BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
NGUYỄN THỊ VÂN ANH
MéT Sè VÊN §Ò Lý LUËN, PH£ B×NH V¡N HäC
QUA TIÓU LUËN, BóT Ký VÒ NGHÒ V¡N
CñA MA V¡N KH¸NG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ
VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
PGS. TS Nguyễn Ngọc Thiện

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến PGS.TS
Nguyễn Ngọc Thiện, người thầy, người hướng dẫn khoa học đã tận tình chỉ
bảo và giúp đỡ em trong suốt quá trình nghiên cứu khoa học và hoàn thành
luận văn.
Tôi cũng xin gửi lời biết ơn chân thành tới các thầy giáo, cô giáo khoa
Văn, phòng Sau đại học trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã nhiệt tình giảng
dạy, giúp đỡ động viên tôi trong khóa học.
Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm cơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè đã động
viên, khích lệ và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu.
Mặc dù đã nỗ lực cố gắng, song do thời gian thực hiện không nhiều,
năng lực bản thân có hạn nên luận văn chắc chắn còn nhiều thiếu sót. Kính
mong nhận được sự lượng thứ và góp ý chân thành của các thầy cô, cùng bạn
bè, đồng nghiệp để được học hỏi, rút kinh nghiệm cho những công trình
nghiên cứu sau.
Xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng 6 năm 2014
Học viên

5. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 6
6. Phƣơng pháp nghiên cứu 7
7. Dự kiến đóng góp của luận văn 7
8. Dự kiến cấu trúc luận văn 7
Chƣơng 1. VĂN CHƢƠNG VÀ NHÀ VĂN 8
1.1. Ma Văn Kháng bàn về văn chƣơng 8
1.1.1. Văn Chương và đời sống xã hội 8
1.1.1.1. Vị trí của văn chương nghệ thuật 8
1.1.1.2. Mối quan hệ giữa văn chương và đời sống xã hội 11
1.1.2. Mục đích sáng tạo của văn chương 13
1.1.2.2. Tính hướng thiện của văn chương 13
1.1.1.2. Tái hiện cái đẹp trong đời sống 16
1.1.3. Nghề văn trong đời sống xã hội 20
1.1.3.1. Viết văn là một nghề 20
1.1.3.2. Sự chuyên nghiệp hóa trong nghề văn 23
1.2. Ma Văn Kháng bàn về nhà văn, chủ thể sáng tạo văn chƣơng 25
1.2.1. Sự hình thành nhà văn 25
1.2.1.1. Sứ mệnh của nhà văn 28
1.2.1.2. Nhà văn và sự gắn bó với đời sống 31
1.2.2. Về tài năng và cảm hứng nghệ thuật 33
1.2.2.1. Tài năng và sự thăng hoa của người viết 33
1.2.2.2 Cảm hứng trong sáng tạo văn chương 36

1.2.3. Về lao động viết văn 38
1.2.3.1. Lao động viết văn - hoạt động sáng tạo đặc thù 38
1.2.3.2 Sự luyện rèn trong nghề viết 39
Chƣơng 2. TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG - MỘT LOẠI HÌNH NGHỆ
THUẬT ĐẶC THÙ 43
2.1. Ma Văn Kháng bàn về ngôn ngữ - chất liệu của văn chƣơng 43
2.1.1. Văn chương nghệ thuật ngôn từ 43

quốc. Không ai chọn thời đại, chẳng ai biết trước số phận mình, nhưng những
yếu tố từ tiền định cùng những ngẫu hứng bất ngờ đã đưa Ma Văn Kháng đến
với làng văn.
Nhà văn Ma Văn Kháng khởi nghiêp văn xuôi từ truyện ngắn đầu tay
“Phố cụt’’(Văn nghệ số 136, ngày 3.3.1961), đến nay, qua hơn nửa thế kỷ
cầm bút, ông thành danh với một sự nghiệp văn chương đáng nể: hơn 200
truyện ngắn, ngót 20 tiểu thuyết, 1 hồi ký - tự truyện, 1 tiểu luận, bút ký. Là
một cây bút sung sức,cần mẫn và “tốt số‟‟, ông đã đoạt nhiều giải thưởng văn
chương các cấp, loại: báo chí chuyên ngành; các cuộc thi viết do bộ, ngành tổ
chức, Hội Nhà văn Việt Nam; Hội Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số
Việt Nam; Hội Văn học Nghệ thuật một số tỉnh, thành phố và Liên hiệp các
Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam; đến giải thưởng văn học khu vực Đông
Nam Á và giải thưởng quốc gia (giải thưởng nhà nước, giải thưởng HỒ CHÍ
MINH). Bút danh Ma Văn Kháng đã trở thành tên gọi quen thuộc với bạn đọc
cả nước, ông đã có mặt trên hầu hết các tờ báo, tạp chí như: Văn nghệ, Diễn
đàn Văn nghệ Việt Nam; Văn nghệ Quân đội; An ninh Nhân dân; Ngôn ngữ;
Tạp chí Văn học; Tạp chí khoa học; Nhà văn; PhanSiPăng… và trên các
trang web. Ông dặc biệt thành công ở hai thể tài truyện ngắn và tiểu thuyết.
Tuy nhiên, sẽ là không đầy đủ nếu chỉ nhìn nhận Ma Văn Kháng ở riêng
2
phương diện sáng tác, bởi con người đa tài, sâu sắc ấy còn là cây bút viết tiểu
luận và bút ký xuất sắc.
1.2. Có thể nói, trong nền văn học Việt Nam hiện đại, kể từ đầu thế kỷ
XX đến nay, số nhà văn trên hành trình sáng tạo có năng lực, tư duy lí luận -
phê bình quan thiết đến việc mình tự viết ra, diễn giải những suy nghĩ, tâm
huyết về văn chương và lao động viết văn của bạn bè cùng giới và của mình
là không nhiều.
Nếu cần điểm qua những tác phẩm đáng kể trong đó, chúng ta có thể kể
đến các nhà văn tiền bối thế hệ 1X, 2X như Thạch Lam (Theo giòng, 1941),
Chế Lan Viên (Nói chuyện văn thơ, 1960), Nguyễn Đình Thi (Công việc của

ngòai khả năng sáng tác ông còn là một nhà viết tiểu luận, phê bình có tài.
Cuốn Phút giây huyền diệu ra mắt bạn đọc vào năm 2013, đánh dấu sự
chuyển kênh của nhà văn, đã thu hút sự quan tâm của đông đảo văn nghệ sĩ và
bạn đọc. Cuốn sách là sự trải nghiệm của nhà văn trên phương diện sáng tạo
mới. Đó là những bài viết về lao động văn chương, đúc rút từ những kỷ niệm
của chính bản thân nhà văn Ma Văn Kháng, “đó là toàn bộ những gì đã kết
tinh lại trong cuộc đời văn chương của tôi, đó là điều muốn nói lại với bản
thân mình cũng như với mọi người ” - ông chia sẻ.
Sự chuyển kênh sáng tạo của Ma Văn Kháng thuận theo lẽ tự nhiên,
đánh dấu bước trưởng thành trong ngòi bút của ông trên tất cả những phương
diện sáng tác khác. Đánh giá về mảng tiểu luận, phê bình, bút ký của Ma Văn
Kháng nhiều người bộc lộ tấm lòng ngưỡng vọng trước tài năng và tâm huyết
của một nhà văn lão luyện.
- Tác giả Ngô Văn Giá trong buổi tọa đàm cuốn sách Phút giây huyền
diệu được tổ chức tại Khoa viết văn của trường Đại học Văn hóa, đã có những
phát biểu trân trọng và ngợi ca nỗ lực sáng tác và ghi nhận giá trị cuốn sách
4
của nhà văn, Ngô Văn Giá nhấn mạnh “Nếu được chọn chữ nào để gói gọn
tinh thần chung của cuốn Phút giây huyền diệu thì tôi xin chọn ba chữ Sống -
Học - viết”. Sự đánh giá của Ngô Văn Giá chính là sự thừa nhận về nhân cách
và ý thức sáng tạo của nhà văn trên con đường sáng tác.
- Tác giả Đoàn Trọng Huy trong bài viết “Ma Văn Kháng vạm vỡ - kiên
cường một sức văn” (Trang tin tức, sự kiện và bình luận) đã có những nhận xét
chân tình, theo ông phê bình, tiểu luận của Ma Văn Kháng cũng là “một của sổ
nhìn ra thế giới văn chương. Rải rác qua sáng tác, phê bình và tiểu luận, Ma
Văn Kháng đã phát biểu nhiều về quan niệm viết, quan niệm nghệ thuật biểu
hiện lý tưởng thẩm mỹ, tư tưởng nghệ thuật. Điều đó còn thể hiện ở trình độ,
tâm huyết nghề nghiệp, cũng là nhân cách, bản lĩnh của nhà văn”.
- Trong bài viết “Nhà văn Ma Văn Kháng chuyển kênh viết” của tác gỉa
Dương Tử Thành cũng có những đánh giá xác thực về những chia sẻ của Ma

ông. Các nhận định, đánh giá trên mặc dù đã nhìn nhận được một số quan
niệm của nhà văn qua tập Phút giây huyền diệu nhưng mới chỉ dừng lại ở mức
độ riêng lẻ. Một phần do cuốn sách vừa mới xuất bản nên hầu như chưa có
những bài viết, những chuyên luận hay những đề tài khoa học nghiên cứu.
Cho đến nay cuốn sách vẫn như một cánh rừng còn nhiều bí ẩn cần được
khám phá.
Như vậy, một công trình chuyên biệt nghiên cứu về mảng tiểu luận, bút
ký của Ma Văn Kháng thì chưa có. Vì thế chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài:
Một số vấn đề lý luận, phê bình văn học qua tiểu luận, bút ký về nghề văn
của Ma Văn Kháng, nhằm đi sâu tìm hiểu khía cạnh tư duy lý luận, phê bình
văn học qua mảng viết mới của nhà văn, đồng thời tìm hiểu những quan niệm
và chia sẻ của nhà văn về nghề văn và tác phẩm văn học, cũng như thỏa mong
muốn biết được quá trình sáng tác một số những tác phẩm tiêu biểu của ông,
6
từ đó có thể hiểu hơn về ý thức sáng tạo và lao động công phu của một nhà
văn đã có những đóng góp tiêu biểu cho sự phát triển của nền văn hoc dân tộc
3. Mục đích nghiên cứu
Luận văn nhằm mục đích nghiên cứu một số vấn đề của lí luận, phê
bình văn học qua tiểu luận, bút ký về nghề văn của nhà văn Ma Văn Kháng.
Trên cơ sở đó góp phần làm rõ thêm một khía cạnh tài năng khác của Ma Văn
Kháng cũng như những đóng góp của ông với nghề văn.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu những vấn đề có tính lí luận về văn học,
nhà văn và quá trình sáng tác thông qua mảng tiểu luận - bút ký của nhà văn
Ma Văn Kháng tìm hiểu những quan niệm của nhà văn về hoạt động lao động
viết văn, quan niệm về nhà văn, về tác phẩm văn học.
5. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Luận văn chủ yếu tập trung đi sâu nghiên cứu một số vấn đề của lí luận,
phê bình văn học của nhà văn Ma Văn Kháng qua cuốn Phút giây huyền diệu,
Nxb. Hội nhà văn, Hà Nội, 2013. Tác phẩm này đã đoạt giải thưởng Hội Nhà

Văn Kháng ở cả phương diện lý luận và sáng tác.
8. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung của luận văn được trình bày
trong 3 chương:
Chƣơng 1. Văn chƣơng và nhà văn
Chƣơng 2. Tác phẩm văn chƣơng - một loại hình nghệ thuật đặc thù
Chƣơng 3. Ngƣời đọc, nhà phê bình với tiếp nhận văn chƣơng
8
Chƣơng 1
VĂN CHƢƠNG VÀ NHÀ VĂN

Văn chương từ xưa đến nay vẫn được xem là loại hình nghệ thuật mang
giá trị tinh thần, đem đến cho con người những xúc cảm về đời sống và đòi
hỏi con người có trách nhiệm và ý nghĩa đối với cuộc đời. Nguyễn Đình Thi
cho rằng văn là nghệ thuật sử dụng tiếng nói. Nhà văn Ma Văn Kháng thì
đồng ý cho rằng “văn chẳng là cái gì hết. Văn chỉ là văn thôi. Nói cách khác,
văn tức là cuộc sống được miêu tả một cách văn mà thôi …Văn là văn. Văn,
một tác phẩm nghệ thuật. Văn, nó đấy, nó lấy ý làm lẽ sống, bằng cách lấy
hình thức giả làm thực, nói cái thực bằng cái giả” [44; 39]. Văn chương - một
nghề đặc thù đòi hỏi ý thức sáng tạo và trách nhiệm của người cầm bút, đồng
thời nó cũng đặt ra yêu cầu khắt khe cho hoạt động nghệ thuật.
Khi đã dấn thân vào văn nghiệp, nhà văn trở thành “một kẻ tuẫn nạn
may mắn, là kẻ sẵn sàng phục vụ trung thành cho văn học và thực sự trở thành
nô lệ cho văn học” (J.M.Pvargas Liosa). Xem văn chương là một nghề nghiệp
đặc thù, các nhà văn dù sáng tạo trên thể loại nào cũng đều tuân thủ ý thức
nghề nghiệp rất cao, hay nói cách khác trên từng thể loại đều in dấu ấn ý thức
sáng tạo, trách nhiệm của nhà văn đôi với những vấn đề mà mình khám phá.
Những trang tiểu luận và bút ký về nghề văn của Ma Văn Kháng là những
trang viết chân thành, sâu sắc về công việc bếp núc văn chương, đề cập đến
những khía cạnh căn cốt, then chốt có tính nguyên lý về bản chất sáng tạo,

lý là bước vào cái bảo tàng có thể nhìn thấy được ảnh hình, nghe được âm
thanh, ngửi được mùi vị đời sống hiện thực một thời nhố nhăng lố bịch và
khôi hài. Cuốn tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng ghi lại
một thời đã qua cách đây bốn chục năm, nhà văn tâm sự: “Nếu sau khi đọc
xong cuốn sách của tôi, bạn đọc gật gù nói rằng: à, cái thời cách đây bốn chục
10
năm, người ta sống như thế đấy. Thì tôi đã vô cùng mãn nguyện và cảm kích
rồi” [44; 104].
Văn học là mảnh đất lưu giữ bóng hình cuộc đời, bóng hình con người,
là tấm gương phản ánh đời sống và để con người tự soi chiếu chính bản thân
mình. “Văn hóa chẳng cứu vớt được ai, chẳng cứu vớt được cái gì, văn hóa
không biện hộ. Nhưng đấy là sản phẩm của con người; con người tự phóng
chiếu trong đó, tự nhận ra mình trong đó, riêng chỉ có tấm gương ấy cũng cho
con người thấy hình ảnh của mình.” [44; 105].
Ma Văn Kháng quan niệm, văn học cũng như nhiều ngành nghệ thuật
khác, trước hết phải hấp dẫn, lôi cuốn người đọc: “Tác phẩm nhằm thỏa mãn
một trí tò mò, một khát vọng muốn hiểu biết cuộc đời, con người của bạn
đọc…Nghệ thuật là cái làm cho ý thức nhìn thấy được chân lý dưới hình thức
cảm tính” [44; 106]. Và để làm được điều này cũng không phải là dễ dàng,
ông viết: “Làm cho bạn đọc ham thích cái hình thức cảm tính đó là rất khó.
Nó đòi hỏi một nghệ thuật cao cường, hấp dẫn, cuốn hút bạn đọc vào trong
say mê cái yêu cầu trước nhất của tác phẩm văn chương” [44; 106].
Nhà văn cũng cho rằng vị trí và vai trò lớn nhất của văn chương nghệ
thuật là khả năng mở rộng biên độ đời sống con người, “chúng khiến cho
cuộc đời hữu hạn của mỗi con người trở nên phong phú đến vô hạn. Và đó là
lí do tồn tại mãi mãi của văn chương, là thứ văn chương để đời” [44; 106].
Nghệ thuật cũng hướng con người vươn tới cái đẹp, nó nuôi dưỡng tâm hồn
con người. “Nghệ thuật không có nhiệm vụ phải thay đổi bất cứ điều gì cả.
Nghệ thuật chỉ hiện diện đó, để ta có được khoái cảm khi sáng tạo, đem đến
cho ta tận hưởng vẻ đẹp tảo ra từ đó. Vẻ đẹp của những trùm tia sáng rực rỡ

đường,tên trùm phỉ tỏ tê trò chuyện khơi gợi tình cảm dân tộc, anh mủi lòng,
nên lúc sau đang đi gặp con suối mát, anh đã cởi trói cho nó tắm rồi sau đó
12
giao súng cho nó giữ hộ để mình xuống tắm. Kết quả là tên trùm phỉ cầm
súng bắn anh du kích, may mà không trúng, rồi ù té chạy trốn vào rừng”
[44; 223]. Từ chất liệu sống nguyên trạng này được dụng công thêm bởi tài năng
của nhà văn và chút may mắn đã cho ra đời một tác phẩm xuất sắc, chứa đầy
dung lượng đời sống. Bí thư tỉnh ủy Lao cai Trường Minh là nguyên mẫu gợi
cảm hứng cho nhà văn xây dựng nên hình tượng nhân vật Quyết Định trong tiểu
thuyết Một mình một ngựa…Đánh giá tầm quan trọng của đời sống đối với văn
chương, Ma Văn Kháng cho rằng: “viết được một tác phẩm hay, nhất thiết
không thể chỉ dựa vào năng lực chủ quan được gọi là cảm hứng, tài năng - chất
liệu! Chất liệu là yếu tố đặc biệt quan trọng ngay cả với thiên tài” [44; 19].
Nền tảng của tất cả những gì nhà văn viết ra vẫn không phải gì khác
ngoài chất liệu của cuộc sống mà các nhà lí luận quen gọi là hiện thực, đó là
những tư liệu để nhà văn sáng tác. Dù có hư cấu, tưởng tượng đến đâu thì
người viết cũng vẫn phải dựa trên cái nền của hiện thực, người cầm bút không
nói được những điều vượt ra ngoài sự hiểu biết của họ. Nhưng dù thế nào,
một lần nữa, người viết lại phải căn cứ vào cuộc sống thật để kiểm nghiệm lại
toàn bộ cái cuộc sống tưởng tượng ấy.
Thực tế đời sống chính là lọ nước thần, là niêu cơm ăn không bao giờ
hết của bất cứ nhà văn nào. Một tác phẩm văn học phải bắt nguồn từ hiện thực
của cuộc sống, nhà văn phải bám rễ vào “mảnh đất hiện thực” để sáng tạo.
Tuy nhiên, hiện thực trong tác không phải là hiện thực y nguyên ngoài
cuộc sống mà là hiện thực được khúc xạ qua lăng kính của người nghệ sĩ.
Nghĩa là hiện thực thứ hai chứ không phải hiện thực ở dạng sao chép. Cho nên
nó phải vượt lên trên hiện thực ở dạng “nguyên liệu” ở dạng thô mộc để đạt tới
“hiện thực nghệ thuật”, tức là hiện thực mang tầm tư tưởng và triết học.
Và đến lượt mình “hiện thực nghệ thuật” tác động ngược lại hiện thực
đời sống, mang đến những giá trị tinh thần vô giá cho con người và thổi hồn

Trong triết học Hy Lạp, Thiện là mục đích dành cho mọi người để sống
thành công, là nguồn suối của hạnh phúc, là cuộc tìm kiếm không ngừng của
linh hồn. Nhưng chỉ có bậc hiền nhân mới đạt đến sự thiện, vì chỉ có vị ấy
mới sử dụng lí tính một cách thích hợp. Aristote - tác giả cuốn Nghệ thuật thi
ca - cho rằng tất cả mọi nghệ thuật và mọi khoa học đều được hướng đến sự
thiện, đó là mục đích cuối cùng của cá nhân cũng như của Nhà nước
Mọi nghệ thuật trong đó có văn chương đều có mục đích cuối cùng là
tính hướng thiện, đưa con người về với những giá trị nhân bản, nói cách khác
là những giá trị nhân đạo toát ra rừ những tác phẩm đỉnh cao, nó khơi gợi
thiên tính của con người, hướng con người trở về với đạo lý, với lẽ phải, với
những điều tốt đẹp, đối lập với cái xấu, cái ác
Những tác phẩm văn học chân chính của nền văn học nhân loại là
những tác phẩm vì con người, hướng con người tới cái cao thượng, cái tốt
đẹp, cái thủy chung. Những người khốn khổ của V.Hugo, sống lại của
L.Tolstoi, Truyện Kiều của Nguyễn Du…là những tác phẩm sống mãi với thời
gian bởi sức mạnh cảm hóa sâu sắc, bởi lòng yêu thương con người mênh
mông, giúp con người nhận ra ánh sáng, tìm đến điều thiện, đến hạnh phúc.
Đó chính là lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn có khả năng nhân đạo hóa con
người, làm cho con người tin hơn ở những điều thiện, ở khả năng vươn tới cái
cao cả, kể cả những con người đã trải qua và chịu đựng những điều ác khủng
khiếp do xã hội và có khi do chính mình gây ra. Tính hướng thiện ở văn
chương còn bộc lộ ở sự tự ý thức về bản thân, tự nhận diện bản thân trước
những điều xấu-tốt, thiện-ác…mà tác phẩm gợi lên. Đó chính là sức mạnh
“thanh lọc” tâm hồn của văn học, hay hình thức “sám hối” của bản thân trước
lương tâm của quá trình tiếp nhận tác phẩm
Tính hướng thiện, thanh lọc tâm hồn là một trong những giá trị thẩm mĩ
của văn chương nghệ thuật, là mục đích khi sáng tạo của người nghệ sĩ. Đọc
15
những tác phẩm của nhà văn Nam Cao như: Đời thừa, Giăng sáng, Sống
mòn…người đọc không chỉ cảm thông với Điền, với Thứ, với Hộ với một

Người bị ruồng bỏ, Bóng đêm…người đọc có thể thấy những bức tranh sinh
động và phức tạp, đa đoan về những mảnh đời, những số phận con người bình
thường trong cuộc sống thường nhật hôm nay, với cái nhìn từng trải, cảm
thông và độ lượng, phê phán trách cứ cũng có mà khen ngợi yêu mến cũng có.
Qua việc đặt ra những vấn đề nhân sinh, thế sự, Ma Văn Kháng hướng người
đọc về những khát vọng lương thiện, nhân bản, những tình cảm trung hậu,
đậm đà, những vẻ đẹp của phẩm hạnh, tư chất cao cả của con người cũng như
niềm hân hoan rạng rỡ khi biết sống hòa hợp với nhân quần, với thiên nhiên
tươi đẹp xung quanh
Với tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ, Ma Văn Kháng đã cho thấy hành
trình đi đến bến bờ của cái thiện, cái thật, đúng với bản ngã của nhiều nhân
vật mà ông yêu mến, đến hạnh phúc trọn vẹn của nhân vật Khiêm và Hoan.
Hai nhân vật vượt qua những thế lực cuồng bạo, phản trắc, dung tục, phi nhân
tính, thậm chí thoát khỏi cái chết và sự đầy đọa về thân xác để đoàn tụ bên
nhau, sức mạnh để họ tìm đến nhau chính là bởi khát vọng sống tiềm tàng, sự
chân chính của cái thật, trung thực và tinh thần hướng thiện.
Mỗi tác phẩm của Ma Văn Kháng là những tâm tư, nỗi niềm của một
nhà văn luôn đau đáu niềm tin vào tính thiện. Với ông, mục đích cuối cùng
đằng sau lớp ngôn từ là khát vọng hướng con người tới cuộc sống tốt đẹp hơn,
“với ngòi bút trong tay chúng ta chiến đấu cho ngày mai”.
1.1.1.2. Tái hiện cái đẹp trong đời sống
Cái đẹp là phạm trù trung tâm, cơ bản của mỹ học, cái đẹp có mặt khắp
nơi trong cuộc sống quanh ta, được biểu hiện qua muôn vàn những sự vật,
17
hiện tượng với những kích thước, màu sắc, hình dáng, phẩm chất khác nhau,
từ những cái đẹp của thế giới tự nhiên do tạo hóa sinh ra như sông, núi,
biển…cho đến những thành phố, làng mạc, nhà cửa …do bàn tay con người
tạo ra, và ngay cả bản thân con người với hững hành động, cử chỉ, ánh mắt,
lời nói và hình thể đều chứa đựng trong đó những yếu tố của cái đẹp.
Trong văn học, mỗi nhà văn bằng những cách thức khác nhau, dù có

trở lại nữa.
Cái đẹp trong xã hội cũng vô cùng phong phú, đó là cái đẹp trong đời
sống hằng ngày, trong lao động và trong đấu tranh. Không nên xem thường
cái bình dị trong cuộc sống đời thường, một hành vi một nếp sông, một thói
quen… trong gia đình và nơi cộng đồng đều đươc đánh giá theo tiêu chuẩn
cái đẹp. Cuộc đời của mỗi người cũng như cuộc sống của mỗi cộng đồng sẽ
có ý nghĩa biết bao nếu ở đâu, ở thời điểm nào cái đẹp cũng luôn ngự trị trong
ý thức cũng như trong thực tế. Tác phẩm văn chương cũng luôn theo đuổi
mục đích đó bằng cách tái hiện cái đẹp trong đời sống, đề cao cái đẹp, khơi
gợi cái đẹp và khiến cái đẹp luôn song hành cùng cuộc sống của con người.
Đó chính là giá trị thẩm mĩ cao nhất của văn chương nghệ thuật.
Tuy nhiên, quá trình nhận ra và nắm bắt cái đẹp là quá trình vô cùng
khó khăn đối với mỗi nhà văn, điều này minh chứng cho việc các nhà văn
cùng viết về một đề tài, cùng chung một cảm hứng nhưng mỗi người lại có
những thành công và thất bại khác nhau. Thiết nghĩ, để chuyển tải được cái
đẹp trong giá trị nguyên bản của nó nhà văn phải có được một tầm tư duy nhất
định và nhà văn phải luôn mong muốn biểu hiện nó như khát vọng vươn đến
muôn đời. Điều này cũng lý giải cho nỗ lực sáng tạo của người cầm bút chính
là đạt đến cái đẹp khôn cùng trong vấn đề phản ánh.
19
Trong suốt quãng đời cầm bút viết văn, nhà văn Ma Văn Kháng luôn
tâm niệm rằng nhà văn cần nuôi dưỡng khát vọng nhận thức tường minh cái
đẹp tồn tại trong thiên nhiên, trong xã hội và trong nhân cách con người, đó là
“cái khát vọng nhất thiết và quyết hoàn thành cái dự định lớn lao, cái đẹp toàn
thiện, toàn mỹ ” [44; 28]. Khát vọng đó luôn thường trực, không bao giờ vơi
cạn, suy giảm, nó chính là ngọn lửa từ trái tim chan chứa tình đời, tình người
của nhà văn, đủ nhiệt năng thắp sáng, truyền đi và lan tỏa tới hàng triệu trái
tim và khối óc của người đọc muôn đời. Quan niệm này được ông phát biểu
một cách sâu sắc: “Yêu cái đẹp, mê say cái đẹp, tạo lập nên cái đẹp chẳng
phải là đặc quyền của riêng ai. Đó là tố chất tiên khởi trong sáng thanh khiết