti-HBs
>10 mlUI/ml)
Theo TCYTTG sau khi tiêm 3 mũi vắcxin VGB cho

nồng độ kháng nguyên HBsAg trong vắcxin khác
nhau. Các nghiên cứu nước ngoài sử dụng vắcxin
VGB (10µg/ liều) trong khi tại Việt Nam vắcxin VGB
(2,5µg/ liều). Ở thời điểm năm 1997 đến 2002 nguồn
vắcxin VGB trong nước còn hạn hẹp do vậy chủ
trương của CT.TCMRQG giảm lượng kháng nguyên
trong mỗi liều vắcxin, nhằm tăng diện bao phủ cộng
đồng với sự đáp ứng kháng thể vừa đủ[5]. Đó là một
chính sách đúng và phù hợp cho các nước đang phát
triển như Việt Nam thời điểm bấy giờ. Hiện nay
nguồn vắcxin VGB (10µg/ liều) đã có đủ và được sử
dụng trong CT.TCMRQG cho trẻ dưới 1 tuổi.
Trong nghiên cứu của chúng tôi, hiệu giá trung
bình nhân (GMT) của những trẻ có anti-HBs >10
mUI/ml ở nhóm 8 tuổi là 132,5 mUI/ml cao hơn nhóm
5 tuổi là 54,6 mUI/ml. Ở các mức nồng độ anti-HBs
từ 10 mUI/ml đến 499,9 mUI/ml thì trẻ 8 tuổi có tỷ lệ
thấp hơn so với trẻ 5 tuổi. Nhưng ở các mức cao từ
500 mUI/ml đến >1000 mUI/ml thì ngược lại (Biểu đồ
1). Điều này cho thấy trẻ lớn hơn thì có cơ hội tiếp
xúc (phơi nhiễm) với virút VGB nhiều hơn và có miễn
dịch nhắc tự nhiên trong cộng đồng sau khi tiêm
chủng. Đó cũng là lý do giải thích tại sao nhóm trẻ 8
tuổi đã tiêm vắcxin VGB lâu hơn nhưng lại có GMT
cao hơn nhóm trẻ 5 tuổi.
2. Tỷ lệ trẻ có HBsAg(+) trong máu (dương
tính)
Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ
nhiễm virút VGB mạn cao. Theo số liệu nghiên cứu
của David B. Hipgrave năm 2003, cho thấy tỷ lệ

Micronesia 1992 544 2 40% 12% 3,0%
Việt Nam * 2007 378 5 >95% 12,5% 2,1%
Việt Nam ** 2007 387 8 >95% 12,5% 5,9%
* Tiêm vắcxin viêm gan B lúc sơ sinh
** Không tiêm vắcxin viêm gan B lúc sơ sinh
Thật vậy, khi tiêm vắcxin VGB lúc sơ sinh trong vòng 24 giờ có thể phòng được 90% việc lây lan từ mẹ
sang con, nếu tiêm sau khi sinh 7 ngày sẽ không có tác dụng phòng viêm gan B do mẹ truyền trong quá trình
sinh đẻ[12]. Ở khu vực Tây Á Thái bình dương, lây truyền từ mẹ sang con trong lúc sinh đóng vai trò quan
trọng đối với dịch tễ nhiễm virút VGB, có khoảng 3-5% trẻ mới sinh sẽ nhiễm virút VGB mạn tính nếu không
được tiêm chủng ngay sau khi sinh[12]. Nghiên cứu này củng cố thêm về hiệu quả thật sự của việc tiêm vắcxin
viêm gan B sơ sinh. Ý nghĩa quan trọng ở chổ không phải chỉ so sánh tác dụng phòng ngừa của lịch tiêm 0,2,4
tháng tuổi so với lịch tiêm 2,3,4 tháng tuổi trên từng cá thể, mà là hiệu quả phòng ngừa lây truyền chu sinh của
lịch tiêm 0,2,4 được ứng dụng trên cộng đồng như thế nào.
3. Đáp ứng trí nhớ miễn dịch với vắcxin VGB
Nghiên cứu ở New Zealand trên 318 trẻ có đáp ứng sau chủng ngừa. Sau 5 năm lượng anti-HBs trung bình
từ 1010 mUI/ml giảm xuống còn 89 mUI/ml. 9 ngày sau tiêm 1 liều nhắc lại lượng kháng thể anti-HBs tăng lên
rất cao 4777 mUI/ml. Điều này chứng tỏ ký ức miễn dịch sau chủng ngừa vắcxin VGB gần như 100%. Vì vậy
việc tiêm nhắc đại trà là không cần thiết sau khi chủng ngừa 3 mũi cơ bản vắcxin VGB ở vùng dịch tễ. Đối với
trường hợp người có nguy cơ lây nhiễm cao nên được nhắc lại sau 7-8 năm.
Bảng 6: Tỷ lệ % anti-HBs bảo vệ và GMT trước, sau khi tiêm nhắc vắcxin VGB của trẻ sau 5-12 năm trong
các nghiên cứu ở một số quốc gia[1].
Quốc gia Số trẻ Lịch tiêm cơ bản Thời gian
nhắc
Tiêm
nhắc
Huyết thanh bảo vệ/ GMT trước và sau
khi tiêm nhắc
Tăng lên
gấp
T. Quốc 144 P-0,1,6 tháng 7 năm P 54,9% (14,7)

Trong nghiên cứu này, sau khi tiêm nhắc vắcxin
VGB mũi 4 nhóm trẻ sinh năm 1999 tăng tỷ lệ có
kháng thể bảo vệ (anti-HBs >10 mUI/ml) từ 15,0% lên
57,4% và GMT tăng lên gấp 9,9 lần; trong khi nhóm
trẻ sinh năm 2002 tăng tỷ lệ có kháng thể bảo vệ
(anti-HBs >10 mUI/ml) từ 17,7% lên 78,6% và GMT
tăng lên gấp 29,9 lần. Điều đó cho thấy trẻ vẫn được
duy trì hệ thống trí nhớ miễn dịch. Khuyến cáo của
TCYTTG và chính sách TCMR là không cần thiết
tiêm nhắc mũi 4 cho trẻ ít nhất là 10-15 năm, nhất là
ở những vùng dịch tễ mắc viêm gan B cao như Việt
Nam, vì có lẽ trẻ đã có dịp phơi nhiễm một cách tự
nhiên với virút VGB lúc nào mà không biết và những
lần tiếp xúc đó xem như cơ thể đã được “nhắc lại”.
Tuy nhiên đối với từng cá thể, nếu có điều kiện vẫn
nên kiểm tra việc đáp ứng kháng thể và nếu mức
kháng thể thấp thì tiêm nhắc vắcxin VGB. Vì thực tế
vẫn có 2,1% - 5,9% trẻ có HBsAg(+) mặc dù đã tiêm
3 mũi vắcxin VGB trong TCMR lúc dưới 1 tuổi và
0,4% - 3,0% trẻ mới mắc HBsAg(+) trong 2 năm. Từ
tháng 6 năm 2010 đến nay CT.TCMR.QG đã đưa
vắcxin 5 trong 1 (phòng Bạch hầu, Ho gà, Uốn ván,
Viêm gan B và bệnh do Hib) tiêm miễn phí cho trẻ.
Lịch tiêm vắcxin VGB cũng đã nâng lên 4 mũi bao
gồm 1 mũi tiêm trong 24 giờ sau sinh và 3 mũi trong
vắcxin 5 trong 1.
KẾT LUẬN
Các nhóm trẻ em đang lớn lên tại Việt Nam với
mức độ miễn dịch chống lại virút viêm gan B cao và
Y HỌC THỰC HÀNH (864) - SỐ 3/2013

Soc Trop Med Hyg. 1990 Sep-Oct;84(5), pp. 731-732
6. Hong BL, Zong DM, Jing CM, Chang QH and Hui
LC (2000). A 12-year cohort study on the efficacy of
plasma-derived hepatitis B vaccine in rural newborns.
World J Gastroentero. 6(3), pp. 381-383.
7. Nakata S, Song P, Duc DD, Nguyen XQ, Murata
K, Tsuda F, Okamoto H (1994). Hepatitis C and B virus
infections in populations at low or high risk in Ho Chi
Minh and Hanoi, Vietnam. J Gastroenterol Hepatol. 9,
pp. 416-419.
8. Nguyễn Minh Trung, Trần Thị Lợi (2008). Tỷ lệ
nhiễm siêu vi viêm gan B ở thai phụ tại thành phố Long
Xuyên, tỉnh An Giang. Y học Tp. Hồ Chí Minh. Tập 12,
phụ bản 1, tr. 201-207.
9. Phạm Song, Đào Đình Đức, Trịnh Thị Ngọc,
Hoàng Thuỷ Nguyên, Nguyễn Thu Vân, Howard A Fields
(1991). Viêm gan virut cấp tại Việt Nam, Báo cáo tại hội
thảo 100 năm thành lập viện Pasteur TP.HCM 17-
18/12/1991.
10. Trần Thị Lợi (1995). Lây truyền virút viêm gan
B từ mẹ sang con. Khả năng dự phòng. Luận án Phó
tiến sĩ. Đại học Y dược TP.HCM, tr. 78-80.
11. Tran Van Be, Buu Mat, Nguyen TM, Morris GE
(1993). Hepatitis B in Ho Chi Minh City, Viet Nam. Trans
R Soc Trop Med Hyg, pp. 87: 262.
12. World Health Organization (2006). Preventing
Mother-to-Child Transmission of Hepatitis B. Operational
Field Guidelines for Delivery of the Birth Dose of
Hepatitis B vaccine.