KIỂU NHÂN VẬT TIÊN PHONG TRONG MỘT SỐ KỊCH BẢN
VIẾT VỀ VẤN ĐỀ ĐỔI MỚI CỦA LƯU QUANG VŨ
Đỗ Thị Hạnh
1

Tóm tắt: Lưu Quang Vũ được coi là chim báo bão của nền kịch nói Việt Nam những năm 80
của thế kỉ XX. Trong các vở kịch viết về vấn đề đổi mới, Lưu Quang Vũ xây dựng thành công
xung đột giữa cái mới, cái tiến bộ với cái cũ, cái lạc hậu. Tương ứng với kiểu xung đột này
chính là kiểu nhân vật tiên phong. Đó là những con người có tư tưởng tiến bộ, có năng lực,
nhiệt huyết; sẵn sàng đấu tranh chống lại cái xấu, cái ác, cái trì trệ để giành lấy cái tốt, cái
công bằng trong xã hội. Họ ý thức sâu sắc về vai trò và trách nhiệm của mình trước mọi
người; dám nghĩ, dám làm, dám xả thân để vươn tới đích, dẫu con đường đi của họ không hề
bằng phẳng, thậm chí còn phải chịu biết bao áp lực và những thua thiệt.

1. MỞ ĐẦU
Sự xuất hiện của Lưu Quang Vũ với sân khấu kịch nói Việt Nam những năm 80 của thế
kỉ XX như một hiện tượng đột xuất. Ông được mến mộ, được coi là tác giả ăn khách và sung
sức nhất. Kịch là nơi ông có thể bộc lộ những khám phá, nhận thức của mình và đóng góp
một cách trực tiếp, tích cực cho cuộc đời. Với tài năng nghệ thuật ở nhiều lĩnh vực, với trái
tim nồng nhiệt luôn muốn tham gia vào dòng chảy của cuộc sống, Lưu Quang Vũ đã tìm cho
mình một thể loại hiệu quả nhất có thể giúp thực hiện đến tận cùng khát khao trao gửi và
dâng hiến. Lưu Quang Vũ có khả năng biến những chi tiết đời thường thành những điển hình
nghệ thuật để tăng thêm sức hấp dẫn cho tác phẩm. Bằng cách ấy, nhà viết kịch Lưu Quang
Vũ đã đáp ứng được yêu cầu phản ánh và lí giải những vấn đề nóng bỏng, quan thiết của xã
hội. Rất nhiều vở kịch viết về vấn đề đổi mới của ông đã gây xôn xao dư luận, đã chạm đến
những vấn đề nóng bỏng nhất của hiện thực: Không ai bằng Vũ trong biệt tài nêu lên cái
muôn đời trong cái bình thường, biến cổ tích, huyền thoại thành chuyện thời sự, dùng cái hư
để nói cái thực, dùng cái thô lỗ để nói cái cao quý [4].

2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
Được coi như người nổi gió cho cánh người rộng mở, Lưu Quang Vũ đã sớm có những

vậy cứ khó khăn triền miên”… Hàng trăm nguyên tắc của đủ các ban ngành tuy đã lỗi thời
nhưng vẫn áp đặt một cách máy móc khiến cho cả bộ máy xí nghiệp từ người đứng đầu đến
công nhân chỉ những kẻ ăn hại. Nói như nhân vật Hoàng Việt trong cảnh hai của vở kịch:
“200 con người ở đây là 200 kẻ ăn hại, sống bám vào đồng lương nhà nước một cách đáng
xấu hổ”. Căn bệnh quan liêu, duy ý chí là một căn bện trầm kha: “Cấp trên cao lại dựa vào
cấp trên cao hơn nữa, nghĩa là các kế hoạch được đề ra rất ngược đời. Đáng lẽ phải do cơ sở
đưa lên, dựa vào khả năng cơ sở và yêu cầu của thị trường…”
Bên cạnh Hoàng Việt, những người như Thanh, ông Quých, bà Bộng, cô Ngà luôn cổ vũ
anh. Hoàng Việt đã bứt phá, cải tạo hoàn toàn phương thức sản xuất kinh doanh của xí nghiệp
theo cung cách mới: “muốn được quyền chủ động trong công việc muốn thay đổi những điều
quá ư bất hợp lí trong cơ chế quản lí”. Hoàng Việt bày tỏ khát vọng tha thiết của mình: “Tôi
căm ghét cái nghèo, cái trì trệ nhưng quan trọng hơn là tôi rất thương và tin các công nhân
của tôi. Nhờ họ mà tôi dám làm!”. Anh trở thành người tiên phong trong công cuộc đổi mới
xí nghiệp Thắng Lợi; quan trọng hơn nữa là đổi mới cả một cơ chế bảo thủ vốn đã tồn tại bao
lâu nay; đổi mới những bộ óc vốn đã quen yên ổn trong vòng tay bao cấp. Anh loại bỏ những
chức vụ không cần thiết, tăng thêm lao động nhằm tăng năng suất xí nghiệp; thực hiện chế độ
khoán lương theo sản phẩm đảm bảo công bằng giữa cống hiến và hưởng thụ, giúp cho công
nhân phát huy hết khả năng, năng lực sáng tạo, tăng thêm thu nhập đồng thời kích thích sản
xuất chung của toàn xí nghiệp. Hoàng Việt tiêu biểu cho một kiểu người dám nghĩ, dám làm,
sẵn sàng đối mặt với những chống đối, phản bác từ phía lực lượng bảo thủ, kể cả cấp trên của
mình để đặt ra những nguyên tắc mới: “Miễn là nó giúp chúng ta làm được nhiều hơn sản
phẩm”. Niềm tin ấy của Hoàng Việt là chỗ dựa cho những nhân tố mới trong xí nghiệp, và họ
sẽ cùng anh đưa xí nghiệp thoát khỏi tình trạng làm ăn thua lỗ, đời sống công nhân ngày một
cải thiện hơn. Với lối làm việc năng động của anh, sau một năm, xí nghiệp “ăn ra làm nên”
được đông đảo khách hàng tín nhiệm, năng suất tăng gấp bốn, năm lần; đời sống công nhân
viên cải thiện trông thấy, ai cũng hồ hởi, phấn khởi.
“Phải có một người ra khỏi hang trước… Phải có một người đi trước!”. Tư tưởng tiên
phong đó luôn thường trực trong con người Hoàng Việt. Phải có một người đi trước, mặc dù
nguy hiểm đe dọa đến cả tính mạng của mình. Đấy là sợi chỉ xuyên suốt hành động có tính
cách mạng của kĩ sư giám đốc Hoàng Việt, một cựu chiến binh thời chống Mỹ. Mọi người

mọi việc sẽ khác, mình sẽ sắp xếp nó như trên một con tàu…”. Và vì vậy không cần phải
Dũng đề cử, Định đã tự ứng cử mình vào chức giám đốc. Trong anh đã có sẵn tố chất của một
người tiên phong, nhìn ra được những trì trệ, bảo thủ của hoạt động sản xuất. Khi được nắm
quyền giám đốc trong tay, với 102 việc cụ thể, Định đã làm việc với từng bộ phận và cá nhân
cụ thể. Định đã xây dựng và cải tiến những thứ mà trước đây chưa ai làm, những thứ đã tồn
tại từ bao đời giám đốc, những thứ được cấp trên ủng hộ mặc dù trong hoàn cảnh hiện tại nó
không còn hợp với quy luật như: tổ chức phân công lại công việc, giải quyết lương khoán
theo sản phẩm, đưa ra cách giải quyết khó khăn về vật liệu, sáng kiến thửa lại khổ máy cho
hợp người… Tất cả phương án đó nhằm kích thích mỗi người công nhân tự nhận thức được
năng lực, quyền lợi và nghĩa vụ của mình mà hăng hái tham gia sản xuất, làm lợi cho bản
thân cũng như xí nghiệp. Nhờ những cải cách đó mà xí nghiệp đã thay hình đổi dạng, đã đạt
được những kết quả tích cực. Tuy nhiên, những cải cách mới do Định đề ra tuy tiên tiến về
mục đích và ý tưởng nhưng lại bị lí tưởng hóa và chưa triệt để nên vấp phải hiện thực phức
tạp thì lung lay, chao đảo. Định là người có công thắp ngọn lửa nhưng anh chưa thể thổi cho
nó cháy bùng lên.
3. KẾT LUẬN
Dùng phương thức kịch, Lưu Quang Vũ thấy ngòi bút của mình đầy ưu thế khi viết
những kịch bản dàn trận tranh đấu giữa cái mới và cái cũ, cái bảo thủ, trì trệ với cái tích cực,
tiến bộ. Kịch bản của Lưu Quang Vũ, vì thế, mang hơi thở của đời sống hiện đại với những
vấn đề thời sự được phát hiện từ con mắt và tấm lòng của ông. Khi xây dựng những con
người đi tiên phong, Lưu Quang Vũ không hề có ý định minh họa cho một kiểu lí tưởng nào,
cũng không nhằm vào mục đích giáo huấn. Bởi họ đều là những con người bình thường, rất
gần gũi, thậm chí họ cũng mắc phải những sai lầm… nhưng ở họ luôn có một nhiệt huyết đấu
tranh vì cuộc sống tốt đẹp. Những nhân vật như Hoàng Việt, Định ý thức một cách sâu sắc về
vai trò của mình, trách nhiệm của mình trong xã hội. Họ không khoanh tay đứng nhìn để mặc
con tạo xoay vần, buông xuôi mọi sự. Ở đây ý thức công dân và trách nhiệm với cuộc sống là
động cơ chi phối hành động của họ. Những nhân vật ấy mang lí tưởng, quan điểm tư tưởng,
đạo đức tốt đẹp của tác giả và thời đại. Họ trở thành tấm gương về phẩm chất cao đẹp của con
người một thời.
Có thể nói, với kiểu nhân vật tiên phong, Lưu Quang Vũ đã góp tiếng nói mạnh mẽ nhằm

and disadvantages.