BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU VỀ CẤU TRÚC THỜI GIAN TRONG
TRUYỆN NGẮN NAM CAO TỪ GÓC ĐỘ TU TỪ
Lê Kim Nhung
1 Theo tác giả Nguyễn Thái Hòa, thời gian là yếu tố hư cấu đầu tiên trong tác
phẩm tự sự. Ở bài viết này, chúng tôi vận dụng cơ sở lí thuyết của các nhà nghiên cứu
ngôn ngữ học để khảo sát và bước đầu nêu ra những nhận xét về cách thức cũng như
hiệu quả sử dụng các dạng cấu trúc thời gian trong truyện ngắn Nam Cao

1. Mở đầu
Truyện là một thể loại văn học thuộc loại tự sự. Hai thành phần chủ yếu cấu tạo nên tác phẩm
truyện là cốt truyện và nhân vật. Truyện thừa nhận vai trò rộng rãi của hư cấu và tưởng tượng. Để tiếp cận
một tác phẩm tự sự nói chung, truyện ngắn nói riêng, chúng ta không thể không quan tâm đến vấn đề cấu
trúc thời gian, một trong những yếu tố hư cấu đầu tiên của tác phẩm tự sự. Trong phạm vi bài viết này,
chúng tôi vận dụng cơ sở lí thuyết của tác giả Nguyễn Thái Hòa và Đỗ Hữu Châu để tìm hiểu cấu trúc
thời gian trong truyện ngắn Nam Cao. Hi vọng những nhận xét bước đầu của chúng tôi sẽ góp thêm tiếng
nói khẳng định những cơ sở lí thuyết của phong cách học văn bản và những đóng góp nghệ thuật của
Nam Cao, một nhà văn được đánh giá là có những thành công trong việc đổi mới ngôn ngữ của văn xuôi
nghệ thuật trước Cách mạng tháng Tám.
2. Nội dung
Theo tác giả Nguyễn Thái Hòa: “Truyện thuộc loại hình nghệ thuật thời gian và thời gian trong
truyện là thời gian trong thời gian.” Tác giả đã phân chia cấu trúc thời gian của truyện thành ba loại: Thời
gian của chuyện, thời gian của truyện và thời gian kể chuyện.
2.1. Thời gian của chuyện
Thời gian của chuyện được tác giả Đỗ Hữu Châu gọi là thời gian lịch sử. Đây là thời gian của
chuỗi các sự kiện, diễn tiến các sự kiện và là trật tự niên biểu của các sự kiện hình thành nên truyện.
Người kể (hay người viết) truyện hình dung ra nhân vật, sự kiện đồng thời cũng đóng khung thời thời
gian của nhân vật và sự kiện trong khung thời gian đó. Người đọc (hay người nghe) khi tiếp nhận một
truyện nào đó dù thời gian xáo trộn đến mấy cũng phải lập lại khung thời gian này, trên cơ sở đó đối

truyện cũng chỉ vẻn vẹn có năm trang, nhưng nó để lại một ân tượng sâu sắc trong độc giả bởi giá trị nhân
văn sâu sắc. Có thể tóm tắt truyện như sau: Vào một buổi sáng, tại gia đình chị Đĩ Chuột - một gia đình
nông dân nghèo khốn cùng, chồng ốm đau, không có tiền mua thuốc, các con đói khát, nhếch nhác - chị
nấu cháo cám cho chồng và con ăn. Nhưng họ không thể nuốt trôi vì cháo quá đắng và chát. Anh Đĩ
Chuột nghĩ đến cảnh đói nghèo và bệnh tật cùng quẫn, anh treo cổ tự tử trong khi ở ngoài vợ con anh
đang khóc lóc, van nài với chủ nợ để cố giữ lấy mẻ gạo vừa đong. Câu chuyện ngắn gọn nhưng có tầm cỡ
của “một bi kịch lớn” (Phong Lê - Lời giới thiệu tuyển tập Nam Cao). Cái chết của anh Đĩ Chuột là cái
chết khó tránh khỏi của những người nông dân trước cách mạng. Đó là thân phận con người cũng là bản
chất của một xã hội có sự phân chia giai cấp. Truyện khép lại nhưng để lại trong lòng người đọc bao nỗi
ngậm ngùi, chua sót về một kiếp người.
2.2.1.2. Thời gian đơn tuyến đảo tuyến:
Các thời điểm trong truyện xáo chộn hoặc đảo ngược so với thời gian lịch sử ở từng thời điểm
hoặc cả tác phẩm. Thời gian đảo tuyến tạo được sự hấp dẫn bởi sự phong phú của con người và cảnh vật.
Mỗi lần đảo tuyến lại tạo ra được một không gian mới, tình huống mới, bất ngờ, thú vị. Người đọc khó
đoán được diễn biến tiếp theo của câu chuyện. Chúng tôi thống kê được 23/42 truyện ngắn của Nam Cao
viết theo kiểu cấu trúc này. Tiêu biểu là các tác phẩm: Một đám cưới, Đời thừa, Giăng sáng, Chí Phèo,
Điếu văn, Tư cách mõ…Truyện ngắn Tư cách mõ đảo tuyến theo quan hệ nguyên nhân - hệ quả. Hệ quả
là sự tha hóa của nhân cách con người mà nguyên nhân được diễn tả bằng nhiều chi tiết trong một quãng
thời gian dài. Lộ là một người lành như đất. Cờ bạc không, rượu chè không, ăn ở phân minh, kẻ trên
người dưới, làng xóm láng giềng ai cũng quý mến. Thế mà bỗng chốc bị biến thành “thằng mõ”, cũng ti
tiện, cũng tham lam như bất kì thằng mõ thực sự nào. Đây là một hệ quả mà nguyên nhân sâu xa của nó là
sự xấu xa, đồi bại của xã hội phong kiến. Cu Lộ nhận ra một điều là: “không thể vừa làm người lương
thiện vừa sống no đủ”. Sống trong xã hội ấy, nhu cầu tồn tại còn lớn hơn nhu cầu giữ gìn danh dự. Lộ đã
lựa chọn con đường tha hóa, tự đánh mất đi nhân cách của chính mình để tồn tại. Nguyên nhân của cách
lựa chọn ấy được tác giả giải thích ngắn gọn ở cuối tác phẩm: “Hỡi ôi! Thì ra lòng khinh trọng của chúng
ta có ảnh hưởng tới nhân cách của người khác nhiều lắm, nhiều người không biết gì là tự trọng, chỉ vì
không được ai trọng cả; làm nhục người là một cách để khiến con người sinh ra đê tiện.” Tác giả đã nêu
một nguyên nhân để giải thích cho một hệ quả. Chính lòng “khinh” của con người đã làm anh cu Lộ tha
hóa biến chất. Khi miếng ăn là mối quan tâm số một thì họ đâu còn biết đến sự khinh - trọng của những
người xung quanh. Câu chuyện để lại trong lòng độc giả nỗi đau về nhân cách con người. Giá trị tố cáo,

,Đức làm vườn, làm ruộng - cái nghề hiền lành của tổ tiên. Thế nhưng vì quá khứ tội lỗi của người cha
mà Đức bị người đời khinh bỉ tới mức không lấy được vợ. Đức sống “co rúm mình lại” và bị “cô lập”
trước đồng loại. Hắn yêu Nhi, nhưng những định kiến của xã hội buộc Nhi phải bỏ hắn mà đi. Cũng như
Chí Phèo, Đức muốn sống lương thiện nhưng xã hội buộc hắn lại trở thành một Thiên lôi chính hiệu như
chính người cha của hắn. Hai câu chuyện nối tiếp nhau về cuộc đời của hai cha con đã tố cáo cái quy luật
tàn bạo trong xã hội phong kiến: con đường tha hóa của những người nông dân. Đồng thời gửi đến độc
giả một thông điệp nhân đạo: hãy cứu lấy nhân phẩm con người bằng lòng độ lượng và vị tha, hãy cho họ
một con đường sống khi họ muốn sống lương thiện.
2.2.2.2. Thời gian đa tuyến xen kẽ
Các tuyến thời gian của các nhân vật đan xen vào nhau, lồng vào nhau tạo ra sự hỗ trợ và bổ sung
cho nhau. Truyện ngắn Chí Phèo là ví dụ tiêu biểu. Mở đầu truyện là cảnh “Chí vừa đi vừa chửi” và kết
thúc là cảnh Chi đâm chết Bá Kiến và giết luôn chính mình, tất cả chỉ diễn ra trong một ngày. Đó là thời
gian của chuyện. Xen kẽ trong khoảng thời gian hiện tại đó là thời gian hồi tưởng đảo tuyến với thời gian
của các tuyến nhân vật khác nhau xen kẽ như Bá Kiến, Năm Thọ. Binh Chức, Thị Nở…Các tuyến thời
gian tồn tại đan xen và quan hệ mật thiết với thời gian của cuộc đời Chí Phèo, góp phần giải thich nguyên
nhân quá trình tha hóa của Chí. Truyện Chí Phèo là một truyện ngắn nhưng có tầm cỡ một tiểu thuyết là
nhờ cách cấu trúc thời gian theo kiểu đa tuyến xen kẽ.
2.2.2.3. Thời gian đa tuyến song song
Truyện ngắn Sao lại thế này là một dẫn chứng tiêu biểu. Trong truyện luôn tồn tại hai tuyến nhân
vật song song, đó là Hiệp và người vợ cũ của y. Bà Phú Hưng trước đây là một cô gái quê thô kệch, xấu
xí, lại có tật xấu “chúa đời là hay ăn vụng”. Cô gái sống trong cảnh nghèo triền miên, lại chịu sự ghẻ lạnh
của gia đình nhà chồng và đặc biệt là sự khinh bỉ đến miệt thị của chồng. Vì vậy, cô càng trở nên xấu xa,
đần độn và ti tiện: “đổ cám cho lợn ăn mà thị cũng ăn vụng một bát”, “xúc một chai cơm mới chương đổ
vào miệng”. Bị chồng ghẻ lạnh, người đàn bà phải bỏ nhà ra đi. May mắn, cô gặp một người đàn ông tử tế
lấy làm vợ. Nhờ vậy, cô trở thành người phụ nữ lịch thiệp, quý phái.
Song song với nhân vật này là diễn biến thời gian trong cuộc đời của nhân vật Hiệp, một trí thức
tiểu tư sản, cũng là người chồng cũ của bà Hưng Phú bây giờ. Hiệp chê vợ xấu xí, nhà quê nên chưa một
lần nói chuyện cùng. Hiệp nhìn vợ với con mắt khinh bỉ, ghê tởm bởi “Hắn chưa bao giờ phải đói. Hắn
chưa bao giờ thèm cơm”. Hắn không biết rằng mẹ hắn, vợ hắn đã phải nhịn ăn lấy tiền cho hắn học. Hắn
sung sướng nên không biết hết nỗi khổ của vợ. Hắn “lấy làm may lắm” khi vợ bỏ đi và không bao giờ

quan điểm, thái độ của mình. Với bà lão, nạn nhân của cái đói, thì bà nghĩ: đã đi ăn chực thì còn gì là xấu
hổ, cứ ăn thật no. Người cháu thương bà nhưng cũng giận bà. Bà Phó Thụ tỏ ra coi thường, khinh miệt,
bà lấy hành động của bà lão để dọa dẫm, dạy dỗ tôi tớ trong nhà: “Chúng mày xem đấy. Người ta đói đến
đâu cũng không chết nhưng no một bữa là đủ chết. Chúng mày cứ liệu mà ăn tộ vào.”Câu nói của bà Phó
Thụ cũng là câu kết của tác phẩm. Đứng ở ngôi kể thứ ba, người kể để các nhân vật tự bộc lộ quan điểm,
cách nhìn của mình, từ đó bộc lộ bản chất của từng nhân vật. Câu chuyện được xem xét ở nhiều góc độ
khác nhau nhưng bao quát lên tất cả vẫn là điểm nhìn của người kể chuyện. Câu chuyện là tiếng chuông
cảnh tỉnh, một lời nhắc nhở: một bữa ăn có thể giết chết nhân cách con người.
2.3.2. Đối với những truyện được kể theo ngôi kể thứ nhất
Kể theo ngôi kẻ thứ nhất, người kể xưng “tôi”. Ngôi kể “tôi” có thể là một nhân vật trong truyện,
là tác giả và cũng có thể là một nhân vật tự sự hư cấu nào đó. Dù là đối tượng nào, ngôi kể “tôi” đều
đứng ở vị trí người trong cuộc, người chứng kiến để kể lại truyện. Vì vậy câu chuyện trở nên thật hơn. Và
người kể có thể thể hiện điểm nhìn, thái độ của mình cụ thể đối với từng chi tiết của truyện. Trong truyện
ngắn Nam Cao, ngôi kể thứ nhất rất đa dạng, không lặp lại. Truyện Dì Hảo là đứa cháu kể về người dì của
mình, truyện Đui mù là người chồng kể vè người vợ và truyện Lão Hạc là ông giáo nghèo kể về một lão
nông hàng xóm gần gũi, có cùng hoàn cảnh sống và đặc biệt cùng quan điểm sống “Đói cho sạch, rách
cho thơm”.
Trong truyện Lão Hạc, người kể bộc lộ quan điểm, thái độ một cách trực tiếp qua những đoạn
triết lí, suy ngẫm của chính mình. Người kể đã tạo được ba điểm nhìn tương ứng với ba thời điểm khác
nhau của truyện.
Thứ nhất: Điểm nhìn đối với việc lão Hạc day dứt, đắn đo không muốn bán con chó. Đây là một
cái nhìn cảm thông những chưa hẳn đã hiểu tất cả. Ông giáo chỉ biết con chó là kỉ vật của người con để
lại, nó gắn liền với nỗi đau vì đám cưới không thành để rồi người con phải phẫn chí bỏ đi mà không biết
rằng đó còn là hi vọng về một đám cưới trong tương lai mà lão Hạc dự định cho con người con trai duy
nhất của mình.
Thứ hai: Điểm nhìn đối với việc lão Hạc đau khổ vì đã chót lừa bán con chó , ông sang nhà ông
giáo để nhờ một vài việc và việc lão Hạc nhờ Binh Tư xin bả chó. Ở điểm nhìn này, tác giả để ba nhân
vật trong truyện bày tỏ cách đánh giá của mình. Ông giáo là người gần gũi, cảm thông với lão Hạc thì xót
xa: “Hỡi ôi Lão Hạc! Thì ra đến lúc cùng thì lão cũng có thể làm liều như ai hết”. Vợ ông giáo, một
người nghèo khổ bị miếng cơm manh áo ghì sát đất, thì cho đó là người dở hơi:” Cho lão chết! Ai bảo có

1. Nguyễn Thái Hòa, Những vấn đề thi pháp của truyện, Nxb Giáo dục, H. 2000.
2. Đinh Trọng Lạc, Phong cách học tiếng Việt, Nxb Giáo dục, H. 1999.
3. Đinh Trọng Lạc, Phong cách học văn bản, Nxb Giáo dục, H.1994.
4. Phong Lê, Tuyển tập Nam Cao, Nxb Văn học, H. 1987.
5. Bùi Văn Tiếng, Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng, Nxb Văn hóa, H.1997.

Initial learning about the structure of time in Nam Cao's short story
from the perspective of rhetoric
Le Kim Nhung

Abstract
According to author Nguyen Thai Hoa, time is the first element of fiction in the Narration
articles. In this paper, we apply the theoretical basis of linguistic researchers to investigate and initially set
out the reviews on the way as well as the efficient use of time structure in the form of Nam Cao’ short
stories