HÌNH TƯỢNG KHÔNG GIAN NGÔI NHÀ, CĂN PHÒNG TRONG TRUYỆN
L.N.TOLSTOI (GIAI ĐOẠN 1881 – 1910)
Lê Thị Thu Hiền
1Không gian nghệ thuật là một phạm trù quan trọng của thi pháp học,
là mô hình thế giới mang tính quan niệm. Đây là yếu tố đóng vai trò cơ
bản trong việc kiến tạo cốt truyện, miêu tả sự kiện và các mối quan hệ
trong tác phẩm. Tìm hiểu thủ pháp nghệ thuật này vì thế giúp người đọc
khám phá ý nghĩa của hình tượng nghệ thuật và lập trường tác giả. Bài
viết đi sâu phân tích hình tượng không gian ngôi nhà, căn phòng – một
trong những hình tượng không gian chủ đạo trong truyện L.N.Tolstoi giai
đoạn ba mươi năm cuối đời nhằm khám phá những nét độc đáo trong thế
giới nghệ thuật truyện của nhà văn sau cuộc chuyển biến tư tưởng.

1. Mở đầu
Không gian nghệ thuật là một phạm trù quan trọng của thi pháp học, là mô hình thế giới
mang tính quan niệm. Đây là yếu tố đóng vai trò cơ bản trong việc kiến tạo cốt truyện, miêu tả
sự kiện và các mối quan hệ trong tác phẩm. Tìm hiểu thủ pháp nghệ thuật này vì thế giúp người
đọc khám phá ý nghĩa của hình tượng nghệ thuật và lập trường tác giả.
Cuộc chuyển biến tư tưởng của L.N.Tolstoi vào những năm 80 bộc lộ những mâu thuẫn
gay gắt trong quan niệm cũng như trong hoạt động sáng tạo nghệ thuật của ông. Nó ảnh
hưởng sâu sắc và tạo nên những điểm khá mới lạ trong phong cách nhà văn ở thời kỳ sáng tác
ba mươi năm cuối đời. Do sự chi phối bởi quan niệm của chính Tolstoi lấy "sự thật" làm
nguyên tắc, đối tượng miêu tả mà không gian trong truyện nhà văn ở giai đoạn này mang đậm
hơi thở hiện thực đời sống. Khảo sát bốn mươi truyện của Tolstoi chúng tôi nhận thấy, không
gian trong các tác phẩm này chủ yếu là không gian thực tại, xác định, đó là không gian ngôi
nhà, căn phòng; không gian con đường; không gian thiên nhiên,… thể hiện sâu sắc cái nhìn
của nhà văn về hiện thực. Bài viết đi sâu tìm hiểu, phân tích hình tượng không gian ngôi nhà,
căn phòng – một trong những hình tượng không gian chủ đạo nhằm khám phá những nét độc

Ở đâu có tình yêu, ở đó
có chúa
Tầng hầm, căn
buồng
“có một ô cửa sổ. Cửa sổ
nhìn ra mặt đường”
4
Kẻ phạm tội sám hối
Cửa thiên đàng 5

Người con đỡ đầu
Ngôi nhà
Cánh cửa
“lớn”
“niêm phong”, “khóa chặt”

6 Cái chết của Ivan Ilich
Tòa nhà lớn tòa án
Phòng ngoài
Phòng để thi hài

Phòng khách
Phòng làm việc
Phòng ăn

Buồng xép
“là một cái hang đào trong
núi”, “cửa ra vào đóng chặt”
“chật hẹp”, “nhỏ xíu”

11

Khatgi-Murat
Ngôi nhà chỉ huy
Phòng khách
“sang trọng”
“rộng rãi”, “trải thảm”, “cửa
buông rèm”
Ngôi nhà bệnh viện
Phòng làm việc
cung điện Mùa
Đông
Ngôi nhà của Xađô
Buồng hiên
“những cửa sổ rộng với cửa
chớp màu xanh lá cây”,
“sáng choang”
“nhỏ”, “lợp bằng gỗ ván”

“cao rộng, có bốn cửa sổ
lớn”
“bị phá hủy: mái bị sập, cửa

bằng bạc và được đặt cạnh bộ đồ uống đắt tiền”, cho đến “bộ đồ gỗ chân quỳ đắt tiền, được
lau chùi sáng bóng. Giấy bồi tường màu sẫm có điểm những bông hoa rất to” và “chiếc đàn
dương cầm được đặt trong góc nhà bên cạnh một chậu hoa”,… tất cả đều toát lên sự mới mẻ,
quý hiếm, sang trọng (Câu chuyện con ngựa Kholxtomer). Những căn phòng sang trọng này
là không gian sống, không gian sinh hoạt của nhân vật cái bóng. Có sự tương phản gay gắt
giữa hai không gian sống. Dưới ngòi bút của Tolstoi, không gian ngôi nhà của người nông
dân tuy nhỏ, song là những căn nhà sạch sẽ, ấm áp, không bao giờ tắt lửa – ngọn lửa được
những người vợ tần tảo duy trì, tạo không khí sinh hoạt đầm ấm cho gia đình. Êmelian sau
khi hoàn thành công việc nhà vua giao, trở về nhà “mọi thứ đều được quét dọn sạch sẽ, bếp lò
đã nhóm lửa, thức ăn đã được rán, nấu chín. Cô vợ anh ngồi bên chiếc máy dệt, cô đang dệt
vải và chờ chồng”. Người chồng Joana sau một chuyến ra khơi giông bão, trở về túp lều của
mình thì “sàn đất được quét sạch sẽ; trong bếp ngọn lửa không bao giờ tắt, trên kệ bát đĩa
sáng bóng”. Cuộc sống của những con người này tuy đơn sơ nhưng có cảm giác đó là cuộc
sống có ý nghĩa, mọi người biết thực sự quan tâm đến nhau. Ngôi nhà của người thợ giày
Mactưn Apđêich (Ở đâu có tình yêu ở đó có Chúa) thực chất chỉ là một căn buồng ở trong
một tầng hầm với duy nhất một ô cửa sổ. Từ ô cửa sổ này Mactưn Apđêich có thể “nhìn rõ
mọi người qua lại trên phố”. Đây là nơi duy nhất giúp ông tiếp cận với cuộc sống bên ngoài,
“mặc dù chỉ nhìn thấy những đôi chân nhưng Mactưn Apđêich qua những đôi bốt nhận biết
được mọi người”.
Như vậy, cửa sổ trong truyện ngắn này đóng vai trò là không gian “mở” ra thế giới bên
ngoài, là nơi Mactưn Apđêich hàng ngày ngồi đó “không hẳn là để làm việc” mà còn để được
gặp gỡ với mọi người, là nơi “Chúa cứu thế của ông đã đến với ông”. Ngày nào cũng vậy,
khung cửa sổ là nơi Mactưn Apđêich thường tìm đến như một sự giải tỏa cho bao nỗi niềm,
tâm trạng ưu tư về những điều không mấy may mắn, tốt đẹp đã xảy đến với cuộc đời ông.
Như vậy, bên cạnh ý nghĩa thể hiện không gian “mở”, khung cửa sổ còn là không gian tâm
tưởng của nhân vật. Điểm nhìn hẹp nhưng trường nhìn rộng cho thấy nhân vật có đời sống
tâm hồn nhạy cảm, phong phú, luôn có sự khát khao hướng ra không gian cuộc sống rộng lớn
bên ngoài, được đón nhận cuộc sống ấy. Trong khi đó, ngôi nhà sang trọng của vợ chồng
công tước Vôrôntxôp (Khatgi-Murat) được miêu tả từ ngoài nhìn vào, từ xa nhìn lại qua ô
cửa sổ “còn le lói ánh đèn”. Tầm nhìn bị co hẹp, bị cản trở. Những ngôi nhà sang trọng bị

đồng vừa gặt, là đám trẻ mục đồng tung tăng chạy theo sau đàn bò no nê trên đường về
chuồng, là những người đàn bà nông dân đang kéo những bao cỏ cắt được ở trong rừng, là
các cô gái, em bé gái đua nhau bò giữa các bụi cây trong khu rừng đẵn gỗ để thu hoạch
những trái chín đem bán cho những người trong ngôi nhà nghỉ,… tất cả họ đều đang bận rộn,
hồ hởi với những công việc của mình.
Khatgi-Murat là tác phẩm xuất hiện nhiều hình tượng không gian ngôi nhà nhất, từ
cung điện Mùa Đông, phòng làm việc của nhà vua, những ngôi nhà của các tướng lĩnh trong
pháo đài cho đến những ngôi nhà bệnh viện hay ngôi nhà của những người dân vùng núi
Kapkaz Một số nhà nghiên cứu cho rằng, Khatgi-Murat có kết cấu giống với lối phân cảnh
trong điện ảnh. Đây là một kiểu kết cấu khá lạ so với những tác phẩm văn học đầu thế kỷ XX.
Mỗi chương hiện ra trong một không gian đặc trưng, giữa các chương, các không gian có sự
tương phản rõ nét, tạo nên những cặp không gian mang tính đối lập sâu sắc: ngôi nhà nghèo
nàn ở quê của người lính nông dân Piôt Apđêep, nơi cha mẹ và gia đình anh sinh sống - ngôi
nhà tiện nghi của vợ chồng công tước Vôrôntxốp; lều tranh đơn sơ của anh lính - căn phòng
sang trọng nơi Nga hoàng hành lạc;… Phòng làm việc của Nga hoàng Nhikôlai I cao rộng, có
bốn cửa sổ lớn; ngôi nhà sang trọng của công tước Vôrôntxôp với phòng khách lớn, rộng rãi,
“khắp sàn giải thảm, cửa buông rèm bằng vải dày nặng”. Trong khi đó, ngôi nhà bệnh viện
dành cho thương binh lại rất nhỏ, chỉ được lợp bằng gỗ ván; ngôi nhà của người nông dân
Xađô hiện lên trong cảnh tang tóc, “mái bị sập, cửa và các cột hàng hiên đã bị đốt, trong nhà
bừa bãi bẩn thỉu”. Chỉ mới đây thôi những người trong ngôi nhà này còn đi lại, thì thầm trò
chuyện với nhau về vị khách “đặc biệt nguy hiểm” - Khatgi-Murat, thế nhưng sau cuộc đột
kích, mọi thứ trong ngôi nhà đã bị thiêu hủy, “đứa con trai xinh đẹp,…cậu bé từng đưa cặp
mắt long lanh phấn khởi nhìn Khatgi-Murat, đã bị giết chết… Chú bé bị một nhát lê đâm suốt
lưng. Người đàn bà tươi tắn từng phục dịch lúc Khatgi-Murat tới thăm, bây giờ mặc chiếc áo
sơ mi bị toạc, phơi ra bộ ngực già nua thõng thẹo, tóc xổ tung, chị đứng trước xác con trai,
cào vào mặt mình đến chảy máu và không ngớt gào khóc”.
Không phải đến giai đoạn này Tolstoi mới chú ý miêu tả những ngôi nhà, căn phòng xa
hoa, sang trọng của giới quý tộc giàu có. Chúng ta đã gặp hình tượng không gian này trong
nhiều sáng tác trước đó của ông, đặc biệt trong hai bộ tiểu thuyết vĩ đại Chiến tranh và hòa
bình, Anna Karênina. Song như đã thấy, ở những tác phẩm đó, sự đối lập tương phản giữa

cửa thẳng hay cong. Ông say sưa đến mức thường tự mình bắt tay vào việc, thậm chí ông kê
lại đồ gỗ và tự mình treo rèm cửa sổ ”. Mỗi lần thay đổi nơi làm việc, mỗi lần thăng chức là
một lần Ivan Ilich có cơ hội tìm kiếm những ngôi nhà mới phù hợp với cuộc sống ngày một
nhiều đòi hỏi phải được đầy đủ hơn, tiện nghi hơn của ông và mọi người trong gia đình. Ngôi
nhà ngày càng trở nên to đẹp, hoành tráng thì bạn bè, họ hàng ngày càng thưa dần bởi chủ
nhân của nó đã “gạt bỏ bất kỳ loại bạn bè, họ hàng và những người lem luốc nào dám trìu
mến lao tới phòng khách tường treo đầy những đĩa sứ Nhật Bản của họ ”.
Nếu như không có căn bệnh quái ác ập đến sau cú ngã vô tình thì chắc Ivan vẫn sẽ
tiếp tục bị nhấn chìm trong những căn phòng mà ông đã hy sinh cả cuộc đời mình để bài trí
cho chúng. Từ khi phát hiện căn bệnh, Ivan Ilich không còn hứng thú với việc tính toán bài trí
cho ngôi nhà. Nếu trước kia ông hăng hái với việc đó bao nhiêu thì nay ông cảm thấy thờ ơ,
chán nản bấy nhiêu, ông nhận thấy sự vô nghĩa trong những việc mình đã làm: “Quả thật, ta
đã hy sinh cả đời mình ở đây, chỗ tấm rèm treo cửa sổ này, như trong một cuộc tấn công vậy.
Có lẽ nào như thế? Thật khủng khiếp và ngu xuẩn biết bao! Không thể nào như vậy được.
Không thể như vậy được, nhưng nó lại như vậy đấy”. Giờ đây bệnh tật và sức khỏe của con
người trở thành mối quan tâm chủ yếu của ông. Dù là đang ở phòng ăn, phòng làm việc, hay
ở phòng khách; dù là ở một mình hay cùng với với đám khách khứa đang vui vẻ trò chuyện
trong những căn phòng ấy thì ý nghĩ về căn bệnh cũng không buông tha Ivan. Ông tìm cách
quên đi căn bệnh quái ác của mình trong việc “tự mình xê dịch bàn ghế” hay đi tìm “nguyên
do vì sao mặt bàn bị xước”, hoặc “sắp xếp lại cho có trật tự” quyển an-bom mà ông yêu quý
nhưng đã bị đứa con gái và đám bạn bè của nó xáo trộn,… thế nhưng: “nó vẫn ngồi ở đó, vẫn
gây nhức nhối như thế, ông không thể quên được nó nữa rồi”. Ivan Ilich thu hẹp không gian
sống của mình vào trong căn buồng nhỏ ở phòng làm việc. Chính tại đây nhân vật đau đớn
nhận ra sự thật: “Vấn đề không phải là ở manh tràng, không phải là thận, mà là ở chuyện
sống và… chết. Phải, ta đã sống và kìa, cuộc sống bỏ đi, nó bỏ đi và ta không thể nào giữ nó
lại được”. Căn bệnh làm ông đau đớn về thể xác. Nhưng việc ngày nào cũng phải nhìn thấy
“vẫn căn phòng đó, vẫn những bức tranh, những rèm treo cửa sổ, những giấy dán lót tường”
khiến cho ông có cảm giác cuộc sống ngày càng trở nên chậm chạp, bế tắc. Sự sám hối của
ông vì thế dai dẳng, nặng nề biết bao nhiêu trong cái không gian chật chội, bức bối đó.
Không gian sống của cha Xerghi là “một cái hang đào sâu trong núi… Gần đó là một

hướng tới không gian cao rộng hơn. Thiên nhiên bao la, con đường trải dài vì thế trở thành
những biểu tượng không gian thể hiện cho khát vọng vươn tới sự vĩnh cửu, vô cùng vô tận
của nhân vật.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Hải Hà, Thi pháp tiểu thuyết L .Tolstoi, Nxb Giáo dục, H., 2006.
2. Tolstoi L.N., Truyện chọn lọc (Nguyễn Hải Hà, Thuý Toàn dịch), Nxb Cầu vồng,
Matxcơva, 1986.
3. Tolstoi L.N., Hai anh em và vàng, (Tập truyện ngắn dân gian, Trần Vĩnh Phúc, Lê Thị
Thu Hiền dịch), Nxb Công an nhân dân, 2011.
4. Đỗ Hải Phong (chủ biên), Hà Thị Hòa, Giáo trình văn học Nga, Nxb Giáo dục, H.,
2011.

IMAGES OF SPACE HOME, THE ROOM
IN L.N. TOLSTOI' S WORKS (PERIOD 1881 to 1910)
Le Thi Thu Hien
Abstract
Art-space is an important category of poetics, a conceptional world model. These factors play
a fundamental role in the creation plot, describe the events and relationships in the work.
Researching the art measure therefore helps readers discover the meaning of the art-image
and author's stance. This article analysis deeply the image of space home, the room - one of
the leading figures in L.N. Tolstoi's works period of the last thirty year of his life to explore
the unique in the world of art of him after the change of thought.