Lẽẻ HệI TRUYẽèN THệậNG VIẽT NAM
1 Muồc luồc

Vuõng Chờu thửớ Bựổc Bửồ 2
Lùợ hửồi ùỡn Ba Xaọ 2
Vuõng Duyùn haói Trung Bửồ 5
Lùợ hửồi chuyùớn muõa 5
Lùợ hửồi ua thuyùỡn 17
Hửồi ửớ giaõn 23
Lùợ hửồi ờỡm ệ Loan 26
Hửồi Dinh Thờỡy 29
Vuõng Tờy Nguyùn 35
Lùợ boó maó cuóa ngỷỳõi Gia Rai Mthur 35
Lùợ boó maó cuóa ngỷỳõi Bana Konkỳeh 41
Lùợ ựn cỳm mỳỏi 46
Hửồi ua voi 50
Vuõng Nam Bửồ 54
Lùợ hửồi chuõa Baõ 54
Lùợ hửồi Baõ Chuỏa Xỷỏ 63
Lùợ hửồi Dinh Cử 72
Lùợ hửồi chuõa Ngoồc Hoaõng 76
Hửồi chuõa ệng Bửớn 79
Lùợ Kyõ An ỳó ũnh Chờu Phuỏ 83
I
I
I
À
À
À
Ï
Ï
Ï
Ì
Ì
Ì
N
N
N
B
B
B
A
A
A

con àûúâng vóa gẩch nghiïng àûa ta àïën sên chêìu. Hai bïn àûúâng,
dûúái bống cêy cưí thu, cố bây nhiïìu trêu àấ, ngûåa àấ, voi àấ vâ chố àấ
trưng vûâa uy nghiïm vûâa dên dậ. Chđnh àiïån khang trang chia lâm
ba lúáp, nïn thûúâng àûúåc gổi nưm lâ tam cung. Trïn cấc vò kêo, chùỉn
giố, àùåc biïåt lâ cûãa vộng àûúåc chẩm trưí tinh vi bùçng nhiïìu hổa tiïët
nhû: tûá linh, hoa lấ, cấ vûúåt V Mưn Nưåi cung bây bâi võ àûác thânh
LÏỴ HƯÅI TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
3 hoâng vâ nùm bất nhang thúâ ca nùm lâng cng nhiïìu àưì tïë khđ: tân
lổng, bất bûãu, xâ mêu vâ kiïåu rûúác
Hai bïn chđnh àiïån, cng trưng ra sên chêìu lâ hai dậy nhâ nùm
gian, ûáng múái nùm thưn dng lâm núi tiïëp khấch vâ nhêån lïỵ trong
mưỵi k lïỵ hưåi
Àïìn Ba Xậ tûá ma bất tiïët hûúng bay. Song nhưån nhõp tûng bûâng
hún cẫ lâ k lïỵ hưåi thûúâng niïn 12 thấng 6. Vâ nhû àậ thânh lïå, cûá
nùm nùm mưåt k múã lïỵ hưåi to. Àïí chín bõ cho mưỵi k lïỵ hưåi, ngûúâi
nùm thưn úã Minh Àûác ni nùm con nghế. Trûúác ngây lïỵ hưåi cấc con
nghế àûúåc dùỉt àïën thi. Con nâo vâo giẫi thò àûúåc chổn àïí hưm sau múã
hưåi giïët thõt tïë thêìn vâ chia àïìu àïí nùm thưn th lưåc.
Ngây khai hưåi 12 thấng 6, tûâ sấng súám, lâng thưn àậ rưån rậ, tûng
bûâng. Ngûúâi ca nùm thưn trưëng giong cúâ múã, kiïåu rûúác àûa thêìn
thấnh thúâ trong bẫn hẩt thưn mònh vïì àïìn dûå hưåi. Sau khi cẫ nùm
thưn, anh trûúác em sau àậ tïì tûåu àưng à, lïỵ rûúác nûúác bùỉt àêìu. Vêỵn
theo thûá tûå anh trûúác em sau, nùm àoân rûúác ra cưng Nhụå lâm lïỵ
rûúác nûúác. Ài àêìu mưỵi àoân rûúác lâ àưåi cúâ. tiïëp sau lâ àưåi nhẩc, àưåi
kiïåu rûúác bất nhang hûúng ấn, vâ kiïåu rûúác chum nûúác. Chum nûúác
àûúåc qy quanh bùçng vẫi trùỉng, miïång ph vng vẫi àỗ. Túâi búâ
sưng nùm thưn, mưỵi thưn dng nùm chiïëc chẫi ra giûäa lông sưng lêëy


LÏỴ HƯÅI TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
5 Vng Dun hẫi Trung Bưå
L
L
L
Ï
Ï
Ï
Ỵ
Ỵ
Ỵ
H
H
H

N
N
N
M
M
M
U
U
U
Â
Â
Â
A
A
A
Rica Nûkar (Rija Nûgar - àổc lâ Richâ Nûn Cùçn) lâ mưåt trong
nhûäng lïỵ hưåi truìn thưëng ca ngûúâi Chùm vâ àûúåc tưí chûác vâo àêìu
nùm. Lïỵ hưåi Rica Nûkar côn lâ mưåt trong nhûäng lïỵ hưåi chung cho
ngûúâi Chùm (cẫ Chùm Bâlamưn vâ Chùm Bâ ni) vâ mang tđnh khu
vûåc, toân vng.
Ngay cấi tïn ca lïỵ hưåi àậ phêìn nâo nối lïn tđnh chêët rưång vâ
chung ca lïỵ hưåi: Nûkar cố nghơa lâ xûá súã, lâ àêët nûúác Khưng chó
rưång vâ chung, cấi tïn Nûkar, qua nghơa mang tđnh àõa l, chûâng
nâo cng cho thêëy àêy lâ mưåt lïỵ hưåi truìn thưëng xûa mang tđnh

lâ sẫn phêím ca vng àêët Ninh Thån - Bònh Thån vâ ca nhûäng
ngûúâi Chùm sưëng vâ lâm nưng nghiïåp úã àêy.
Mùåc dêìu cng nhû nhiïìu vng khấc trïn àêët Viïåt Nam lâ cng
nùçm trong vng khđ hêåu ấ chêu giố ma, nhûng mưåt sưë àùåc àiïím ca
àõa thïë àậ khiïën cho vng Ninh- Bònh Thån trúã thânh vng khư hẩn
nhêët nûúác ta.
Nhòn chung, theo cấc nhâ khoa hổc, chđnh hïå thưëng giố ma nây
àậ êën àõnh hai ma rộ rïåt tẩi Viïåt Nam. Tûâ thấng 10 àïën thấng 4 lâ
ma khư, lâ khi ấp sët trong vng hưì Baikal lïn cao tẩo nïn trung
têm cao ấp vúái nhûäng khưëi khđ lẩnh lan truìn xëng miïìn Nam. Àố
lâ giố ma àưng bùỉc. Côn tûâ thấng 5 àïën thấng 9 lẩi lâ ma mûa vò
vâo thúâi gian nây úã têy bùỉc êën Àưå hònh thânh mưåt trung têm hẩ ấp
lan dêìn vïì phđa àưng. Trung têm nây "ht" khưng khđ tûâ vng cao ấp
àẩi dûúng vâo tẩo nïn giố ma têy nam úã Viïåt Nam.
Trong khi àố, lïỵ Rica Nûkar ca ngûúâi Chùm thûúâng diïỵn ra
vâo quậng sët nûãa sau thấng 4 hay àêìu thấng 5, nghơa lâ vâo lc
giao thúâi chuín ma. Khưng phẫi ngêỵu nhiïn thấng àêìu tiïn ca
mưåt nùm theo lõch Chùm lẩi rúi vâo nûãa cëi thấng 4 vâ nûãa àêìu
thấng 5. Tuy cố nhûäng nết chung vïì hai ma nhû vêåy, nhûng úã vng
àêët quanh Phan Rang vâ Phan Rđ - àõa bân cû tr chđnh ca ngûúâi
LÏỴ HƯÅI TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
7 Chùm, tđnh chêët hai ma cố nhûäng nết nghiïåt ngậ hún nhiïìu so vúái
nhûäng núi khấc úã Viïåt Nam.
Do ba phđa bõ ni non bao bổc, chó cố phđa Àưng lâ hûúáng ra
biïín, cho nïn v lûúång trung bònh hâng nùm ca Phan Rang rêët thêëp
695 mm vâ chó trong 52 ngây; trong khi àố Àâ Lẩt nhêån 1769 mm
trong 168 ngây, Nha Trang 1356 mm trong 116 ngây. Do vêåy, theo

Rung) nghơa lâ Sao Plếiades theo danh tûâ khoa hổc vâ Sao Cây (Patic
Lingùl) nghơ lâ Sao Baudrier d’Orion theo danh tûâ khoa hổc. Theo
ngûúâi Chùm, khi Sao Rua hay Tua Rua xët hiïån, Sao Thêìn Nưng
(Patû Aco) nghơa lâ Sao Sirinh theo thåt ngûä khoa hổc bùỉt àêìu ngưìi
thùèng dêåy vïì phđa Bùỉc lâ bùỉt àêìu ma mûa, khúãi sûå viïåc cây bûâa vâ
cng lâ bùỉt àêìu ca mưåt nùm.
Ngûúâi Chùm tin rùçng bao giúâ Sao Rua cng phẫi núã vâo cëi
thấng hai lõch Chùm vâ cấc ưng thây bao giúâ cng phẫi tđnh sao cho
khi Sao Rua núã phẫi àng vâo cëi thấng hai. Búãi vêåy, nùm nâo mâ
àïën cëi thấng mưåt rưìi mâ Sao Rua hậy côn cao, nghơa lâ khưng thïí
núã kõp vâo cëi thấng hai thò cấc ưng thây gổi ln thấng mưåt êëy lâ
thấng múái vâ coi nhû mưåt thấng thûâa ca nùm trûúác. Nïëu trûúâng húåp
trúâi u ấm mâ khưng xem àûúåc Sao Rua thò cấc thây xem Sao Cây
(núã sau Sao Rua mưåt thấng) àïí tđnh nùm. Vâ, theo kinh nghiïåm ca
ngûúâi Chùm, chó sau khi Sao Rua núã thò múái bùỉt àêìu mûa. Vâ khi Sao
Rua núã ra thò ngûúâi Chùm tin rùçng, sệ cố nhûäng tia lûãa hay "tiïm
lûãa" - theo cấch gổi ca ngûúâi Chùm - nống - lâm chïët hoa mâu.
Nhòn sang cấc dên tưåc khấc cng chõu ẫnh hûúãng ca vùn hoấ
êën Àưå thúâi xûa nhû ngûúâi Chùm, chng ta sệ gùåp mưåt bûác tranh vïì lïỵ
nùm múái rêët gêìn nhau vïì thúâi gian tiïën hânh lïỵ hưåi, mc àđch vâ tđnh
chêët ca lïỵ hưåi.
Ngây tïët nùm múái cưí truìn ca ngûúâi Thấi úã Thấi Lan gổi lâ
Sưưíng Kran vâ thûúâng rúi vâo giûäa thấng Tû dûúng lõch (thấng giïng
lõch Thấi xûa), nghơa lâ vâo thấng nống nhêët trong nùm vâ cng lâ
vâo nhûäng ngây cëi ca ma khư trûúác khi cố nhûäng trêån mûa àêìu
k ca giố ma kếo àïën. Vâ tïët nùm múái Sưưíng Kran ca ngûúâi Thấi
lâ nhûäng lïỵ cêìu vâ àốn mûa xëng àïí bùỉt àêìu mưåt nùm lâm ùn múái.
Cng àốn tïët nùm múái vâo khoẫng giûäa thấng Tû dûúng lõch
nhû ngûúâi Thấi úã Thấi lan, ngûúâi Lâo úã Lâo côn gổi tïët nùm múái (Bun
pi mây) ca mònh lâ hưåi tế nûúác (Bun hát nêåm).

mưåt lïỵ hưåi chuín ma tûng bûâng mâu sùỉc vâ ûúát àêỵm nûúác - tïët
Hưli. Àưëi vúái ngûúâi ÊËn, tïët Hưli lâ bùỉt àêìu ma xn, nghơa lâ bùỉt
àêìu cố mûa vâ cng àûúåc diïỵn ra hâng nùm vâo thấng 3 hóåc thấng 4
dûúng lõch. Mưåt sûå trng húåp hay cố sûå tấc àưång ca ÊËn Àưå túái khu
vûåc Àưng Nam Ấ? Theo chng tưi nghơ, chùỉc lâ do cẫ hai.
LÏỴ HƯÅI TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
10 Àng lâ ngûúâi Chùm xûa cng nhû cấc dên tưåc khấc úã Àưng
Nam Ấ àậ tiïëp nhêån vâ sûã dng hïå thưëng lõch Saka ca ÊËn Àưå. Cng
nhû ngûúâi êën, ngûúâi Chùm ào thấng bùçng thấng trùng êm lõch vâ ào
nùm lẩi bùçng nùm tđnh theo nùm mùåt trúâi (dûúng lõch). Mưỵi nùm ca
ngûúâi Chùm cng àûúåc chia ra lâm 12 thấng. Nhûng, àiïìu l th lâ,
10 thấng àêìu ca lõch Chùm àûúåc gổi theo sưë thûá tûå lâ thấng 1, thấng
2 cho àïën thấng 10 (pilantha, pilan twa, pilan klow, pilan pẫ, pilan
limû, pilan nùm, pilan touch, pilan talipùn, pilon, thelipùn vâ pilan
tha pluh). Hai thấng cëi cng ca nùm khưng phẫi lâ sưë thûá tûå 11
vâ 12 mâ lâ 2 tûâ mâ ngûúâi Chùm hiïån nay cng khưng hiïíu nghơa:
pilan puyh (àổc lâ bilan pi) vâ pilan nok (àổc lâ bilan nok).
Theo chng tưi, hai tïn ca thấng 11 vâ 12 ca lõch Chùm lâ hai
tïn ca hai thấng ca nùm lâ pausha vâ nokha. Hiïån tûúång dng tïn
2 thấng ca lõch ÊËn Àưå vâo lõch riïng ca dên tưåc mònh khưng chó cố úã
ngûúâi Chùm mâ côn cố úã cấc dên tưåc khấc úã Àưng Nam Ấ. Vđ d, trong
lõch truìn thưëng ca ngûúâi Bali (dên tưåc duy nhêët úã Inàưnïxia côn
giûä lẩi truìn thưëng ca ÊËn Àưå giấo), hai thấng cëi nùm lêëy tïn ca
lõch ÊËn Àưå lâ Diesta vâ Sầa.
Cố thïí thêëy trong lõch ca ngûúâi Chùm nhûäng ëu tưë êën Àưå
khấc. Vđ d 12 con giấp ca lõch Chùm lâ tiïëp thu ca ÊËn Àưå. Mûúâi
hai nùm ca lõch Chùm cố tïn lâ: 1) Thùn takech (nùm con chåt); 2)

thấng mâ chng tưi àậ dêỵn úã trïn, chng ta àậ thêëy trong lõch Chùm
(àng hún lâ nùm lõch ca ngûúâi Chùm) chó cố 10 thấng. Khưng phẫi
ngêỵu nhiïn mâ hai thấng cëi nùm ca lõch Chùm lẩi mang hai cấi
tïn ÊËn Àưå. Theo suy nghơ ca chng tưi, hai thấng cëi nùm ca
ngûúâi Chùm chđnh lâ hai thấng khưng tïn hay hai thấng nghó rêët àùåc
trûng cho nùm lõch truìn thưëng ca nhiïìu dên tưåc bẫn xûá úã Têy
Ngun Viïåt Nam vâ Àưng Nam Ấ.
ÚÃ Têy Ngun Viïåt Nam, lõch ca mưåt sưë dên tưåc chó cố 10
thấng vâ cấc thấng àïìu gùỉn vúái cưng viïåc sẫn xët. Vđ d nùm ca
ngûúâi Giarai gưìm cấc thấng: thấng 1 (búlan Sa) vâ thấng 2 (búlan
Àoa) lâ cấc thấng phất hẩ cêy lâm rêỵy; thấng 3 (búlan Khêu) vâ
thấng 4 (búlan pù) lâ cấc thấng gieo xẩ la; thấng 5 (búlan Rúma) vâ
thấng 6 (búlan Nùm) lâ nhûäng thấng lâm cỗ la thấng 7 (búlan Juh)
vâ thấng 8 (búlan Pùn) lâ thấng àíi chim la súám vâ thấng gùåt la
súám; thấng 9 (búlan doa rúpùn)vâ thấng 10 (búlan pluh) lâ nhûäng
thấng gùåt la trïn rêỵy, hai thấng cëi khưng tïn àûúåc gổi lâ thấng
nghó ngúi (búlan ning nưng). Cẫ tïn gổi vâ lõch tiïët trúâi vâ cêy trưìng
LÏỴ HƯÅI TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
12 giûäa lõch ca ngûúâi Chùm vâ ca ngûúâi Giarai cố sûå tûúng àưìng k lẩ.
Vâ sûå tûúng àưìng nây chó cố thïí l giẫi bùçng sûå tûúng àưìng vïì ngìn
gưëc chûá khưng thïí bùçng sûå ẫnh hûúãng qua lẩi.
Khưng chó úã cấch tđnh vâ àùåt tïn thấng mâ ngay cẫ úã cấch chia
nùm ra cấc ma úã lõch Chùm cng khấc lõch úã êën Àưå vâ gùỉn chùåt vúái
tiïët trúâi cng nhû cưng viïåc nhâ nưng tẩi xûá súã mâ ngûúâi Chùm sinh
sưëng. Trong lõch phấp ca êën Àưå, mûúâi hai thấng àûúåc chia lâm sấu
ma (mưỵi ma chó kếo dâi hai thấng): ma xn (vasanta), ma hẩ
(giusma), ma mûa (varsa), ma thu (sharat), ma àưng (hemanta)

ngûúâi Chùm, àêët trúâi, thiïn nhiïn vâ con ngûúâi nhû sưi àưång lïn àïí
vâo v lâm ùn, nhû nhûäng cêu ca dao ca ngûúâi Chùm mư tẫ:
"Ma cây rùỉn rïët àêìy àân
Àïën khi gùåt la, hổ hâng rêët àưng"
hóåc:
"Tẩo xe lêåp chìng ni true
Vốc to, sûác mẩnh àïí sau cêåy nhúâ
Vết mûúng, ngùn àêåp, àùỉp búâ
Xun rûâng bùng ni cho nhúâ àưìng têm"
hay:
"Chúâ cho nûúác l, mûa dêìm
Rång cây gieo la, àêët bêìn trưìng khoai
Trưìng câ, trưìng mûúáp, bđ ngư
Tẩm lông vûäng dẩ, àúåi chúâ la khoai".
Vâ, àiïìu l th nûäa lâ, trûúác lïỵ Rica Nûkar đt ngây, vâo ngây
thûá ba tìn àêìu tiïn ca thấng giïng lõch Chùm (lïỵ Rica Nûkar
thûúâng vâo ngây thûá nùm, thûá sấu tìn àêìu) hâng nùm, ngûúâi Chùm
lâm lïỵ Púh bùng yang (lïỵ khai mûúng àùỉp àêåp) àïí xin thêìn linh
chûáng giấm cho cưng viïåc àưìng ấng trong nùm múái. Lïỵ nây àûúåc cng
úã cấc thấp hóåc cấc àïìn thúâ.
LÏỴ HƯÅI TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
14 Mc àđch ca Púh bùng Yang lâ xin thêìn linh cho phếp dên lâng
àûúåc khai kïnh àùỉp àêåp, chín bõ cho v sẫn xët múái vâ cêìu xin cho
mûa giố thån hoâ, cêy cưëi ma mâng tûúi tưët. Tđnh chêët nưng
nghiïåp ca Púh bùng Yang cố thïí àûúåc minh hoẩ bùçng mưåt sưë chi tiïët
ca nghi lïỵ nây tẩi lùng thúâ nûä thêìn Pư Nûkar (Pư Nûgar) thưn Hûäu
Àûác, xậ Phûúác Hiïëu, huån Ninh Phûúác, tónh Ninh Thån. Nghi lïỵ do

khoẫng 7 giúâ tưëi hưm trûúác àïën 2 giúâ chiïìu ngây hưm sau. Ch lïỵ úã
mưỵi àõa àiïím trïn lâ mưåt võ cẫ sû (pư sah) cng vúái sûå tham gia ca
thêìy Coke (Ưn kadhar), ưng tûâ (Chamnûmey), ưng bống (Ưn Ing), vâ
bống (Muk Pajau)
Nhû nhiïìu nghi lïỵ àûúåc tưí chûác tẩi cấc àïìn thấp, lïỵ r Yang
bao giúâ cng bùỉt àêìu bùçng nghi lïỵ múã cûãa cấc àïìn thấp rưìi àïën lïỵ têíy
ụë khu vûåc àïìn thấp vâ sau àêëy lâ dêng àưì cng gưìm hûúng, hoa,
cam, rûúåu, chê, xưi, trấi cêy Chó sau khi lâm xong ba lïỵ thûác đt
nhiïìu mang tđnh hònh thûác chung múái àïën nghi lïỵ àùåc trûng vâ cng
lâ nghi lïỵ quan trổng nhêët ca r Yang: lïỵ Pư Yang Apui (tïë thêìn
lûãa) tẩi Thang chuh Yang Apui (nhâ ca thêìn lûãa). Ch trò lïỵ nây
cng vêỵn lâ ưng cẫ sû (Pư sah). Ưng àổc nhûäng lúâi kinh mang tđnh
chêët ph ch tûâ cën sấch bùçng lấ bn rưìi ma bùçng cấc àẩo c cêìm
tay nhû chiïëc vông, cấi êëm àưìng vâ thanh gưỵ chẩm khùỉc thânh hònh
chiïëc thuìn rưìng.
Nhûäng lïỵ vêåt dêng lïn thêìn lûãa, ngoâi cấc àưì ùn thûác ëng, côn
cố mưåt bố ci vâ mưåt bố cỗ tranh. Trong khi thêìy cẫ sû khêën tïë, ma
thò thêìy Kadhor têëu hất thấnh ca, côn mổi ngûúâi thò dêng lïỵ vêåt khêën
vấi cêìu xin. Àïí tiïën hânh nghi lïỵ, ngûúâi ta àưët lûãa tẩi thấp lûãa (núi cố
kiïën trc nây) hay úã khu àưng bùỉc ca àïìn hóåc thấp (núi khưng cố
thấp lûãa). Ngûúâi Chùm quan niïåm rùçng, àưët lûãa àïí cho khối bay lïn
tẩo thânh mêy thânh mûa.
Sau lïỵ cng tïë thêìn lûãa, úã mưåt sưë núi, nhû tẩi àïìn thúâ Pư Inû
Nûkar úã Hûäu Àûác, ưng thêìy Hmu Ia (thây cng úã cấc lïỵ thûác nưng
nghiïåp) lâm lïỵ hẩ àiïìn. Ưng thây cng Nuk doa olùk (bâ dêng rûúåu)
àûa mưåt àưi trêu ra rång. Tẩi rång, ưng Hmu Ia cây ba àûúâng
tûúång trûng, sau àố bâ Muk doa olùk àûa cho ưng mưåt đt hẩt giưëng àïí
ưng gieo tûúång trûng.
Nhû vêåy lâ qua phên tđch lõch phấp, lõch cêy trưìng cng nhû
tđnh chêët ca lïỵ hưåi trong bûác tranh lïỵ hưåi chung ca cấc dên tưåc Viïåt

múái thêëy ngûúâi Chùm khất khao cố mûa nhû thïë nâo, mën cấi nống
cấi khư hẩn nhanh chống ra ài nhû thïë nâo. Vò thïë mâ cấi mong, cấi
àúåi ma mûa ca ngûúâi Chùm chûâng nâo àố, theo chng tưi, lâ mậnh
liïåt hún so vúái cấc dên tưåc khấc úã Àưng Nam Ấ. Vâ, àïí thêëy àiïìu nây,
chng ta hậy xem àiïåu ma àêåp lûãa trong lïỵ Rica Nûkar ca ngûúâi
Chùm.
LÏỴ HƯÅI TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
17 L
L
L
Ï
Ï

A
T
T
T
H
H
H
U
U
U
Y
Y
Y
Ï
Ï
Ï
Ì
Ì
Ì
N
N
N
ÚÃ Quẫng Ngậi, lïỵ hưåi àua thuìn cưí truìn àûúåc tưí chûác úã ba
núi: Bònh Chêu (Sa K), Tõnh Long (Sún Tõnh) vâ úã àẫo L Sún.

mưåt àưåi àua gưìm trai trấng úã cúä tíi 18-35, mưỵi àưåi àua cố 22 àâ cưng,
thu th, àûúåc ni ùn têåp vâ phẫi chêëp hânh àng nưåi quy cng nhû
nhûäng àiïìu cêëm k khấc.
Thuìn àua lâ loẩi thuìn àùåc biïåt, khưng giưëng thuìn
thûúâng, vúái dấng thon vâ dâi àïí hẩn chïë tưëi àa lûåc cẫn ca nûúác. Khi
àống thuìn, ngûúâi ta phẫi chổn ngây lânh thấng tưët. Thuìn àống
xong, àûúåc trang trđ àểp, tûâ àêìu àïën ài trang trđ theo hònh con vêåt
trong tûá linh. Bưën thưn trong xậ mưỵi thưn cố mưåt thuìn àua, àûúåc
trang trđ theo hònh Long (rưìng), Ly (lên), Qui (ra), Phng (phûúång).
Hiïín nhiïn, thuìn àua gùỉn vúái tđn ngûúäng ca nhên dên vâ
àûúåc thúâ úã am miïëu ca thưn, hâng nùm, àïën k àua múái àûúåc lâm lïỵ
hẩ thy, cố cúâ, trưëng rưån râng vâ khi àua xong lẩi àûa vïì am miïëu
cng vúái th tc nhû vêåy. Trûúâng àua cố tưíng diïån tđch khoẫng
60.000m2 vúái chiïìu dâi 500 mết, rưång 120 mết (chia lâm 4 ư, mưỵi ư
rưång 30mết) cho 4 thuìn àua. Sau khi bưëc thùm, àưåi trûúãng àưåi àua
thuìn vïì cổc tiïu qui àõnh àïí chín bõ sùén sâng khi cố lïånh xët
phất.
Trong mưỵi thuìn àua cố 15 àâ cưng, thu th, mùåc àưìng phc
vâ úã têët cẫ cấc thuìn àïìu chđt khùn àỗ. Khi cố lïånh xët phất, cấc
thuìn lêåp tûác lao lïn. Tiïëng trưëng gic liïn hưìi, tiïëng reo hô vang
dêåy úã hai bïn búâ sưng, nhûäng chiïëc nốn h lïn cao cưí v, tẩo nïn
mưåt khưng khđ tûng bûâng nấo nûác. Mưỵi lêìn àua gưìm 8 vông vúái 4 km,
chia thânh hai àúåt àua, khoẫng giûäa 2 àúåt àua lâ thúâi gian nghó giẫi
lao àïí àâ cưng, thu th lêëy lẩi sûác. Cấch tđnh àiïím lâ thuìn vïì nhêët
àûúåc 10 àiïím, thuìn vïì thûá nhò àûúåc 8 àiïím, thuìn vïì ba 6 àiïím,
thuìn vïì cëi cng 4 àiïím. Tưíng cưång cẫ 2 ngây àua tâi, thuìn nâo
cố sưë àiïím cao nhêët sệ giânh phêìn thùỉng vâ cấc thuìn khấc cng tu
theo sưë àiïím àẩt àûúåc mâ xïëp hẩng nhò, ba, tû. Ngây hưåi àua thuìn
LÏỴ HƯÅI TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
19

xậ àïìu hònh thânh 4 thuìn, à bưå "tûá linh" (long, ly, qui, phng).
LÏỴ HƯÅI TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
20 Cấc thuìn cng àùåt úã núi am miïëu àïí thúâ cng: úã xậ L Vơnh,
thuìn long thúâ tẩi miïëu Hoâ Lên, thuìn phng tẩi lùng Cưìn,
thuìn ly tẩi Dinh châm, thuìn qui úã lùng Nghơa Tûå. úã xậ L Hẫi,
thuìn long thúâ úã lùng Cưìn, thuìn ly àùåt úã Trung Hoâ, thuìn qui úã
Trung n, thuìn phng úã dinh Tam Toâ. Cng nhû úã Tõnh Long,
thuìn àua úã L Sún cố dấng thon dâi, ngang núi rưång nhêët 1,4 mết,
dâi 9,5 mết; trûúác kia thuìn àûúåc lâm bùçng khung gưỵ, mï tre (têët
nhiïn cố trất àêìu rấi); sau nây mï tre àûúåc thay bùçng mï nhưm hóåc
àuya ra, vûâa bẫo quẫn àûúåc lêu, vûâa àúä àûúåc sûác cẫn ca nûúác hún.
Trïn thuìn cấc phêìn àûúåc trang trđ cưng phu hún úã sûå chẩm khùỉc
(chûá khưng chó vệ nhû úã Tõnh Long). Khi ghe àûúåc àûa ài hẩ thu,
ngûúâi ta cng tưí chûác cêìu cng vâo àïm trûúác, sấng súám trûúác khi
àua vâ sau khi àua, àïí tẩ ún tưí tiïn vâ cấc võ thêìn linh.
Hâng nùm vâo rùçm thấng Bẫy, cng tïë cấc võ tiïìn hiïìn, ngûúâi ta
cng tưí chûác àua thuìn, nhûng ch ëu vêỵn lâ àua thuìn vâo dõp
àêìu xn, kếo dâi 4 ngây, tûâ mưìng 4 àïën mưìng 8 thấng Giïng êm
lõch. Mưỵi thuìn àua cố tûâ 18 àïën 20 ngûúâi, trong àố cố ngûúâi Àêåp
then (côn gổn lâ lấi nhõp) vâ Tưíng lấi (àưåi trûúãng).
Cng nhû úã Tõnh Long, mưỵi thuìn àua úã L Sún àïìu cố mưåt
àưìng phc riïng ty thđch, nhûng bao giúâ cấc vêån àưång viïn cng chđt
khùn àỗ trïn àêìu. Cấch tđnh àiïím àua cng tûúng tûå nhû úã Tõnh
Long, tuy nhiïn trûúâng àua úã àêy dâi hún (tûâ 800 àïën 1000 mết) vâ
kếo dâi ngây gêëp àưi úã Tõnh Long. Têët nhiïn, sûå thùỉng bẩi trong cåc
àua ty thåc úã toân àưåi, úã sûå khoễ mẩnh, dễo dai ca cấc thânh viïn
trong àưåi; nhûng úã àêy khưng thïí khưng kïí àïën ngûúâi lấi nhõp vâ

ngûúâi dên toân àẫo. Cng vúái tiïëng trưëng gic, cúâ phêët lâ tiïëng reo hô
vang dêåy sët dổc búâ biïín, trong nhûäng ngây àêìu xn khiïën khưng
khđ ùỉng lùång hâng ngây àậ hoân toân àûúåc xua tan, thay vâo àố lâ
niïìm vui tûúi, phêën chêën. Ngûúâi ta tin rùçng nhûäng thuìn àua thùỉng
cåc thò viïåc lâm ùn trong nùm sệ àûúåc khêëm khấ, phất àẩt vâ gùåp
nhiïìu may mùỉn.
Lúáp tđn ngûúäng xa xûa ca lïỵ hưåi àua thuìn cố thïí lâ tđn
ngûúäng thúâ mùåt trùng, nïëu cêìn tòm úã mưåt têìng sêu hún sệ lâ tđn
ngûúäng thúâ thêìn biïín, nhûng hiïån tẩi, lúáp tđn ngûúäng êëy àậ nhẩt
nhoâ. Vò vêåy, trïn lất cùỉt àưìng àẩi, lïỵ hưåi àua thuìn chó côn lùỉng
àổng niïìm tin tđn ngûúäng ca ngûúâi dên.
LÏỴ HƯÅI TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
22 Lïỵ hưåi àua thuìn hâng nùm úã Tõnh Long vâ L Sún, ngoâi
nhûäng nghơa nhû àậ nối, côn lâ núi têåp luån vâ thûã thấch sûå dễo
dai, rên luån chđ, kđch thđch con ngûúâi phêën àêëu vûún lïn lâm ùn,
xêy dûång qụ hûúng giâu àểp.

À
À
À
Ư
Ư
Ư
Í
Í
Í
G
G
G
I
I
I
A
A
A
Â
Â
Â
N
N
N

mẫnh àêët giâu truìn thưëng thûúång vộ: Lâng An Thấi. An Thấi thåc
huån An Nhún, lâ lâng vộ tûâng sẫn sinh ra nhûäng vộ sû vâ vộ sơ
xët sùỉc ca àêët Bònh Àõnh. Dơ nhiïn vâo nhûäng dõp hưåi hê, viïåc tưí
chûác thi àêëu cưn, quìn lâ tiïët mc khưng thïí thiïëu àûúåc. vïì dûå hưåi,
cng lâ dõp àïí cấc mưn àïå thùm viïëng, gùåp lẩi bẩn bê àưìng khoấ, àưìng
mưn vâ cng lâ dõp àïí cấc vộ sơ thûã tâi cao thêëp trïn vộ àâi
Àùåc biïåt úã àêy, cng vúái hưåi cha côn cố hưåi Àưí giân khấ hêëp
dêỵn, tûâng mang àêåm dêëu êën nhiïìu cåc tranh tâi sưi àưång ca cấc lô
vộ trong vng cng nhû sûå thđch th àưëi vúái ngûúâi xem. Nïëu nhû ài
dûå hưåi cha Bâ mâ chó xem lâm chay, lâm hưåi khưng thò chûa à,
chûa thêåt thoẫ mận, mâ phẫi xem cẫ cåc tranh tâi trong hưåi Àưí giân
ca cấc vộ sơ.
Ngûúâi ta thiïët lêåp mưåt sên khêëu ngoâi trúâi, diïån tđch hểp hún
sên khêëu thûúâng, nhûng chiïìu cao thò gêëp nhiïìu lêìn, khoẫng mûúâi
mết, bùçng tre, gưỵ giưëng nhû mưåt chôi phất tin úã nưng thưn thûúâng
thêëy trûúác àêy thúâi khấng chiïën, trïn àố ngûúâi ta àùåt àân cng thêìn
gưìm hûúng, hoa, trâ, quẫ vâ mưåt heo quay àïí ngun con, khoẫng àưå
mûúâi lùm, vâi chc kilư.
Sau nhûäng nghi thûác cng lïỵ cưí truìn nhû thûúâng thêëy úã cấc lïỵ
hưåi lâng qụ, võ ch tïë trïn giân cao, phất lïånh nưíi 3 hưìi chiïng trưëng,
bấo hiïåu cåc tranh tâi sùỉp sûãa diïỵn ra. Lc nây, úã bïn dûúái àấm
àưng trúã nïn xưn xao, rưån rõp. Nhûäng ngûúâi ëu, ngûúâi giâ, ph nûä vâ
trễ con thò dận ra vông ngoâi àïí cho nhûäng vộ sơ vâ nhûäng ngûúâi khoễ
tranh nhau vâ cng tiïån àïí xem. Côn nhûäng ngûúâi tham gia tranh tâi
thò trong tû thïë sùén sâng, mùỉt hûúáng vïì phđa giân cao, chúâ àúåi
Bưỵng trïn àâi cao, võ ch tïë - thûúâng trûúác àêy cng lâ ngûúâi
giỗi vộ - bï con heo quay tûâ trïn àân cng quay ra phđa àấm àưng bïn
dûúái, rưìi dng cẫ sûác mẩnh, tung con heo ra xa àïí rúi xëng àêët. Àố
lâ giêy pht cùng thùèng nhêët sệ quët àõnh quâ thûúãng àố rúi vâo tay
ai. Cấc vộ sơ tâi nghïå cao, phi thên lïn àốn lêëy con heo tûâ trïn cao,