Hình tượng không gian đa
dạng trong văn xuôi nghệ thuật
Nguyễn Tuân
Trong thực tế đời sống, con cầu là tiếp nối của con đường và cũng
gắn bó với con sông. Cũng có thể nói, không gian cầu đã hiện diện và
mang nhiều lớp nghĩa trên trang viết của Nguyễn Tuân.

Con cầu - nó là hình ảnh sự tiếp nối, sự thông thương, sự giao lưu
trong trường hợp thông thuận bình thường (Đi mở đường, Một bài thơ
đường, Thăng Long cầu mới 15 nhịp). Ngược lại, bất bình thường là sự
đứt đoạn, sự ngáng trở, sự ách tắc (Cầu ma, Cắm cột mốc giới tuyến, Chỗ
đầu cầu đó, chỗ bờ sông đó chỗ biển cát đó).

Cầu do vậy cũng gắn với tâm trạng con người và cũng thường gợi ra
không gian tâm tưởng với Nguyễn Tuân. Qua không gian cầu ta thấy được
“một trái tim và một nhịp cầu. Trên cầu vương vấn những trái tim chân
chính. Trong tim bắc được những nhịp cầu”. Cầu đòi hỏi phải trở lại đời
sống bình thường, quan hệ bình thường. Lịch sử đã qua cầu, đã vượt cầu
gắn kết, tụ hội những trái tim Việt Nam.

Hoàn chỉnh một không gian đất nước rộng lớn còn là không gian
rừng núi.

Không gian này thường mang vẻ hoành tráng hiếm có, cho dù là
rừng bãi Nam Bộ hay núi rừng Tây Nguyên, ngàn trầm Quảng Bình hay

dạn vớ lấy cành cây thúc trống liên hồi trong trận đánh đồn. Cũng như
sau này, ông trụ lại ở Hà Nội hăng say đội mũ sắt ra trận địa trong không
khí chiến trận đánh Mỹ.

Cái quý giá nổi bật ở những trang tả khung cảnh chiến đấu của
Nguyễn Tuân là cái sự thật chiến tranh cùng cái sự thật lòng người. Ông
viết với tư thế và tâm thế của người dự phần trực tiếp, của người trong
cuộc. Ông ghi những trận đánh thật sinh động: “Hỏa thiêu Đại Bục. Xích
Bích giữa rừng khô Đại Bục ngụp trong biển lửa, ngạt thở trong khói
súng. Đại bác, trọng liên của ta át hẳn giọng địch. Lơ láo, vài tràng liên
thanh đồn địch hấp hối, ằng ặc như tiếng bị bóp cổ”. Đây là tiếng trống
thúc trận: “Những hồi trống ngũ liên ầm ầm như thủy triều dâng lên mặt
đê. Trống giục nước dâng, cái đồn Đại Bục lọt thỏm dưới thung lũng kia
phỏng còn gì nữa? Tiếng trống cái đang cuộn lên dồn lũ giặc từ đồi A
xuống đồi B trống rung nước dâng đến đâu, lưỡi mác xung kích dâng
cao lên đến đấy. Búp đa thép chơm chởm như cỏ bồng nước lũ”. Tiếng
pháo “Choét! Choét! Ung! Các ông 60, các ông 80 làm việc đều tay. Tây cứ
nháo cả lên dưới sân đồn. Rồi đến đạn lõm của anh em công binh thì
không chê được. Badôca hay quá. Sẹt. Này một cái chớp thụt hậu, này
một cái chớp nữa phọt thẳng vào tường đất”.

Nói cho công bằng thì Nguyễn Tuân không thể tả hay và nhiều
những trận đánh như những cây bút đằm sâu trong chiến đấu thực sự:
Trần Đăng, Nguyễn Đình Thi, Hữu Mai, Nguyễn Khải, Hồ Phương Nhưng
ông lại có phần ưu thế hơn họ là gắn chặt được hậu phương và tiền
tuyến. Ông theo dõi được toàn cục diễn biến với sự tự ý thức sâu sắc:
“Cái tụ điểm quý giá nhất về tư liệu mỗi đồn là ở chỗ không khí chuẩn bị
đánh và sắc thái sinh hoạt của dân chúng quanh cứ điểm. Sau trận đánh,
trước trận đánh và phải là cái phần phối hợp của quân, dân, chính giữa
lúc đánh”. Quả vậy, ông đã tả cuộc thực tập phá rào, hạ đồn trên sa bàn

vạn người Mỹ xuống đường chống chiến tranh Mỹ tại Việt Nam. Riêng ở
Oasinhtơn 25 vạn người với nến và hoa xisêđêlích trên tay, tấm băng biểu
ngữ giương cao “không chết thêm một người nào nữa”. Hà Nội đại diện
cho cả nước. Hà Nội là Việt Nam. Thật tài tình khi Nguyễn Tuân gợi mở
được một không gian bao la của trận địa lòng dân qua những trang viết
như cuộn sóng, như bốc lửa (Hà Nội giải tù Mỹ qua phố Hà Nội). Nguyễn
Tuân là một trong những nhà văn đánh Mỹ một cách trí tuệ. Ông biết đối
sánh, đối chọi cái văn hóa thực sự với cái văn hóa giết người, cái văn
minh cao quý với cái văn minh man rợ. Một thông điệp ngầm được tuyên
bố. Thắng lợi của Việt Nam thực chất là thắng lợi cuộc đấu trí với siêu
cường B.52, thắng lợi của đường lối chiến lược chiến tranh nhân dân với
học thuyết xâm lược vũ khí luận.

Một không gian đặc trưng nữa phải kể là không gian văn hóa và lịch
sử. Đúng ra là không gian của giá trị văn hóa, không gian tích tụ lịch sử.
Nếu như trước kia Nguyễn Tuân đi tìm vẻ đẹp xưa cố hữu của thời vang
bóng thì ngày nay ông tiếp tục sự kiếm tìm ấy, phát hiện những vẻ đẹp
hiện hữu trong thời đại. Không hẳn chỉ là văn hóa ẩm thực, văn hóa du
lịch, văn hóa tâm linh mà là văn hóa hiểu theo nghĩa rộng rãi nhất, đặc
biệt là những mỹ tục mới, những nếp sống đổi mới, những cách hành xử
văn hóa đẹp đẽ mới. Có khi tiềm ẩn thật sâu xa. Như tâm thức trĩu nặng
của một người Hà Nội, bạn ông. Con người vốn dửng dưng với Hồ Gươm
đã phản tỉnh sau cơn mơ thấy con hồ bị lấp kín (Con hồ thủ đô). Trên tất
cả là đất nước với tầm cao văn hóa đối lập và đối chọi với những gì là
phản văn hóa. Có những kẻ tự xưng là đại diện của văn minh bậc nhất
nhân loại lại xúc phạm và hủy diệt văn hóa. Chúng “chẻ ván gỗ khắc và
đốt bốn cô tố nữ”, phá đình chùa, nhà thờ, bẻ gẫy đầu, gẫy tay tượng
Phật, đập tan thánh giá Trong khi đó, có những bà tám mươi, đầu bạc
phơ, nhớ lại thời con gái của mình mà vận những bộ áo quần màu sắc
tươi chói, cất lên làn dân ca mềm mại như đường cong những mái đình cổ