Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
I. PHẦN MỞ ĐẦU
I.1. Lí do chọn đề tài:
Hưởng ứng công cuộc đổi mới trong giáo dục ở nước ta hiện nay mà trọng tâm
của đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông là tập trung đổi mới
phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt động tích cực, chủ động, sáng
tạo của học sinh với sự tổ chức và hướng dẫn thích hợp của giáo viên, nhằm phát triển
tư duy độc lập, góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu, khả năng tự học, tự bồi
dưỡng hứng thú học tập, tạo niềm tin và vui thích trong học tập.
Trong những năm học gần đây tôi đã mạnh dạn sử dụng công nghệ thông tin để hỗ trợ
cho tiết học và cũng đạt hiệu quả cao . Các em thích thú, hăng say và kết quả học tập
của các em đối với bộ môn Lịch Sử cũng có sự thay đổi lớn. Đó là niềm hạnh phúc
của bản thân tôi vì đã tạo cho các em sự hứng thú trong học tập . Chính vì vậy trong
năm học 2010-2011 tôi đã làm một đề tài : “Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy
học lịch sử ban cơ bản ở trường THPT Nguyễn Công Trứ” và đã được Hội đồng khoa
học Sở giáo dục và đào tạo Đăk lăk công nhận (Xếp loại C). Không dừng lại ở đó, tôi
luôn tìm hiểu và nghiên cứu những phương pháp dạy học mới theo xu thế phát triển
chung của ngành giáo dục nước nhà và các nước trên Thế giới. Để các em học sinh
đạt được một kết quả cao nhất và đặc biệt tạo cho các em sự đam mê trong học bộ
môn lịch sử mà bấy lâu nay mọi người thường gọi là khô khan.
Từ đó tôi mới tìm hiểu và áp dụng theo phương pháp “Sử dụng sơ đồ tư duy
nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử 12” và bài trả lời cho câu hỏi làm
thế nào để đổi mới phương pháp dạy học “không đọc – chép ; không nhìn – chép”
theo chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo mà tôi trăn trở băn khoăn bấy lâu nay đã có
cách để giải quyết.
Để thực hiện mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học
theo triết lý lấy người học làm trung tâm được đặt ra một cách bức thiết. Bản chất của
dạy học lấy người học làm trung tâm là phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập,
sáng tạo của người học.
1
2
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
Theo Nghị quyết TW khóa VIII khẳng định, đổi mới phương pháp giáo dục, đào
tạo khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện, thành lập nếp tư duy sáng tạo của
người học. Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến và phương pháp hiện đại vào
quá trình dạy học.
Và thông qua việc đưa sơ đồ tư duy vào dạy học ở trường THPT, người giáo
viên phải có kĩ năng vận dụng tốt thì chất lượng tiết dạy mới có hiệu quả cao.
Như chúng ta đã biết, cùng với xu thế phát triển của thời đại như hiện nay, đòi
hỏi mỗi người phải có trình độ trí thức. Do vậy, việc học tập là một trong những vấn
đề mà Đảng và Nhà nước ta đặt lên hàng đầu. Qua đó trách nhiệm của người giáo
viên càng được nâng cao.
Và ta cũng thường nghe nói “Dạy học là một nghệ thuật”, đã nói là “nghệ
thuật” thì bằng mọi cách người giáo viên phải có kĩ năng vận dụng các phương pháp
để truyền đạt kiến thức cho học sinh, tùy theo nội dung của từng tiết học mà giáo viên
viên lựa chọn phương pháp phù hợp với đặc trưng của bộ môn và từng đối tượng học
sinh. Không những thế giáo viên còn rèn luyện cho học sinh kĩ năng quan sát, nghiên
cứu, phân tích, so sánh, tổng hợp…
Để đánh giá một tiết dạy có hiệu quả hay không đều do kĩ năng vận dụng tốt
các phương pháp giúp học sinh hiểu bài, nắm bài. Chính vì vậy mà kĩ năng sử dụng sơ
đồ tư duy vào dạy học Lịch sử có ý nghĩa rất lớn.
Theo bản thân tôi nhận thức: mục tiêu đào tạo là cái đích mà giáo dục phải đạt
đến. Xuất phát từ mục tiêu đào tạo mà định ra chương trình, nội dung giáo dục và
điều quan trọng là định ra phương pháp giáo dục. Một phương pháp giáo dục có một
sản phẩm giáo dục tương ứng. Nhiệm vụ của mỗi thầy giáo, cô giáo hôm nay là phải
làm thế nào để giúp cho học sinh nắm được kiến thức cơ bản của bộ môn trên cơ sở
hoạt động học tập của chính các em dưới sự hướng dẫn của thầy để từ đó giáo dục cho
các em tính độc lập suy nghĩ, tính sáng tạo, có đủ bản lĩnh để đi vào các lĩnh vực của
cuộc sống.
- Đây là phương pháp dạy học mới nên giáo viên và học sinh không tránh khỏi
lúng túng trong một số kĩ năng như sưu tầm, xử lý thông tin, vẽ, ý tưởng…
- Đòi hỏi giáo viên phải có nhiều kĩ năng khác ngoài kĩ năng sư phạm.
- Giáo viên khó khăn trong việc đánh giá cụ thể hiệu quả làm việc của từng học
sinh.
- Năng lực học sinh không đồng đều nên đôi khi việc vẽ sơ đồ tư duy trong học
tập là sự máy móc không hiệu quả.
- Mặt khác, hạn chế của học sinh là chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ
não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không
4
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong bài học,
trong tài liệu tham khảo, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên
quan với nhau.
- Với đặc thù môn học, lịch sử có nhiều nội dung kiến thức nên học sinh không
nhớ nổi toàn bộ kiến thức, phần lớn các em chỉ học thuộc lòng hay nhớ máy móc
Chính vì vậy để học sinh nắm vững nội dung bài học, giáo viên phải có kĩ năng vận
dụng tốt bản đồ tư duy vào dạy học lịch sử, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn.
b. Thành công – hạn chế
Qua một thời gian thử nghiệm sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học bản thân
tôi thấy có nhiều tác dụng sau:
- Kết quả thực tế đã đạt được ở trên cho thấy chất lượng trung bình bộ môn được
nâng cao, trong đó tỉ lệ học sinh giỏi, khá tăng cao, tỉ lệ học sinh yếu giảm nhiều.
- Phát huy được tính tích cực của HS trong quá trình hoạt động trên lớp cũng
như việc nghiên cứu bài mới và học bài cũ ở nhà.
- Việc nắm kiến thức của HS vững chắc hơn, có hệ thống hơn và xóa được lổ
hổng kiến thức bộ môn.
- Qua sơ đồ tư duy học sinh đã xác định được trọng tâm vấn đề dễ dàng hơn, ghi
nhớ kiến thức được lâu hơn và tiết kiệm được nhiều thời gian ôn tập.
* Nguyên nhân chủ quan:
Giáo viên nhiệt tình trong giảng dạy, vận dụng tốt các phương pháp đặc trưng
của bộ môn sao cho phù hợp với từng bài. Tuy nhiên do mới đưa vào, nhiều giáo viên
còn bỡ ngỡ, nên cần phải đầu tư nhiều thời gian để xây dựng bản đồ tư duy sao cho dễ
nhớ, dễ nhìn nhưng đầy đủ nội dung.
e. Phân tích, đánh giá các vấn đề về thực trạng mà đề tài đã đặt ra.
Năm học 2011-2012 là năm đầu tiên ngành Giáo dục và Đào tạo triển khai
giảng dạy theo sơ đồ tư duy ở bậc học THPT. Qua thực tế cho thấy việc giảng dạy này
đã tạo hứng thú cho học sinh. Mỗi học sinh có thể tự lập sơ đồ tư duy cho mình dưới
sự hướng dẫn của giáo viên để bài học trở nên dễ thuộc, dễ hiểu, dễ nhớ hơn. Cùng
một nội dung nhưng các em có thể thêm nhánh, thêm chú thích dưới dạng hình vẽ
nhiều màu sắc tùy vào cách hiểu, cách lĩnh hội kiến thức trong bài học của mình.
6
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
Ngay từ đầu năm học, sau khi đăng kí đề tài SKKN tôi đã tìm hiểu, áp dung dạy
học lịch sử bằng sơ đồ tư duy. Từ đó tôi tự lập kế hoạch giảng dạy cho từng tiết học.
Nếu không sử dụng phần mềm, giáo viên có thể linh động sử dụng hình vẽ tay với
những màu sắc, hình ảnh, từ ngữ diễn đạt khác nhau nhằm giúp học sinh có thể nắm bắt
và nhớ được phần cốt lõi của bài giảng ngay tại lớp học.
Sơ đồ tư duy đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắn gọn thể
hiện qua mạng liên tưởng (các nhánh trong bài giảng). Từ phần nội dung chính, giáo
viên vẽ ra từng nhánh nhỏ theo từng tiểu mục chính của bài giảng và chú thích, giảng
giải theo một ngôn ngữ dễ hiểu và gần gũi với học sinh.
Như vậy, thay vì phải học thuộc lòng các khái niệm, định nghĩa hay cả bài
giảng đọc chép như lúc trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được khái niệm
qua hình vẽ. Chính sự liên tưởng theo hướng dẫn của giáo viên cũng giúp các em nhớ
được phần trọng tâm của bài giảng.
Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ
về trí tuệ, vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy, hệ thống hóa kiến thức chọn lọc những phần
* Giới thiệu người phát minh ra sơ đồ tư duy
-Tony Buzan sinh năm 1942 tại London (Anh), cha đẻ của phương pháp tư duy
Mind map (Sơ đồ tư duy, Giản đồ ý). Tác giả của 92 đầu sách, được dịch ra trên 30
thứ tiếng, xuất bản trên 125 quốc gia. Ông đi nhiều nước trên thế giới để phổ biến
phương pháp của mình (ông đã đến Việt Nam vào tháng 4 năm 2007)
8
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
Ở Việt Nam, đã có 2 quyển sách dịch từ công trình của ông đã được xuất bản là Sơ
đồ tư duy và Sử dụng trí não của bạn.
HÌNH ẢNH GIÁO SƯ TONY BUZAN GIỚI THIỆU VỀ SƠ ĐỒ TƯ DUY
9
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
+ Sơ đồ tư duy là gì?
*Sơ đồ tư duy hay còn gọi là Lược đồ tư duy, Bản đồ tư duy (Mind Map)
- Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm
tắt những ý chính của một nội dung, hệ thống hóa một chủ đề… bằng cách kết hợp
việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết…Đặc biệt đây là một sơ đồ mở,
việc thiết kế sơ đồ là theo mạch tư duy của mỗi người.
- Việc ghi chép thông thường theo từng hàng chữ khiến chúng ta khó hình dung
tổng thể vấn đề, dẫn đến hiện tượng đọc sót ý, nhầm ý. Còn sơ đồ tư duy tập trung rèn
luyện cách xác định chủ đề rõ ràng, sau đó phát triển ý chính, ý phụ một cách logic.
Sơ đồ tư duy có ưu điểm:
Dễ nhìn, dễ viết.
• Kích thích hứng thú học tập và khả năng sáng tạo của học sinh
• Phát huy tối đa tiềm năng ghi nhớ của bộ não.
• Rèn luyện cách xác định chủ đề và phát triển ý chính, ý phụ một cách logic.
- Sơ đồ tư duy sẽ giúp:
1. Sáng tạo hơn
thức liên quan thành sơ đồ phân nhánh, rồi từ đó học sinh sẽ thiết kế thành nhưng sơ
đồ theo tư duy của mỗi cá nhân. Có thể áp dụng dùng sơ đồ trước hay sau khi học một
bài học, với bài học mới, có thể cho học sinh xây dựng theo một nhóm, rồi dựa vào sơ
đồ học sinh sẽ thảo luận, sau đó nhóm sẽ trình bày kiến thức theo hình thức thuyết
trình dựa trên sơ đồ đã xây dựng, sau bài học thì có thể yêu cầu học sinh tự hệ thống
lại kiến thức bằng sơ đồ theo cách riêng của mình. Việc phối hợp linh động nhiều
11
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
phương pháp trong quá trình giảng dạy, kết hợp với việc thiết lập sơ đồ tư duy để hệ
thống kiến thức đã giúp cho học sinh nắm được bài nhanh hơn và nhớ lâu hơn.
* Cách ghi chép trên sơ đồ tư duy:
• Nghĩ trước khi viết.
• Viết ngắn gọn
• Viết có tổ chức
• Viết lại theo ý của mình, nên chừa khoảng trống để có thể bổ sung ý (nếu
sau này cần)
- Điều cần tránh khi ghi chép trên sơ đồ tư duy:
• Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng.
• Ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết.
• Dành quá nhiều thời gian để ghi chép.
12
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
* Hướng dẫn học sinh lập sơ đồ tư duy:
Để thiết kế một SĐTD dù vẽ thủ công trên bảng, trên giấy , hay trên phần mềm
Mind Map, chúng ta đều thực hiện theo thứ tự các bước sau đây:
- Bước 1: Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề, hay có thể với một
từ khóa được viết in hoa, viết đậm. Một hình ảnh có thể diễn đạt được cả ngàn từ và
giúp ta sử dụng trí tưởng tượng của mình. Một hình ảnh ở trung tâm sẽ giúp ta tập
15
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
Có thể đánh số thứ tự ở các ý chính cùng cấp.
Không đầu tư quá nhiều thời gian vào việc “làm đẹp” sơ đồ bằng vẽ, viết, tô
màu
Không vẽ quá chi tiết, cũng không vẽ quá sơ sài.
Người lập sơ đồ được phép vẽ và trang trí theo cách riêng của mình.
• Quy trình tổ chức hoạt động vẽ SĐTD trên lớp:
Hoạt động 1: Cho học sinh lập SĐTD theo nhóm hay cá nhân thông qua gợi ý
của giáo viên.
Hoạt động 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết
minh về SĐTD mà nhóm mình đã thiết lập.
Hoạt động 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện SĐTD về
kiến thức của bài học đó. Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh
hoàn chỉnh SĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học.
Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một SĐTD mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn
hoặc một SĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho học sinh lên trình
bày, thuyết minh về kiến thức đó
Sơ đồ tư duy trong day hoc bài mới
Giáo viên giới thiệu bài mới và vẽ chủ đề chính của bài học lên bảng bằng
một hình vẽ bất kì trên bảng của lớp mà không ghi bài theo kiểu cũ và giáo viên cho
học sinh ngồi theo nhóm thảo luận sơ đồ tư duy của mỗi học sinh đã chuẩn bị trước ở
nhà để đối chiếu với sơ đồ tư duy của các bạn trong nhóm.
Giáo viên đặt câu hỏi chủ đề nội dung chính hôm nay có mấy nhánh lớn cấp
số 1 và gọi học sinh lên bảng vẽ nối tiếp chủ đề chia thành các nhánh lớn trên bảng có
ghi chú thích tên từng nhánh lớn.
Sau khi học sinh vẽ xong các nhánh lớn cấp số 1, giáo viên đặt câu hỏi tiếp ở
nhánh thứ nhất có mấy nhánh nhỏ cấp số 2 tương tự học sinh đã hoàn thành nội
dung sơ đồ tư duy của bài học mới ngay tại lớp. Học sinh tự chỉnh sửa điều chỉnh bổ
sung những phần còn thiếu vào sơ đồ tư duy của từng cá nhân.
19
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
20
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
Sơ đồ sử dụng cho bài 6. NƯỚC MĨ
21
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
Sơ đồ sử dụng cho bài 10. CÁCH MẠNG KHOA HỌC – CÔNG NGHỆ
VÀ XU THẾ TOÀN CẦU HOÁ
22
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
Bài 23. TỔNG TIẾN CÔNG VÀ NỔI DẬY XUÂN 1975
(do 3 nhóm Hs thực hiện và giáo viên đưa ra sơ đồ đã được vẽ sẵn bằng phần
mềm imindmap 5)
23
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
24
Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tớch cực trong dạy học lịch sử 12
25
Copyright: Tài liệu đại học ©