Mở đầu
Đối với các quốc gia cổ đại ở các phơng đông và phơng tây ngành kinh tế
nông nghiệp là ngành kinh tế vô cùng quan trọng, trong nông nghiệp vấn đề ruộng
đất bao giờ cũng có ý nghĩa hàng đầu. Từ thời xa xa khi con ngời phát minh ra
nghề nông họ cũng tìm ra nguồn lơng thực chính để nuôi sống họ và làm cơ sở cho
sự phát triển xã hội. Nói đến nông nghiệp tức là nói đến ruộng đất. Vì vậy, quản lý
và không ngừng mở rộng ruộng đất là những vấn đề sống còn của con ngời. Nhng
quản lý nh thế nào, mở rọng nh thế nào, tùy thuộc vào những quan hệ xã hội,
những đặc điểm riêng của từng khu vực, từng nớc chi phối.
Hiểu đợc chế độ ruộng đất trong lịch sử tức là hiểu đợc cách quản lý, phân
phối, sử dụng và bảo vệ ruộng đất của từng thời kì từng bớc, đều thực sự cần thiết
vì hiểu đợc chế độ sở hữu ruộng đất trong lịch sử chúng ta có thể rút ra bài học bổ
ích cho ngày hôm nay.
Nói đến chế độ ruộng đất tức là nói đến các hình thức sở hữu, chiếm hữu và
sử dụng ruộng đất khác nhau và biểu hiện cụ thể của nó ở các nớc khác qua các
thời kì cũng khác nhau. Đặc biệt có sự khác biệt rất rõ rệt về hình thức sở hữu
ruộng đất giữa các nớc phơng Đông và các quốc gia cổ đại Địa Trung Hải.
1
Nội dung
****
i - chế độ sở hữu ruộng đất ở các quốc gia địa Trung Hải.
* ở các quốc gia Địa Trung Hải đặc biệt là ở Rôma nét nổi bật của kih tế
nông nghiệp là việc tập trung cao độ ruộng đất vào tay giai cấp chủ nô.
Những chiến thắng liên tiếp và sự mở rộng cơng vực đã giúp cho nhà nớc có
trong tay những vùng đất đai rộng lớn. Thông thờng Rôma đã biến một bộ phận
đất chiếm đợc thành ruộng công rồi đem phân cấp cho những ngời bình dân Rôma
di c tới làm ăn, đại bộ phận đất chiếm đợc đều bán cho t nhân, quý tộc và thơng
nhân Rôma đã tung tiền, vàng ra mua ruộng của Nhà nớc; biến thành tài sản sở
hữu của mình để lấn chiếm ruộng công, đất t hữu của dân nghèo, dân lu tán, binh
sĩ tử trận. Cuối cùng họ có trong tay không phải là những vờn, ruộng nhỏ mà là
mênh mông. Cuối cùng họ có cao độ ruộng đất vào tay giai cấp chủ nô đã diễn ra.

biến, các Latiphunđia rộng lớn xa kia ngày càng dần tan vỡ, nhờng chỗ cho các
điền ấp san tút - (Saltus). Việc tan rã của cá Latiphunđia, không những thể hiện sự
khủng hoảng suy vong của chế độ chiếme nô Rôma mà còn kéo theo hàng lọat
những thay đổi trong phơng thức canh tác
Nếu trớc đây, đa số các Latiphunđia chuyên doanh trồng cây công nghiệp
phục vụ cho kinh tế thủ công nghiệp và thơng mại. Thì bây giờ trong các San tút,
ngời ta đã chuyển dần sang trồng cây lơng thực. Chủ nô không sử dụng sức lao
động tập thể của nô lệ mà giao trực tiếp cho nô lệ những mảnh ruộng nhỏ cùng
với công cụ sản xuất để nô lệ tự tiến hành nền tiểu sản xuất của họ, nộp sản phẩm
cho chủ.
II - Sở hữu ruộng đất trong các quốc gia phơng đông.
* Chế độ sở hữu ruộng đất nói chung trong các quốc gia Phơng Đông.
- Trong bức th Mác gửi ăng - ghen ngày 2/6/1853, Mác nói đến đặc điểm
của châu á và Phơng Đông Mác muốn nhấn mạnh một đặc điểm của xã hội ấn
Độ là: Nhà vua là ngời sở hữu duy nhất toàn bộ ruộng đất trong nớc và ở
phần cuối th, Mác có đoạn, khen Phơ - răng - xoa Béc - ni - ê một giáo sĩ Pháp tác
giả cuốn Du lịch ấn Độ nh sau:
Béc - ni - ê đã nhận xét chính ác rằng hình thức cơ bản của mọi hiện t-
ợng ở Phơng Đông - ông ta nói Thổ Nhĩ Kỳ, Ba T, ấn Độ - là vấn đề không có
chế độ t hữu về ruộng, đất. Nó chính là vấn đề then chốt ở đấy, mà cả ở thiên đ-
ờng Phơng Đông cũng là nh thế.
Qua bức th này, chúng ta thấy một đặc điểm của Phơng Đông đợc Mác chú
ý đầu tiên là tình hình không có chế độ t hữu ruộng, đất ở Phơng Đông. Nh thế có
3
nghĩa là ở Phơng Đông chế độ sở hữu tồn tại phổ biến là chế độ sở hữu công cộng
hoặc sở hữu Nhà nớc về ruộng đất.
Mấy hôm sau trong th trả lời Mác ngày 66/1853. Ang-ghen cũng nhấn
mạnh vào đặc điểm này và sơ bộ nêu lên những nguyên nhân của tình hình đó nh
sau: Không có chế độ sở hữu ruộng đất, thật là vấn đề then chốt của toàn Ph-
ơng Đông. Lịch sử chính trị và tôn giáo cũng đều bắt nguồn từ đấy. Nhng, Ph-

Sở hữu Nhà nớc càng về thời xa xa quyền sở hữu hữu càng lớn trong thực tế
số ruộng công của Nhà nớc càng ít đi, bên cạnh quyền sở hữu tối cao bao trùm
toàn bộ ruộng đất có một số sở hữu thực tế do Nhà nớc quản lí.
Những sở hữu ruộng đất của bọn quan lại, quý tộc, bao gồm 2 loại.
+ Sở hữu tối cao trên danh nghĩa là đất phong (do vua dùng ruộng đất công
của Nhà nớc phong cấp, đây là ruộng đất tạm thời.
+ Loại ruộng đất sở hữu mang tính chất thừa kế rất ít chủ yếu dựa trên vấn
đề khai hoang.
Trong cuộc tranh luận về chế độ sở hữu Nhà nớc trong phơng thức sản xuất
Châu á Nguyễn Hồng Phong cũng nêu ra: Đặc trng của một phơng thức sản xuất
đợc quy định bởi tính chất của quan hệ sản xuất. Tính chất quan hệ sản xuất đợc
quy định bởi quan hệ giữa con ngời với t liệu sản xuất. Trong xã hội tiền t bản -
Những xã hội nông nghiệp - t liệu sản xuất quan trọng nhất là ruộng đất. Xã hội
Nguyên Thuỷ, đất đai thuộc sở hữu của cộng đồng, thị tộc bộ lạc phân phối bình
đẳng. Trong xã hội theo phơng thức sản xuất Châu á ruộng đất thuộc sở hữu Nhà
nớc thiết lập chồng lên sở hữu công xã nông thôn. Chế độ sở hữu Châu á không
phải là chế độ bóc lột thiết lập trên sở hữu thị tộc, bộ lạc nh có ngời chủ trơng
Ngày nay ở trình độ hiểu biết về lịch sử các hội Châu á tiền t bản, chúng ta có thể
khẳng định quyền sở hữu Nhà nớc về ruộng đất là phổ biến ở các xã hội Phơng
Đông (Châu á và Châu Phi) cổ trung đại nhà vua đại biểu cho Nhà nớc cũng là kẻ
nắm nhà nớc có toàn quyền phong cấp đất đai trong lãnh thổ của mình cho bất cứ
ai. Điều đó chứng tỏ sở hữu ruộng đất Nhà nớc là một thực quyền, chứ không phải
là danh nghĩa.
iii - Chế độ sở hữu ruộng đất ở một số quốc gia tiêu biểu.
1. ở Trung Quốc.
* Ngay từ thời Tây Chu, việc phân phong đất cho quý tộc và việc chia đất
cho nông dân đã trở thành chế độ rất hoàn chỉnh. Sau khi chinh phục đợc nớc th-
ơng và các bộ lạc nhỏ khác, tất cả đất đai trong nớc đều thuộc quyền sở hữu của
vua Chu. Vì vậy trong kinh thi có câu:
5

bắt những ngời đợc kế thừa đất phong phải thực hiện nghĩa vụ của họ. Vì vậy trên
thực tế, các nớc ch hầu đều coi lãnh địa đợc phong là thuộc quyền sở hữu của họ.
6