BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

BÙI THANH THẢO

CÁI ĐẸP TRONG VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT
CỦA NGUYỄN TUÂN
TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 5.04.33
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. TRẦN HỮU TÁ

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2005


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài:
Nguyễn Tuân là một hiện tượng lớn và phức tạp của nền văn học Việt Nam. Từ khi xuất hiện
đến nay ông đã giữ một vị trí quan trọng trên văn đàn và trong lòng độc giả biết bao thế hệ.
Nguyễn Tuân để lại cho văn học hiện đại Việt Nam một khối lượng tác phẩm không nhỏ: 4683
trang sách in (theo công trình sưu tầm và biên soạn Nguyễn Tuân toàn tập của giáo sư Nguyễn Đăng
Mạnh), chưa kể còn những tác phẩm mà người biên soạn chưa tìm thấy hoặc tìm được nhưng không
đầy đủ. Con số 4683 ấy tuy lớn nhưng có thể nó sẽ trở nên vô nghĩa, sẽ không làm nên tên tuổi một
Nguyễn Tuân như ta từng biết, nếu không có chất Nguyễn Tuân riêng biệt trong từng tác phẩm, từng
trang sách, thậm chí nhiều khi trong từng con chữ. Chất Nguyễn Tuân ấy là tấm thẻ thông hành đặc biệt
đưa Nguyễn Tuân vào lòng độc giả hiện tại, giữ ông lại với cả đời sau.
Lâu nay, khi nhắc đến Nguyễn Tuân, hầu như chẳng mấy ai phủ nhận ông là một nhà văn tài
hoa, uyên bác, một người luôn luôn xê dịch trong niềm say mê của cả cuộc đời mình. Và cũng không ai

Trong quyển Luận đề về Nguyễn Tuân [26], nhà nghiên cứu Trần Ngọc Hưởng có dành một
phần không nhỏ cho việc phân tích, nhận định về cái đẹp trong văn Nguyễn Tuân, chủ yếu là cái đẹp
trong tập Vang bóng một thời. Theo ông, Nguyễn Tuân đã “vừa vẽ lại cái đẹp xưa vừa nói cái đẹp của
những nho sĩ cuối mùa tuy buông xuôi bất lực trước thời thế nhưng quyết giữ trọn thiên lương và sự
trong sạch của tâm hồn bằng cách thực hiện cái đạo sống của người tài tử với những thú chơi phong
lưu tao nhã” [26, 9]. Ở đây, nhà nghiên cứu chủ yếu phân tích một số hình tượng tiêu biểu như nhân
vật cô Tú – cậu Chiêu (Ngôi mả cũ), nhân vật trong Chiếc lư đồng mắt cua, đặc biệt là nhân vật Huấn
Cao trong Chữ người tử tù để tìm ra những cái đẹp trong con người cũng như cuộc đời của họ, từ đó
khẳng định lòng yêu cái đẹp của Nguyễn Tuân. Về mặt hình thức tác phẩm của Nguyễn Tuân, tác giả
nói trên không phân tích nhiều, chỉ chú ý đến cách đặt tên nhân vật trong Vang bóng một thời và cho
rằng đó là “những cái tên gợi một nền văn hoá xưa, thanh lịch, nay còn đó, phảng phất hương sen”.
Nhìn chung, ở công trình của mình, tác giả Trần Ngọc Hưởng có chú trọng đến cái đẹp trong văn
chương của Nguyễn Tuân nhưng đó chưa phải là một cái nhìn toàn diện, thấu đáo, mà chỉ dừng lại ở
mức độ phân tích, bình giá một số tác phẩm quen thuộc. Tác giả chưa đưa ra được một kết luận khái
quát về cái đẹp trong văn Nguyễn Tuân, trong tính toàn diện và thống nhất của nó.
Trong công trình Thách thức của sáng tạo – Thách thức của văn hoá, nhà nghiên cứu Lê Ngọc
Trà có nhắc đến Nguyễn Tuân và sự say mê cái đẹp của ông. Trong bài Bí ẩn của sự say mê cái đẹp,
tác giả nhắc đến cái đẹp trong chuyện ăn uống của Nguyễn Tuân, cho rằng “Nguyễn Tuân coi ăn uống
không phải chỉ là chuyện thoả mãn nhu cầu đói khát thông thường mà còn là một hành động văn hoá,
một cử chỉ thẩm mĩ” [70, 183-184]. Ở đây, chủ yếu tác giả nhắc đến Nguyễn Tuân như một hiện tượng
minh chứng cho những vấn đề liên quan đến cái đẹp trong sáng tạo chứ không nhằm đi sâu phân tích
cái đẹp trong văn Nguyễn Tuân nên không thể đòi hỏi ở tác giả một sự cụ thể và đầy đủ được. Dẫu sao


đây cũng là một công trình quan trọng đối với chúng tôi trong khi thực hiện đề tài vì nó cung cấp cho
chúng tôi những vấn đề lí luận một cách khái quát để từ đó có thể đối chiếu so sánh tìm ra cái đẹp trong
văn Nguyễn Tuân.
Công trình Nguyễn Tuân tác phẩm và dư luận cũng có nhiều bài viết về Nguyễn Tuân, ở đây
chúng tôi chỉ nêu những bài viết về Nguyễn Tuân trước cách mạng. Tác giả Phan Cự Đệ trong Đọc lại
“Vang bóng một thời” của Nguyễn Tuân chủ yếu phân tích một số thú chơi của các nhân vật trong tập

Tuân luôn khắc khoải vì nhu cầu chuyển tải cái đẹp trong đời nghệ sĩ của mình.
Cũng là một công trình tuyển chọn nhiều bài viết về Nguyễn Tuân, quyển Nguyễn Tuân – cây
bút tài hoa và độc đáo [44] chú trọng nhiều đến văn nghiệp của Nguyễn Tuân. Trong bài viết Nguyễn
Tuân và cái đẹp, tác giả Hà Văn Đức quan tâm đến việc phân tích và lí giải bản chất cũng như động cơ
khiến Nguyễn Tuân tìm đến với cái đẹp. Theo tác giả, “đối với Nguyễn Tuân thì cái đẹp chỉ nhằm thoả
mãn, đáp ứng những khoái cảm thẩm mĩ của cá nhân”. Và theo ý kiến riêng của chúng tôi, có lẽ tác giả
đã nhìn Nguyễn Tuân và những trang văn ông viết về cái đẹp theo một cách khác, cách mà chúng tôi
cho là chưa được công bằng lắm với Nguyễn Tuân. Đó là khi tác giả cho rằng tính chất tiêu cực của
Vang bóng một thời nằm ở chỗ Nguyễn Tuân đã đề lên thành mẫu mực lối sống của một lớp nhà nho
lỗi thời, những người còn lại của tầng lớp thống trị cũ, tuy đã thất thế đầu hàng thực dân nhưng vẫn cố
đóng vai quý tộc bằng nghệ thuật hành lạc hơn đời. Có lẽ tác giả đã quá khắt khe khi nhìn nhận vấn đề
này. Đúng là những nhà nho kia thuộc lớp người mà thời của họ đã trôi qua nhưng liệu có phải vì thế
mà họ không còn được phép gìn giữ những gì mà họ cho là tinh hoa trong lối sống tinh thần xưa kia?
Một chén trà sớm, một bữa rượu thạch lan hương, một buổi thả thơ, một chiếc đèn kéo quân cho con
cháu vui trung thu, liệu có phải là những thứ chứng tỏ cho hành động cố tình đóng vai quý tộc? Và nếu
thế thì ngày nay chúng ta tìm về với nghệ thuật thư pháp, với chiếc đèn kéo quân, chúng ta dạy cho
sinh viên biết thế nào là thả thơ, đánh thơ, là chúng ta đang đóng vai quý tộc, đang cố níu kéo thời đã
qua chăng? Trong bài viết này, tác giả có những chỗ nhìn nhận xác đáng về Nguyễn Tuân, chẳng hạn
nhìn nhận yếu tố dân tộc, lòng tự hào và giá trị thẩm mĩ dân tộc trong những trang viết của Nguyễn
Tuân. Còn những điều như chúng tôi vừa nói ở trên có lẽ một phần do ảnh hưởng tất yếu của thời đại
nên cái nhìn của nhà nghiên cứu đối với nhà văn còn có phần khe khắt.
Trong bài viết “Những chặng đường sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Tuân” – mở đầu quyển
Nhà văn trong nhà trường: Nguyễn Tuân, nhà nghiên cứu Trần Hữu Tá cũng có những trang viết khái
quát về cái đẹp trong văn Nguyễn Tuân, cả trước và sau Cách mạng tháng Tám. Với cái đẹp trong văn
Nguyễn Tuân trước Cách mạng, nhà nghiên cứu nhìn vấn đề ở cả hai mặt: khi Nguyễn Tuân đưa cái
đẹp thăng hoa bằng tài năng của mình và cả những lúc dường như ông quá đà khi tìm kiếm cái đẹp cả
trong những hành động như Ném bút chì. Nhà nghiên cứu đặc biệt chú trọng đến tinh thần dân tộc của
Nguyễn Tuân, yếu tố khiến ông không lạc vào chủ nghĩa duy mỹ thuần tuý, không hoàn toàn “nghệ
thuật vị nghệ thuật” [61, 13]. Đó cũng là yếu tố khiến Nguyễn Tuân có những trang viết rất hay về cái
đẹp của những giá trị truyền thống của văn hoá dân tộc. Bài viết nói trên đã giúp chúng tôi có được cái

chúng tôi những cơ sở quan trọng trong việc nghiên cứu đề tài này. Tuy nhiên tác giả đã không có một
bài viết riêng về cái đẹp trong văn Nguyễn Tuân, tất cả những điều chúng tôi trình bày ở trên là sự thu
nhặt trong khi đọc những bài viết chung về Nguyễn Tuân.


Nhìn chung, những công trình kể trên đều có đề cập đến cái đẹp trong đời và trong văn Nguyễn
Tuân dưới nhiều góc độ, nhiều quan niệm khác nhau, tuỳ quan điểm của tác giả, tuỳ mục đích của công
trình và tuỳ vào ảnh hưởng của thời đại. Tất cả những điều đó sẽ là cơ sở cần thiết để chúng tôi tiếp cận
và tìm hiểu kĩ hơn về cái đẹp trong văn xuôi nghệ thuật của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám.
3. Phạm vi nghiên cứu:
Về phạm vi tư liệu nghiên cứu, ở đề tài này chúng tôi chỉ giới hạn ở những tác phẩm văn xuôi
nghệ thuật của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám. Sự nghiệp văn chương của Nguyễn Tuân đồ
sộ về khối lượng và phong phú về thể loại, trong đó bên cạnh những sáng tác văn học ông còn có
không ít những bài nghiên cứu sắc sảo. Mặt khác, cũng như sự nghiệp của những nhà văn cùng thời trải
qua hai đoạn đời trước và sau Cách mạng tháng Tám, sáng tác của Nguyễn Tuân cũng chia thành hai
giai đoạn như thế. Tất nhiên về phong cách nói chung thì bao giờ Nguyễn Tuân cũng vẫn là chính
mình, vẫn giữ một phong cách riêng biệt không thay đổi nhiều và cũng không lẫn được với ai. Tuy
nhiên, xét về giá trị tư tưởng, về cách thể hiện nội dung tư tưởng qua tác phẩm, đặc biệt là xét về cái
đẹp trong văn Nguyễn Tuân, thì có sự khác nhau không nhỏ giữa hai giai đoạn sáng tác này.
Cái đẹp tồn tại trong suốt đời văn Nguyễn Tuân, trong cả những sáng tác trước và sau cách
mạng. Có thể giữa hai giai đoạn này những biểu hiện của cái đẹp không giống nhau trong những trang
văn Nguyễn Tuân nhưng xét đến cùng đó cũng chỉ là hai giai đoạn của một quá trình, khác nhau nhưng
không mâu thuẫn nhau là mấy. Cũng bởi vì cả đời văn, đời người của mình, Nguyễn Tuân luôn là kẻ
cần mẫn đi tìm cái đẹp cho mình và cho đời. Tuy nhiên do phạm vi của một đề tài cao học, chúng tôi
chỉ giới hạn phạm vi tìm hiểu của mình ở những sáng tác văn xuôi nghệ thuật của Nguyễn Tuân trước
Cách mạng tháng Tám.
Về phạm vi nghiên cứu, cái đẹp trong văn chương là một đề tài lớn hàm chứa trong nó nhiều vấn
đề và những vấn đề này được thể hiện không giống nhau ở những nhà văn khác nhau. Do đó, đến với
đề tài về cái đẹp trong văn xuôi nghệ thuật Nguyễn Tuân, chúng tôi không có tham vọng trình bày tất
cả các vấn đề có liên quan mà chỉ giới hạn lại ở hai mặt cụ thể: cái đẹp thể hiện trong nội dung tác

người thưởng thức và phê bình nghệ thuật mà đôi khi dưới góc độ người làm chính trị, đặt tác phẩm
văn học vào quỹ đạo chính trị xã hội và để cho cả nhà văn lẫn tác phẩm xoay tròn trong đó, không có
cách nào thoát ra được. Hẳn nhiên tầm tư tưởng của nhà văn và tư tưởng trong tác phẩm là vấn đề đáng
quan tâm nhưng trước hết, tác phẩm văn học vẫn là một chỉnh thể nghệ thuật, nó đòi hỏi và xứng đáng
được xem xét như một chỉnh thể độc lập tách khỏi những vấn đề phi văn học khác. Và chỉ bằng cách
đó, ta mới có thể tìm được giá trị nghệ thuật thực sự của tác phẩm.
- Khi tìm hiểu cái đẹp trong văn xuôi nghệ thuật của Nguyễn Tuân, chúng tôi chú tâm vào xem
xét ở hai bình diện: cái đẹp được Nguyễn Tuân miêu tả trong tác phẩm và cái đẹp của bản thân tác
phẩm, cái đẹp của sự hài hoà giữa nội dung và hình thức nghệ thuật. Thực ra tất cả những điều này
không phải là mới mẻ hoàn toàn. Như chúng tôi đã trình bày trong phần Lịch sử vấn đề, nhiều nhà
nghiên cứu cũng đã đề cập đến cái đẹp trong văn Nguyễn Tuân nhưng do yêu cầu và mục đích khác


nhau của mỗi công trình, mỗi bài viết, cho nên các tác giả chưa giải quyết cặn kẽ vấn đề này. Thực hiện
đề tài này, chúng tôi khảo sát toàn bộ văn xuôi nghệ thuật của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng
Tám để có thể tìm hiểu về cái đẹp trong văn ông một cách hệ thống hơn, mong muốn góp thêm một
cách nhìn, cách nghĩ về văn chương và cái đẹp trong văn chương của Nguyễn Tuân.
6. Kết cấu luận văn:
Ngoài phần dẫn nhập, kết luận và thư mục tham khảo, luận văn bao gồm ba chương tập trung
vào các vấn đề sau:
Chương 1: Một số vấn đề chung
Chương 2: Cái đẹp nhìn từ góc độ nội dung
Chương 3: Cái đẹp của sự hài hoà giữa hình thức và nội dung


CHƯƠNG 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG
1.1. Vài nét về tác giả và tác phẩm:
1.1.1. Vài nét về tác giả:

Năm 1996, Nguyễn Tuân được truy tặng giải thưởng Hồ Chí Minh – phần thưởng xứng đáng
cho gần năm mươi năm lao động nghệ thuật nghiêm túc với những cống hiến quý giá cho nền văn học
dân tộc.
Nguyễn Tuân đến với văn học không sớm như một vài hiện tượng đặc biệt của văn học Việt
Nam, nhưng ông được đánh giá là người có đời văn trọn vẹn hiếm có. Trải qua bước thử nghiệm không
thành công ban đầu với thơ và truyện ngắn hiện thực, Nguyễn Tuân sớm nhận ra ưu thế của mình ở thể
loại tuỳ bút và ông đã định hình phong cách cũng như khẳng định tài năng ở mảng này. Với 4683 trang
in (trong công trình Nguyễn Tuân toàn tập – Sđd) ở cả lĩnh vực sáng tác (với truyện ngắn, tiểu thuyết,
tuỳ bút và phóng sự) lẫn lĩnh vực phê bình, dựng chân dung văn học, Nguyễn Tuân thực sự trở thành
một trong những tác gia lớn của nền văn học nước nhà. Nhắc đến Nguyễn Tuân, người ta nghĩ ngay
đến một con người rất ngông, rất thẳng và cũng rất chân tình, công bằng với mình và với người xung
quanh. Nhắc đến Nguyễn Tuân, người ta nhớ đến một phong cách độc đáo với những trang văn giàu
sức thuyết phục, với những bài phê bình sắc sảo vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.
Nhận xét về Nguyễn Tuân, nhà văn Nguyên Ngọc đã bộc bạch hết sức chân thành:
“Sau khi ông mất, ta bỗng nhận ra rằng con người ấy đi qua cuộc đời đã để lại trên mặt đất này
một vết hằn sâu biết chừng nào. Ấy hẳn là do bởi sức nặng nhân cách và tài năng của ông, cả hai đều
lớn, nhiều khi lớn đến vướng víu, kềnh càng và không phải ai cũng có thể lấy làm dễ chịu.” [51, 532]
Có lẽ không chỉ Nguyên Ngọc mà cả chúng ta, những ai yêu văn và quý con người Nguyễn
Tuân đều phải công nhận như thế. Nguyễn Tuân thẳng tính, ngông và kiêu bạc lắm. Dĩ nhiên không
tránh khỏi có lúc quá đà nhưng đó cũng là do sự thẳng thắn và nhiệt tình của ông. Nói những điều đó là
dấu hiệu của một cá tính mạnh mẽ, chắc cũng không phải là chủ quan. Và có lẽ cá tính đặc biệt ấy của
Nguyễn Tuân là một yếu tố quan trọng – cùng với tài năng và sự lao động nghiêm túc – tạo nên một
nhà văn Nguyễn Tuân với phong cách nghệ thuật độc đáo.
1.1.2. Văn xuôi nghệ thuật trong sự nghiệp của Nguyễn Tuân:
Văn xuôi nghệ thuật là một bộ phận thiết yếu làm nên diện mạo của một nền văn học. Nhắc đến
văn xuôi nghệ thuật, người ta không thể quên những thể loại như truyện ngắn, tiểu thuyết, tuỳ bút,…
Nếu căn cứ theo sơ đồ của Jakobson thì có thể chia văn xuôi nghệ thuật ra làm hai loại hình chính: loại
hình gắn với chức năng thể hiện và loại hình gắn với chức năng biểu cảm. Ở loại hình thứ nhất, ta có
truyện ngắn, truyện vừa và tiểu thuyết. Ở loại hình thứ hai, tuỳ bút là tiêu biểu nhất - loại này gần như


Dzếnh. Về tuỳ bút, không thể không kể đến Nguyễn Tuân, và sau này là Hoàng Phủ Ngọc Tường. Như
vậy, Nguyễn Tuân là một trong số ít người thành công với văn xuôi ở ngôi thứ nhất, chủ yếu bằng tuỳ
bút của mình.


Nhìn chung, trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân, văn xuôi nghệ thuật chiếm một vị trí
quan trọng cả về số lượng lẫn chất lượng và chủ yếu là văn xuôi ở ngôi thứ nhất. Nhận xét khái quát
ban đầu này sẽ giúp cho người viết rất nhiều trong quá trình tìm hiểu cái đẹp trong văn xuôi nghệ thuật
của Nguyễn Tuân.
1.1.3. Một số đặc điểm văn xuôi nghệ thuật của Nguyễn Tuân:
1.1.3.1. Các thể loại chính trong văn xuôi nghệ thuật của Nguyễn Tuân là tuỳ bút, truyện ngắn
và tiểu thuyết – trong đó tuỳ bút và truyện ngắn thành công hơn tiểu thuyết.
Có ai đó đã nói rằng mỗi con người trên trái đất này là một quyển sách nếu ta biết cách đọc nó.
Điều đó có nghĩa là mỗi người chứa trong mình biết bao điều bí mật, bao điều kì lạ mà rất nhiều khi
ngay cả bản thân cá thể đó cũng không thể nào lí giải, không thể nào tự khám phá trọn vẹn những gì
tiềm ẩn trong mình. Và cuộc đời của mỗi con người suy cho cùng cũng là cuộc hành trình đi tìm chính
bản thân mình, phát hiện chính bản thân mình trong lẽ vận động vô cùng của trời đất. May mắn cho
những ai đi hết cuộc đời và tìm được chính mình. Điều đó không phải ai cũng làm được và nếu làm
được thì cũng không phải dễ dàng. Phải trải qua nhiều thăng trầm, nhiều thất bại, thậm chí lầm lạc
trong đời, người ta mới đạt được mục đích đó.
Con đường đến với nghệ thuật của các nhà văn cũng vất vả như thế. Có người đi hết đời người –
đời văn mới cay đắng nhận ra rằng mình sinh ra không phải để dành cho thể loại mà bấy lâu nay mình
vẫn hằng theo đuổi. Có người may mắn hơn, nhận ra chính mình sớm hơn để theo đến trọn đời thể loại
mà sau này họ có thể tự hào coi (và được mọi người thừa nhận) là thể loại sở trường của mình. Nguyễn
Tuân là một trong số những người như thế. Có không ít người rất lâu sau khi tiếp xúc và yêu văn
Nguyễn Tuân mới biết rằng tuỳ bút – thể loại được nhắc gắn liền với tên tuổi Nguyễn Tuân – không
phải là lựa chọn ban đầu của ông. Và chắc cũng có rất nhiều người mãi đến khi đọc bộ sách Nguyễn
Tuân toàn tập mới biết rằng trước khi đến với văn xuôi, Nguyễn Tuân từng ôm mộng trở thành một
nhà thơ (có sáng tác hẳn hoi!). Đó là trải nghiệm của cả một đời người. Từ thơ đến văn xuôi hiện thực
và sau cùng là tuỳ bút là cả một quá trình tự khám phá chính mình của Nguyễn Tuân. Thử nghiệm, thất

Nguyễn Tuân, mà có khi còn ngược lại. Không phải không có người cho rằng trước cách mạng Nguyễn
Tuân cứ xê dịch lang thang không mục đích, sống vô trách nhiệm với đời. Chuyện có trách nhiệm hay
không xin hãy khoan bàn đến. Còn chuyện lang thang xê dịch thì đâu cứ gì trước cách mạng, cả đời
người và cả đời văn của mình có bao giờ Nguyễn Tuân thôi không xê dịch hay không muốn xê dịch
đâu? Vấn đề là ở chỗ: trước cách mạng, Nguyễn Tuân xê dịch và cho ra đời những Thiếu quê hương,
Một chuyến đi, Tuỳ bút I, Tuỳ bút II,… còn sau cách mạng, xê dịch lại mang về cho ông Sông Đà, Tuỳ
bút kháng chiến và hoà bình, Hà Nội ta đánh Mĩ giỏi,… Rõ ràng là hai bên khác nhau về tư tưởng và
phần ưu thế nghiêng về những tác phẩm sau cách mạng. Nói như thế không có nghĩa là những gì
Nguyễn Tuân viết trước cách mạng đều không đáng giá tí nào về mặt tư tưởng, đều chỉ đơn thuần là sự
biểu diễn chữ nghĩa. Chúng tôi sẽ đi sâu hơn vấn đề này trong phần sau. Ở đây chúng tôi chỉ muốn nói
đến đề tài trong các sáng tác của Nguyễn Tuân trước cách mạng. Hầu như trong mỗi tác phẩm của ông


đều phảng phất hình ảnh của người lữ thứ, nếu không phải là nhân vật chính thì cũng in hơi hướng đâu
đó trong mỗi trang văn. Viết nhiều về xê dịch, có lẽ trước hết bởi bản thân Nguyễn Tuân là một người
thích xê dịch. Cả đời mình ông luôn mong muốn được đi nhiều nơi, thăm thú nhiều phong cảnh, gặp gỡ
nhiều con người để làm giàu vốn sống, vốn ngôn ngữ (vốn không hề nghèo nàn) của mình. Sau cách
mạng, những chuyến đi ấy được xem là thực tế để sáng tác, được lấy làm gương cho văn nghệ sĩ, và
thực tế chúng đã mang về cho Nguyễn Tuân nhiều tác phẩm giá trị, chẳng hạn như Sông Đà. Còn trước
cách mạng, những chuyến đi không cho người ta thấy rõ được chí lớn của người ra đi, không thấy được
ý nghĩa cách mạng tích cực nào trong đó cho nên Nguyễn Tuân và cả những tác phẩm xê dịch thời kì
này không nhận được sự ủng hộ nhiệt tình. Thế nhưng chúng ta có lẽ nên nhìn nhận tác phẩm khi đặt
chúng trong chính bối cảnh mà chúng được khai sinh. Những năm trước cách mạng, trong giới văn
nghệ sĩ đâu phải chỉ một mình Nguyễn Tuân chưa hiểu cách mạng, chưa thực sự có tâm huyết cống
hiến cho cách mạng. Mà cả trong xã hội cũng thế. Vậy thì đâu thể trách Nguyễn Tuân là người vô trách
nhiệm. Nếu Nguyễn Tuân vẫn cứ thấy Thiếu quê hương ngay trong những ngày cả Hà Nội sục sôi
trong không khí đánh Mĩ thì quả thật ông mới là người đáng trách. Còn trước 1945, cách mạng hình
như chưa phải là một đáp số mà hãy còn là ẩn số đối với nhiều văn nghệ sĩ. Nam Cao cũng phải đến
1945 mới thực sự mang một đôi mắt khác khi nhìn về cách mạng. Vũ Trọng Phụng trước 1945 dẫu có
cảm tình với cách mạng cũng chỉ có thể xây dựng được hình ảnh ông già Hải Vân – một người cách

một chút hồn văn hoá cổ xưa, chẳng hạn một người con hát tên Cúc mượn một câu Đường thi khắc lên
dấu triện tên mình,… Có lẽ, trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, khi mà xã hội vàng thau lẫn lộn, khi mà bản
thân người nghệ sĩ chưa tìm đến được với ánh sáng cách mạng, thì với người nghệ sĩ từng thấm nhuần
cách giáo dục truyền thống như Nguyễn Tuân, quá khứ vàng son của những thú chơi, những con người
thanh bạch như là một cứu cánh để tâm hồn ông khỏi rơi vào những truỵ lạc ở đời. Mà không phải chỉ
cứu một mình tâm hồn Nguyễn Tuân. Chính giáo sư Hoàng Như Mai, người sống cùng thời và chỉ nhỏ
hơn Nguyễn Tuân vài tuổi, từng công nhận rằng chính những tác phẩm viết về quá khứ của Nguyễn
Tuân đã giữ tâm hồn những người trẻ như ông khi ấy khỏi rơi vào tội lỗi, giữ cho truyền thống dân tộc
không trở thành xa lạ với lớp trẻ khi mà làn sóng văn hoá phương Tây đang tràn ngập vô tội vạ và một
phần không nhỏ trong số đó đang đầu độc những tâm hồn người Việt, nhằm làm cho họ quên đi nguồn
cội của mình:
“Vang bóng một thời” đã đưa bọn lãng tử chúng tôi trở về với dân tộc. Đến với cuốn sách,
chúng tôi được mở trí khôn đón nhận bao nhiêu tinh hoa kiến thức văn hoá tinh tế (...). Nguyễn Tuân
dạy cho ta nghệ thuật sống để tận hưởng ý vị tinh tuý sâu sắc của cuộc sống - cuộc sống không phải
tìm tận đâu xa lạ, chính là cuộc sống của Việt Nam ta. [65, 145]
1.1.3.3. Yếu tố nổi bật xuyên suốt sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân trước cách mạng là cái
đẹp với nhiều dạng thức và phương thức biểu hiện khác nhau. Đây là một đặc điểm khá quan trọng làm
nên phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân, làm nên một “Nguyễn Tuân – người đi tìm cái đẹp”


trong lòng độc giả trong và ngoài nước. Đây cũng là khía cạnh mà công trình của chúng tôi chọn làm
đề tài chính, do đó chúng tôi sẽ làm rõ ý này ở chương 2.
1.1.3.4. Trong văn xuôi nghệ thuật Nguyễn Tuân, hình thức nghệ thuật của tác phẩm đặc biệt
được quan tâm, trở thành nét độc đáo riêng trong phong cách Nguyễn Tuân. Ông không chỉ coi hình
thức là phương tiện chuyển tải nội dung mà còn coi đó là đối tượng của quá trình sáng tạo cái đẹp. Nói
cách khác, đối với Nguyễn Tuân, cái đẹp không phải chỉ nằm trong nội dung tư tưởng mà tác phẩm
phản ánh, cái đẹp còn nằm trong bản thân tác phẩm, trong hình hài tác phẩm. Điều này cũng nằm trong
phạm vi nghiên cứu chính của chúng tôi nên chúng tôi sẽ trình bày kĩ hơn ở chương 3.
Như vậy, qua một số khảo sát ở trên, chúng ta thấy rằng văn xuôi nghệ thuật của Nguyễn Tuân
trước cách mạng mang những đặc điểm rõ ràng, cụ thể và đồng thời cũng là riêng biệt cho phong cách

quan ấy có thể là một trong ngũ quan hoặc là tác động đến “nội quan” trong tâm giới tức là trí tưởng
tượng của con người. Cái đẹp có khả năng cuốn hút con người, lôi cuốn người thưởng thức nó một
cách mãnh liệt mà không phụ thuộc vào sự chi phối của lí trí mạnh mẽ như các khái niệm khác. Con
người ta hễ thấy cái đẹp ở đâu thì tự nhiên muốn nghiêng mình về đó, không nhất thiết phải biết là cái
đẹp đó có mang lại lợi ích gì cho bản thân mình hay không. Nói một cách khác, cái đẹp tồn tại trên thế
giới là do nhu cầu tự thân của nó, nó cứ đẹp mà không nhất thiết phải gắn với một mục đích nào thì khi
con người cảm nhận vẻ đẹp ấy cũng thế, hoàn toàn vô tư. Nhưng nói như thế hoá ra cái đẹp là cái vô
ích hay sao? Nó sinh ra không vì mục đích gì, con người ngắm nhìn chiêm ngưỡng thưởng thức nó
cũng không nhằm mục đích gì, thế thì nó tồn tại làm gì? Thực ra, ngay trong bản thân cái đẹp đã bao
gồm một sự ích lợi cao thượng – đó là nó có khả năng làm thoả mãn nhu cầu thẩm mĩ của con người,
mang đến cho con người một sự hài lòng mãn ý, một khoái lạc thanh cao. Và cũng từ việc cảm nhận cái
đẹp ấy, con người sẽ cảm thấy như phẩm cách của mình cao hơn lên, giá trị của mình tăng hơn lên –
không phải cao hơn để hãnh tiến, để so đo hay để người khác phải thán phục mà cao hơn lên để thấy
mình NGƯỜI hơn.
Có lẽ chính vì cái đẹp vừa gần gũi vừa bí ẩn như thế mà trong lịch sử mĩ học đã có rất nhiều
quan niệm khác nhau về cái đẹp.
Mĩ học duy tâm khách quan – mà đại diện tiêu biểu của nó phải kể đến Platông và Hêghen –
không tìm thấy cơ sở của cái đẹp trong các sự vật hiện tượng của thế giới hiện thực, họ lí giải nguồn
gốc của nó từ trong thế giới ý niệm. Vì lí do đó mà cái đẹp theo họ là một phạm trù vĩnh cửu, bất biến.
Hêghen thì lí giải bản chất cái đẹp như là biểu hiện cảm tính của ý niệm tuyệt đối ở trong nghệ thuật.
Vì vậy trong khi đề cao cái đẹp trong nghệ thuật ông đồng thời hạ thấp cái đẹp trong tự nhiên:
“…Ngay từ bây giờ đã có thể cho rằng cái đẹp nghệ thuật cao hơn cái đẹp tự nhiên. Vì cái đẹp
nghệ thuật là cái đẹp nảy sinh và hai lần nảy sinh từ tinh thần. Tinh thần và những sáng tạo của nó
càng cao hơn tự nhiên bao nhiêu thì cái đẹp nghệ thuật càng cao hơn cái đẹp tự nhiên bấy nhiêu.”
Và:


“Chúng tôi loại trừ cái đẹp trong tự nhiên ngay từ đầu, ra khỏi phạm vi bộ môn khoa học của
chúng tôi”. [72, 72]
Trong khi đó mĩ học duy tâm chủ quan – mà đại diện là Hume, Lalo, Kant – lại tuyệt đối hoá cái

Ở thế kỉ XIX, Secnưshepski (Tsernưshevski) cho rằng cái đẹp là cuộc sống và “Một thực thể
đẹp là thực thể trong đó ta nhìn thấy cuộc sống đúng như quan niệm của chúng ta, một đối tượng đẹp
là một đối tượng trong đó cuộc sống được thể hiện hay là nó nhắc ta nghĩ tới cuộc sống” [72, 74].
Như vậy so với các quan điểm duy tâm và duy vật thô sơ trước đó, quan niệm của Secnưshepski
về cái đẹp đã tiến một bước dài bởi ông đã rút ra nhiều kết luận quan trọng về bản chất của cái đẹp.
Ông khẳng định cái đẹp là một thuộc tính của bản thân hiện thực, chính hiện thực gợi lên trong ta cảm
xúc về cái đẹp, cái có giá trị thẩm mĩ; bởi vậy cái đẹp là sự thống nhất giữa hai mặt khách quan và chủ
quan.
Mĩ học Mác – Lênin đã lí giải về bản chất của cái đẹp trên một chất lượng mới. Mĩ học mácxít
quan niệm rằng “bản chất của cái đẹp là sự thống nhất biện chứng giữa hai nhân tố khách quan và chủ
quan” [72, 76]. Chúng ta thấy rằng mĩ học Mác – Lênin đã khắc phục được những nhược điểm của các
nhà duy tâm và duy vật thô sơ trước đó khi quan niệm về cái đẹp. Cái đẹp tồn tại khách quan bên ngoài
sự chi phối của con người nhưng cũng không phải hoàn toàn như vậy khi con người đã dần dần biết
sáng tạo cái đẹp theo ý muốn chủ quan của mình. Và cũng không thể phủ nhận yếu tố chủ quan của
mỗi cá nhân trong khi nhận xét đánh giá về cái đẹp của vạn vật quanh mình. Ông bà ta đã chẳng đúc
kết “chín người mười ý” đó sao? Như vậy rõ ràng bản chất của cái đẹp không phải chỉ là yếu tố khách
quan, lại càng không phải chỉ phụ thuộc vào chủ quan của người cảm nhận mà nó là sự thống nhất biện
chứng của cả hai yếu tố này. Có nhìn nhận như thế chúng ta mới có thể có cái nhìn đúng đắn về cái đẹp
và từ đó mới có thể lí giải một cách hợp lí những bí ẩn về cái đẹp mà con người vốn dĩ luôn khao khát
tìm hiểu.
Cũng trên cơ sở quan niệm mácxít về cái đẹp, Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng:
“Có thể xem các hiện tượng là đẹp khi với tính toàn vẹn cụ thể cảm tính của chúng thể hiện
những giá trị nhân bản, xã hội, do khẳng định giá trị của con người trong thế giới, chứng tỏ sự mở
rộng giới hạn tự do của xã hội và con người, thúc đẩy sự phát triển hài hoà của nhân cách, làm nảy
sinh và bộc lộ ngày càng đầy đủ những sức mạnh và năng lực của con người.” [14, 34]
Nhìn chung, một quan niệm rạch ròi về cái đẹp là rất khó, nếu như không muốn nói là không thể
nói lời phán quyết cuối cùng về cái đẹp. Một quan niệm tương đối về cái đẹp, thể hiện được cách tiếp
cận về bản chất của nó (dù không đầy đủ) và hướng đến giá trị nhân văn là đã có thể chấp nhận được.
Trên cơ sở đó, chúng tôi cho rằng quan niệm về cái đẹp theo quan điểm mácxít là hợp lý hơn cả. Cái
đẹp phải bao hàm cả cái khách quan và chủ quan, phải bao gồm mối quan hệ biện chứng giữa chúng