NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG BIỂU TƯỢNG
TRONG SÁNG TÁC CỦA KIM LÂN
Hoàng Thị Thanh Hải
1Kim Lân là cây bút truyện ngắn xuất sắc của nền văn học Việt
Nam hiện đại. Trong sáng tác của Kim Lân, đề tài nông thôn là đề tài
chủ yếu và hầu như duy nhất của ông. Bằng nghệ thuật xây dựng biểu
tượng, Kim Lân đưa người đọc tiếp cận gần hơn với cuộc sống của
những người nông dân ở nông thôn cùng những phong tục tập quán, các
truyền thống văn hóa từ ngàn đời của vùng quê Kinh Bắc nói riêng, của
dân tộc Việt Nam nói chung. Thông qua các sáng tác đó, chúng ta thấy
được những thành công trong sự nghiệp của Kim Lân và đóng góp của
ông cho văn học nước nhà.

1. Mở đầu
Xây dựng biểu tượng từ lâu đã được các nhà văn sử dụng trong sáng tạo nghệ thuật.
Xây dựng biểu tượng có vai trò quan trọng trong việc khắc họa không gian, nhân vật Bằng
việc xây dựng biểu tượng, Kim Lân giúp người đọc đến gần hơn với không gian nông thôn,
hé mở cho độc giả bức chân dung cuộc sống với nhiều kiểu người, với những mảnh đời, số
phận khác nhau.
2. Nội dung
2.1. Khái niệm biểu tượng
Biểu tượng là thuật ngữ của mĩ học, lí luận văn học và ngôn ngữ học, có nghĩa rộng và
hẹp. Theo nghĩa rộng, “biểu tượng là đặc trưng phản ánh cuộc sống bằng hình tượng của văn
học nghệ thuật” [1]. Theo nghĩa hẹp, “biểu tượng là một phương thức chuyển nghĩa của lời
nói hoặc một loại hình tượng nghệ thuật đặc biệt có khả năng truyền cảm lớn, vừa khái quát
được bản chất của một hiện tượng nào đấy, vừa thể hiện một quan niệm, một tư tưởng hay
triết lý sâu xa về con người và cuộc đời” [1]. Biểu tượng là những hình ảnh cụ thể, cảm tính,
giàu cảm xúc, chứa đựng những tầng ý nghĩa sâu sắc. Biểu tượng không phải một hiện tượng

của cộng đồng trong các truyền thống văn hoá đó. Nó không chỉ là kết quả trí tuệ, tài năng và
sức mạnh của tập thể mà còn là nơi gắn kết cộng đồng, nơi tô đậm tình cảm giữa con người
với thiên nhiên, với quê hương đất nước. Làng được hiện lên qua các phong tục dân gian
trong các tác phẩm như Con Mã Mái, Đôi chim thành hay Chó săn… Đọc các tác phẩm này,
chúng ta thấy được thú chơi thả chim hay chọi gà, chơi chó săn được tác giả tái hiện tỉ mỉ qua
cách miêu tả từ cách nuôi, cách chăm sóc, cách chơi, qua đó, người đọc có thể thấy cuộc sống
thôn quê thanh bình êm ả, bao nỗi nhọc nhằn vất vả thường ngày giờ đây nhường chỗ cho
những thú chơi thư giãn, lành mạnh. Không chỉ dừng lại ở đó, trong các sáng tác về phong
tục làng quê ấy, Kim Lân còn chú ý miêu tả các đám đông trong lễ hội để làm rõ tính cộng
đồng ở thôn quê. Ở Con Mã Mái, tác giả viết: “Khách mỗi lúc thêm đông, gian nhà vừa lụp
xụp vừa chật chội bộn lên những tiếng người. Tiếng cười nói xôn xao ầm ĩ”, “Cu Trạm lách
qua vòng người chạy ra gọi đồ Thảo khoe rối rít trong khi ông này tưởng Mã Mái thua mười
mươi chán nản ra ngồi hàng nước, chẳng buồn nhìn nhõi đến gà nữa …”.
Ngoài các thú chơi đậm đà bản sắc dân tộc, ta còn thấy ở đó một văn hoá làng qua cách
xư xử, tiếp đãi nhau. Ở Đôi chim thành nội dung xoay quanh thú chơi chim của ông Trưởng
Thuận, người dân quê. Trưởng Thuận sành chơi chim, bình thường không bao giờ ông thả
chim trong điều kiện thời tiết xấu. Nhưng khách đến chơi toàn người mê thú chơi chim như
ông, họ toàn là người hàng xóm, là các tay sành sỏi, vì nể ông đáp lại yêu cầu của họ, thả
chim cho họ xem mặc dù trong lòng còn ngần ngại. Cơn giông đến gió đánh bạt lồng chim
làm ông ốm. Sự thân tình, vị nể, nhiệt tình chiều khách này chỉ có ở làng quê.
Trong Thượng tướng Trần Quang Khải - Trạng vật, nhà văn đã gợi lại không khí đậm
chất văn hoá dân gian của những vùng quê đồng bằng Bắc Bộ vào những dịp lễ hội đặc sắc
đầu xuân. Đánh vật, đấu võ là phong tục có từ lâu đời được nhân dân yêu thích. Nó không chỉ
là thú vui mà bên cạnh đó còn rèn luyện sức khỏe, rèn luyện ý chí con người. Mỗi khi có hội
vật, hội võ, người dân quê thường tới sân vật xem, cổ vũ cho đô vật mà mình yêu thích. Nhà
văn tái hiện sinh động qua đoạn: “Trên một khoảng đất rộng ước chừng một sào ruộng đất
cao, có cọc tre đóng xung quanh cho khỏi lở, dùng làm sới vật, lực sĩ các lộ thi nhau trổ tài. Ở
đây toàn những đô vật chọn lọc kỹ càng có tài, có sức cả”. “Đức Thái Tông Trần Cảnh cũng
ngự xem, và có cả quan Thái sư Trần Thủ Độ cầm chầu cho thêm long trọng. Cờ xí, tàn quạt
rợp trời. Nam phụ lão ấu đứng vây quanh xem đông như kiến cỏ. Đô vật các lộ ngồi hai bên

kiếm đâu ra được mảnh đất. Mình là con người nhà nông, rời mảnh đất ra là thấy ngay cái đói
nghèo, cay cực rồi”.
Với ông Tư Mủng mảnh đất mà gia đình ông khai hoang chính là làng, là quê hương, là
cuộc sống, là tất cả những gì thân thiết nhất. Biểu tượng làng không chung chung trừu tượng,
mà trở nên rất giản dị. Ở đâu có những người như ông sinh sống lập nghiệp được là làng đấy,
là gia đình đấy.
Bên cạnh những tên gọi làng cụ thể, làng trong sáng tác của Kim Lân còn được thể hiện
qua những kiến trúc tiêu biểu của làng quê Việt Nam: Đền, chùa, lăng, có thể kể đến chùa
Vân Điềm, đền (Đuổi tà), chùa Dận (Trả lại đòn) hay là lăng (Làng).
Biểu tượng làng được Kim Lân thể hiện khi cụ thể trực tiếp, khi gián tiếp, nhưng tất cả
đều toát lên làng là sự gắn bó giữa con người với con người, con người với cộng đồng, làng
là cuộc sống, là nơi sinh tồn, là phần hồn của mỗi con người, cao hơn nữa, làng chính là quê
hương xứ sở, là đất nước, dân tộc.
2.3. Biểu tượng “chợ”
Gắn với làng xóm là chợ. Tuy tần số xuất hiện không nhiều, nhưng chợ cũng là một
biểu tượng được nhấn mạnh, trở đi trở lại trong các truyện ngắn đặc sắc viết về nông thôn của
Kim Lân.
Chợ không chỉ là nơi trao đổi sản vật, hàng hoá mà còn là nơi tiếp xúc xã hội, nơi thông
đạt tin tức nhạy bén. Chợ góp phần truyền bá văn hoá, mang đến những cái mới trong cuộc
sống và giúp tầm mắt của người nông dân vượt ra khỏi luỹ tre xanh bao bọc xóm làng chật
hẹp về nhiều mặt, hướng tới những không gian rộng lớn, khoáng đạt hơn.
Biểu tượng chợ trong sáng tác của Kim Lân là hình ảnh cái chợ của làng, một cái chợ
thường hết sức nhỏ bé, họp nhoáng nhoàng vào lúc sáng sớm hay chiều hôm trước đình làng,
dưới bóng mát của cây đa đầu làng hay trên đoạn đường trục chính giữa làng với vài gánh
hàng xén, vài thúng gạo, mớ khoai, nải chuối, vài hàng rau quả, vài giỏ cá cua vừa mới đánh
được. Đó là chợ Chờ, chợ Yên Phụ trong tác phẩm Cầu đánh vật, chợ Chè trong Chó săn.
Biểu tượng chợ còn được thể hiện trong Làng, Bố con ông gác máy trên núi Côi Kê, Anh
chàng hiệp sĩ gỗ.
Trong Bố con ông gác máy bay trên núi Côi Kê, biểu tượng chợ được biểu hiện trực
tiếp nhưng đó là chợ của những ngày không yên ổn, luôn có tiếng súng, tiếng bom, máy bay


THE ART OF IMAGE BUILDING IN KIM LAN’S WORKS
Hoang Thi Thanh Hai
Abstract
Kim Lan is a short-story writer in modern Vietnamese literature. In Kim Lan’s works
the major and almost unique subject matter is the countryside. The art of image building in
Kim Lan’s works has brought the readership closer to the farmer’s life in the coutryside along
with their customs and habits and the long-lasting cultural traditions of Vietnam in general
and Kinh Bac in particular. Through those works we can see Kim Lan’s success in his career
and his contribution to the nationnal literature.