Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
ĐỀ TÀI
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY NHẰM PHÁT HUY
TÍNH TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 12
Họ và tên: Võ Văn Toàn
Tổ: Lịch sử - Địa lý – Công dân
Giáo viên: Trường THPT Nguyễn Công Trứ
Năm Học: 2012-2013
I. PHẦN MỞ ĐẦU
I.1. Lí do chọn đề tài:
Hưởng ứng công cuộc đổi mới trong giáo dục ở nước ta hiện nay mà trọng tâm
của đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông là tập trung đổi mới
1
1
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt động tích cực, chủ động, sáng
tạo của học sinh với sự tổ chức và hướng dẫn thích hợp của giáo viên, nhằm phát triển
tư duy độc lập, góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu, khả năng tự học, tự bồi
dưỡng hứng thú học tập, tạo niềm tin và vui thích trong học tập.
Trong những năm học gần đây tôi đã mạnh dạn sử dụng công nghệ thông tin để hỗ trợ
cho tiết học và cũng đạt hiệu quả cao . Các em thích thú, hăng say và kết quả học tập
của các em đối với bộ môn Lịch Sử cũng có sự thay đổi lớn. Đó là niềm hạnh phúc
của bản thân tôi vì đã tạo cho các em sự hứng thú trong học tập . Chính vì vậy trong
năm học 2010-2011 tôi đã làm một đề tài : “Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy
học lịch sử ban cơ bản ở trường THPT Nguyễn Công Trứ” và đã được Hội đồng khoa
học Sở giáo dục và đào tạo Đăk lăk công nhận. Không dừng lại ở đó, tôi luôn tìm hiểu
và nghiên cứu những phương pháp dạy học mới theo xu thế phát triển chung của
ngành giáo dục nước nhà và các nước trên Thế giới. Để các em học sinh đạt được một
kết quả cao nhất và đặc biệt tạo cho các em sự đam mê trong học bộ môn lịch sử mà
I.3. Đối tượng nghiên cứu:
Học sinh lớp 12A2, 12A7 ,12A9
I.4. Phạm vi nghiên cứu :
Ứng dụng sơ đồ tư duy vào giảng dạy lịch sử 12 các bài hình thành kiến thức mới
và củng cố kiến thức.
Hướng dẫn học sinh học và ghi bài theo sơ đồ tư duy.
I.5. Phương pháp nghiên cứu:
- Nghiên cứu tài liệu.
- Qua các tiết thực nghiệm trên lớp
- Điều tra hiệu quả của phương pháp qua phiếu điều tra, qua chất lượng học tập
của học sinh.
II. PHẦN NỘI DUNG:
II.1. Cơ sở lý luận
Theo Nghị quyết TW khóa VIII khẳng định, đổi mới phương pháp giáo dục, đào
tạo khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện, thành lập nếp tư duy sáng tạo của
người học. Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến và phương pháp hiện đại vào
quá trình dạy học.
Và thông qua việc đưa sơ đồ tư duy vào dạy học ở trường THPT, người giáo
viên phải có kĩ năng vận dụng tốt thì chất lượng tiết dạy mới có hiệu quả cao.
Như chúng ta đã biết, cùng với xu thế phát triển của thời đại như hiện nay, đòi
hỏi mỗi người phải có trình độ trí thức. Do vậy, việc học tập là một trong những vấn
3
3
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
đề mà Đảng và Nhà nước ta đặt lên hàng đầu. Qua đó trách nhiệm của người giáo
viên càng được nâng cao.
Và ta cũng thường nghe nói “Dạy học là một nghệ thuật”, đã nói là “nghệ
thuật” thì bằng mọi cách người giáo viên phải có kĩ năng vận dụng các phương pháp
để truyền đạt kiến thức cho học sinh, tùy theo nội dung của từng tiết học mà giáo viên
*Thuận lợi.
- Đây là phương pháp học tập mới thoải mái, vui vẻ và sáng tạo, thú vị ….
- Đây là xu thế chung của giáo dục Việt Nam nên đựơc sự ủng hộ từ các cấp, xã hội,
phụ huynh, học sinh…
- Chương trình môn lịch sử 12 có nhiều nội dung phù hợp với phương pháp dạy bài
mới, củng cố bài bằng sơ đồ tư duy phát huy hiệu quả cao khi giáo viên tổ chức cho
học sinh làm việc…
- Về cơ sở vật chất đã có một số đổi mới tạo điều kiện cho hoạt động học tập: phòng
CNTT, đèn chiếu, bảng phụ…
- Xã hội hiện nay tạo điều kiện cho con người (giáo viên và học sinh) có điều kiện
tiếp cận nhiều nguồn thông tin từ nhiều phương tiện khác nhau.
- Phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy bài mới, củng cố bài phù hợp tâm sinh
lý lứa tuổi học sinh, khắc phục được sự nhàm chán của phương pháp dạy học truyền
thống. Vì vậy, gây hứng thú cho người học, kích thích học sinh tư duy tích cực.
* Khó khăn:
- Đây là phương pháp dạy học mới nên giáo viên và học sinh không tránh khỏi
lúng túng trong một số kĩ năng như sưu tầm, xử lý thông tin, vẽ, ý tưởng…
- Đòi hỏi giáo viên phải có nhiều kĩ năng khác ngoài kĩ năng sư phạm.
- Giáo viên khó khăn trong việc đánh giá cụ thể hiệu quả làm việc của từng học
sinh.
- Năng lực học sinh không đồng đều nên đôi khi việc vẽ sơ đồ tư duy trong học
tập là sự máy móc không hiệu quả.
- Mặt khác, hạn chế của học sinh là chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ
não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không
nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong bài học,
trong tài liệu tham khảo, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên
quan với nhau.
- Với đặc thù môn học, lịch sử có nhiều nội dung kiến thức nên học sinh không
nhớ nổi toàn bộ kiến thức, phần lớn các em chỉ học thuộc lòng hay nhớ máy móc
Chính vì vậy để học sinh nắm vững nội dung bài học, giáo viên phải có kĩ năng vận
c. Mặt mạnh – mặt yếu
- Đây là xu thế chung của giáo dục Việt Nam nên đựơc sự ủng hộ từ các cấp, xã
hội, phụ huynh, học sinh…
- Về cơ sở vật chất đã có một số đổi mới tạo điều kiện cho hoạt động học tập:
phòng CNTT, đèn chiếu, bảng phụ…
- Đây là phương pháp dạy học mới nên giáo viên và học sinh không tránh khỏi
lúng túng trong một số kĩ năng như sưu tầm, xử lý thông tin, vẽ, ý tưởng…
6
6
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
d. Các nguyên nhân, các yếu tố tác động
* Nguyên nhân khách quan:
- Nhiều học sinh có năng lực học học tập tốt, chịu khó, chú ý tiếp thu bài, biết
cách hệ thống kiến thức từ bản đồ tư duy để nắm bài nhanh chóng và có hiệu quả.
- Một số học sinh học yếu, chưa quen với cách học mới nên còn lúng túng khi
viết hoặc triển khai nội dung từ bản đồ tư duy.
* Nguyên nhân chủ quan:
Giáo viên nhiệt tình trong giảng dạy, vận dụng tốt các phương pháp đặc trưng
của bộ môn sao cho phù hợp với từng bài. Tuy nhiên do mới đưa vào, nhiều giáo viên
còn bỡ ngỡ, nên cần phải đầu tư nhiều thời gian để xây dựng bản đồ tư duy sao cho dễ
nhớ, dễ nhìn nhưng đầy đủ nội dung.
e. Phân tích, đánh giá các vấn đề về thực trạng mà đề tài đã đặt ra.
Năm học 2011-2012 là năm đầu tiên ngành Giáo dục và Đào tạo triển khai
giảng dạy theo sơ đồ tư duy ở bậc học THPT. Qua thực tế cho thấy việc giảng dạy này
đã tạo hứng thú cho học sinh. Mỗi học sinh có thể tự lập sơ đồ tư duy cho mình dưới
sự hướng dẫn của giáo viên để bài học trở nên dễ thuộc, dễ hiểu, dễ nhớ hơn. Cùng
một nội dung nhưng các em có thể thêm nhánh, thêm chú thích dưới dạng hình vẽ
nhiều màu sắc tùy vào cách hiểu, cách lĩnh hội kiến thức trong bài học của mình.
Ngay từ đầu năm học, sau khi đăng kí đề tài SKKN tôi đã tìm hiểu, áp dung dạy
a. Mục tiêu của giải pháp, biện pháp
Trước thực trạng trên, để góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy, tôi xin trao đổi
một số kĩ năng sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Lịch sử 12
- Giúp học sinh biết:
+ Sơ đồ tư duy là gì?.
+ Cách sử dụng và ghi chép trên sơ đồ tư duy.
+ Cách lập sơ đồ tư duy.
- Giáo viên cần:
+ Chuẩn bị kĩ nội dung kiến thức tiết học thông qua bài soạn.
8
8
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
+ Lựa chọn đồ dùng dạy học phù hợp với nội dung từng bài.
+ Chuẩn bị hệ thống câu hỏi sao cho phát huy được tính tích cực của học sinh.
+ Lựa chọn nội dung để giao cho nhóm hay cá nhân.
+ Xây dựng bản đồ tư duy, tùy theo nội dung của từng bài mà lựa chọn cho phù
hợp (sử dụng bản đồ tư duy để khai thác kiến thức mới hay để củng cố bài).
b. Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp, biện pháp
* Giới thiệu người phát minh ra sơ đồ tư duy
-Tony Buzan sinh năm 1942 tại London (Anh), cha đẻ của phương pháp tư duy
Mind map (Sơ đồ tư duy, Giản đồ ý). Tác giả của 92 đầu sách, được dịch ra trên 30
thứ tiếng, xuất bản trên 125 quốc gia. Ông đi nhiều nước trên thế giới để phổ biến
phương pháp của mình (ông đã đến Việt Nam vào tháng 4 năm 2007)
Ở Việt Nam, đã có 2 quyển sách dịch từ công trình của ông đã được xuất bản là Sơ
đồ tư duy và Sử dụng trí não của bạn.
9
9
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
sơ đồ tư duy.
• Từ một vấn đề hay chủ đề chính đưa ra các ý lớn thứ nhất, ý lớn thứ hai, thứ
ba mỗi ý lớn lại có các ý nhỏ liên quan với nó, mỗi ý nhỏ lại có các ý nhỏ hơn
các nhánh này như “bố mẹ” rồi “con, cháu, chắt, chút, chít” các đường
nhánh có thể là đường thẳng hay đường cong.
• Cho học sinh thực hành vẽ sơ đồ tư duy trên giấy: Chọn từ khóa- tên chủ đề
hoặc hình vẽ của chủ đề chính cho vào vị trí trung tâm.
• Vẽ sơ đồ tư duy theo nhóm hoặc từng cá nhân
- Đối với giáo viên, để thiết kế một sơ đồ tư duy đối với một bài học, chúng ta
có thể thiết kế bằng bảng vẽ trên giấy, hoặc hệ thống kiến thức bằng sơ đồ trên bảng,
hoặc có thể dùng phần mềm Mindmap. Đối với phần mềm này giáo viên có thể thực
hiện thành một giáo án hay một bài giảng điện tử với kiến thức được xây dựng thành
một sơ đồ, qua đó còn có thể kết hợp để trình chiếu những nội dung cần lưu ý hay
những đoạn phim có liên quan được liên kết với sơ đồ. Qua đó có thể giúp học sinh hệ
thống được kiến thức vừa học, khắc sâu được kiến thức trọng tâm.
11
11
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
- Đối với học sinh, trước hết giáo viên phải giới thiệu một số sơ đồ tư duy cho các
em làm quen, sau đó hướng các em từ từ xây dựng các sơ đồ riêng cho mình. Bước
đầu, chỉ yêu cầu học sinh xác định được vấn đề trọng tâm, sau đó hệ thống các kiến
thức liên quan thành sơ đồ phân nhánh, rồi từ đó học sinh sẽ thiết kế thành nhưng sơ
đồ theo tư duy của mỗi cá nhân. Có thể áp dụng dùng sơ đồ trước hay sau khi học một
bài học, với bài học mới, có thể cho học sinh xây dựng theo một nhóm, rồi dựa vào sơ
đồ học sinh sẽ thảo luận, sau đó nhóm sẽ trình bày kiến thức theo hình thức thuyết
trình dựa trên sơ đồ đã xây dựng, sau bài học thì có thể yêu cầu học sinh tự hệ thống
lại kiến thức bằng sơ đồ theo cách riêng của mình. Việc phối hợp linh động nhiều
phương pháp trong quá trình giảng dạy, kết hợp với việc thiết lập sơ đồ tư duy để hệ
thống kiến thức đã giúp cho học sinh nắm được bài nhanh hơn và nhớ lâu hơn.
- Bước 4: Mỗi từ/ảnh/ý nên đứng độc lập và được nằm trên một đường kẻ hay
đường cong.
- Bước 5: Tạo ra một kiểu bản đồ riêng cho mình (Kiểu đường kẻ, màu sắc,…)
- Bước 6: Bố trí thông tin đều quanh hình ảnh trung tâm.
Minh hoạ cách vẽ sơ đồ tư duy
14
14
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
*Lưu ý:
Nên chọn hướng giấy ngang để khổ giấy rộng, thuận lợi cho việc vẽ các nhánh
con.
Nên dùng các nét vẽ cong, mềm mại thay vì vẽ các đường thẳng để thu hút sự
chú ý của mắt, như vậy SĐTD sẽ lôi cuốn, hấp dẫn hơn.
Các nhánh càng ở gần trung tâm thì càng được tô đậm hơn, dày hơn.
Chú ý dùng màu sắc, đường nét hợp lý để vừa làm rõ các ý trong sơ đồ đồng thời
tạo sự cân đối, hài hòa cho sơ đồ.
Không ghi quá dài dòng, hoặc ghi những ý rời rạc, không cần thiết, nên dùng các
từ, cụm từ một cách ngắn gọn.
Không dùng quá nhiều hình ảnh, nên chọn lọc những hình ảnh thật cần thiết góp
phần làm rõ các ý, chủ đề.
Có thể đánh số thứ tự ở các ý chính cùng cấp.
Không đầu tư quá nhiều thời gian vào việc “làm đẹp” sơ đồ bằng vẽ, viết, tô
màu
Không vẽ quá chi tiết, cũng không vẽ quá sơ sài.
Người lập sơ đồ được phép vẽ và trang trí theo cách riêng của mình.
• Quy trình tổ chức hoạt động vẽ SĐTD trên lớp:
Hoạt động 1: Cho học sinh lập SĐTD theo nhóm hay cá nhân thông qua gợi ý
của giáo viên.
Hoạt động 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết
Củng cố : Giáo viên gọi học sinh lên bảng trình bày nội dung sơ đồ tư duy mà
các em đã thực hiện. Gọi một vài em đã vẽ sơ đồ tư duy bằng phần mềm www.mind-
map.com dùng USB gắn vào máy tính trình chiếu và thuyết trình trước lớp cho các
bạn theo dõi nội dung bài học. Giáo viên nhận xét đánh giá cho điểm và dặn dò học
sinh chuẩn bị bài học lần sau.
*Hướng dẫn học sinh :
Để định hướng cho HS chuẩn bị bài : Yêu cầu HS phải đọc bài và nghiên cứu
nắm được các mục trong bài để thể hiện những đơn vị kiến thức của bài học .
Ví dụ minh hoạ: Khi dạy bài 1. SỰ HÌNH THÀNH TRẬT TỰ THẾ GIỚI MỚI
SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI (1945-1949)
Giáo viên hướng dẫn học sinh nghiên cứu một số nội dung sau: Nói về Liên hợp quốc
cần nêu được ra đời, mục đích, nguyên tắc, bộ máy, ý nghĩa.
16
16
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
17
17
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
Sơ đồ sử dung cho bài 4. CÁC NƯỚC ĐÔNG NAM Á VÀ ẤN ĐỘ
18
18
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
Sơ đồ sử dụng cho bài 6. NƯỚC MĨ
19
19
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
một chủ đề, một chương, để giúp các em có cách sắp xếp kiến thức một cách khoa
học, lôgic.
- Đối với một bài học, để xây dựng được sơ đồ tư duy đảm bảo nội dung kiến thức,
có thể hệ thống kiến thức một cách đầy đủ và logic, thì giáo viên cần phải xác định
được mục tiêu của bài, nêu được nội dung chính của bài đảm bảo theo chuẩn kiến
thức kĩ năng, qua đó hướng học sinh lưu ý trọng tâm, định hướng được nội dung bài
học cần nắm để có thể tự hệ thống lại bằng sơ đồ.
d. Mối quan hệ giữa các giải pháp, biện pháp.
Giáo viên vẫn thường sử dụng sơ đồ để hệ thống kiến thức cho học sinh
nhưng học sinh vẫn là người tiếp thu một cách thụ động. Với việc giảng dạy bằng sơ
đồ tư duy, nhất là cho học sinh tự phát huy khả năng sáng tạo của mình bằng cách tự
vẽ, tự phân bố và thể hiện nội dung bài học qua sơ đồ sau đó yêu cầu các bạn khác bổ
sung những phần còn thiếu. Kết thúc bài giảng, thay vì phải ghi chép theo cách truyền
thống, học sinh có thể tự “vẽ” bài học theo cách hiểu của mình với nhiều màu sắc và hình
ảnh khác nhau. Đến tiết học sau, chỉ cần nhìn vào sơ đồ, các em có thể nhớ được những
phần trọng tâm của bài học. Giảng dạy theo sơ đồ tư duy mang tính khả thi cao vì có thể
vận dụng được với bất kỳ điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường, có thiết kế
trên giấy, bìa, bảng bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn màu hoặc cũng có thể thiết kế
24
24
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12
trên phần mềm sơ đồ tư duy đã được triển khai đến từng trường. Việc vận dụng sơ đồ tư
duy trong dạy học sẽ dần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một
cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học.
Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học, giáo viên giúp học sinh có thói quen tự tay ghi
chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã đọc – đã học, theo cách hiểu của học
sinh với dạng sơ đồ tư duy.
Sau khi cho học sinh làm quen với một số sơ đồ tư duy có sẵn, giáo viên đưa
ra một chủ đề chính, đặt chủ đề này ở vị trí trung tâm bảng (hoặc vào trang vở, tờ
25
25
Copyright: Tài liệu đại học ©