THỰC HÀNH PHÉP TU TỪ ẨN DỤ VÀ HOÁN DỤ
I. KIẾN THỨC CƠ BẢN
Nhớ lại những điều cơ bản về ẩn dụ và hoán dụ:
1. Ẩn dụ là phép tu từ nghệ thuật được xây dựng dựa trên cơ sở những
nét liên tưởng tương đồng.
2. Hoán dụ là phép tu từ nghệ thuật được xây dựng dựa trên cơ sở
những nét liên tưởng tương cận (sự gần gũi nhau giữa hai sự vật, hiện
tượng).
3. Ẩn dụ và hoán dụ đều được xây dựng dựa trên cơ sở liên tưởng
nhưng cơ chế tạo lập có khác nhau (liên tưởng tương đồng và liên
tưởng tương cận).
II. RÈN KĨ NĂNG
1. Trong hai câu ca dao, các từ thuyền, bến, cây đa, con đò,... đúng là
những từ không chỉ mang nghĩa gọi tên sự vật tồn tại trong hiện thực
(thuyền, bến,...) mà còn mang nội dung ý nghĩa hoàn toàn khác. Các
hình ảnh thuyền (con đò) - bến (cây đa) lần lượt tạo nên ý nghĩa tượng
trưng cho hình ảnh người ra đi và người ở lại. Chính vì vậy câu (1) trở
thành lời thề ước, hứa hẹn, nhắn nhủ về sự thủy chung. Câu (2) trở
thành lời than tiếc vì thề xa "lỗi hẹn".
Các từ thuyền, bến ở câu (1) và cây đa bến cũ, con đò ở câu (2) có sự
khác nhau nhưng chỉ là khác ở nội dung ý nghĩa hiện thực (chỉ sự vật).
Xét về ý nghĩa biểu trưng, chúng là những liên tưởng giống nhau (đều
mang ý nghĩa hàm ẩn chỉ người đi - kẻ ở). Để hiểu đúng ý nghĩa hàm
ẩn này, thông thường chúng ta giải thích rằng : Các sự vật thuyền bến - cây đa, bến cũ - con đò là những vật luôn gắn bó với nhau trong
thực tế. Vì vậy chúng được dùng để chỉ "tình cảm gắn bó keo sơn" của
con người. Bến, cây đa, bến cũ mang ý nghĩa hiện thực chỉ sự ổn định,
vì thế nó giúp người ta liên tưởng tới hình ảnh người phụ nữ, tới sự
chờ đợi, nhung nhớ, thủy chung. Ngược lại thuyền, con đò thường di
chuyển không cố định nên được hiểu là người con trai, hiểu là sự ra đi.
Có nắm được quy luật liên tưởng như vậy, chúng ta mới hiểu đúng ý
nghĩa của các câu ca dao trên.

lanh rơi – Tôi đưa tay tôi hứng
Đoạn thơ này cũng giống hai câu thơ của Nguyễn Du. Ở đây, hình ảnh
chim chiền chiện, giọt sương rơi (giọt long lanh) là những dấu hiệu
báo mùa xuân đến. Ẩn dụ này được xây dựng dựa trên cơ sở liên
tưởng dấu hiệu đặc trưng - mùa.
d) Thác bao nhiêu thác cũng qua – Thênh thênh là chiếc thuyền ta
trên đời
Câu thơ có hai hình ảnh ẩn dụ :
Thác - chỉ những khó khăn vất vả, những thử thách. Chiếc thuyền - chỉ
con đường cách mạng, chỉ con đường của cả nước non mình.


Câu thơ xây dựng hình ảnh ẩn dụ dựa trên những liên tưởng có thực
(thác - khó khăn, con thuyền - sức vượt qua) để nói lên sức sống và
sức vươn lên mãnh liệt của cả dân tộc chúng ta.
e) Câu thơ cũng có hai hình ảnh ẩn dụ : Phù du (liên tưởng đến cuộc
đời nổi trội, ngắn ngủi) và phù sa (cuộc sống sung sướng, hạnh phúc,
ấm no). Có liên tưởng này vì phù du là một loài côn trùng có cuộc đời
ngắn ngủi, trái lại phù sa là "chất dinh dưỡng" tốt nuôi sống cây trái
trên đồng. Dùng hai hình ảnh ẩn dụ này, nhà thơ Chế Lan Viên muốn
so sánh cuộc đời xưa và nay. Từ đó mà khẳng định giá trị và ý nghĩa
nhân văn của cuộc sống hôm nay.
3. Ví dụ một số câu văn có dùng phép ẩn dụ :
a) Tôi đang nói đến cuộc sống đau thương và không hiểu sao, tôi lại
nghĩ ngay đến "các vị la Hán chùa Tây Phương" của nhà thơ Huy Cận.
b) Đất trời trở mình sang mùa, đã thấy cái lành lạnh của gió.
c) Ông T vẫn ngồi đó. Ông đang nhớ về cái đêm tối tăm nhất của đời
ông.
4. a) Đầu xanh đã tội tình gì - Má hồng đến quá nửa thì chưa thôi
Nhà thơ Nguyễn Du dùng từ đầu xanh với ý nghĩ chỉ tuổi trẻ, từ má

có nhớ bến chăng...? sử dụng những liên tưởng có phần mòn sáo thì
câu thơ của Nguyễn Bính (Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông) lại có
những liên tưởng vô cùng mới mẻ. Những liên tưởng này tạo ra nét
đẹp riêng và sự thích thú, hấp dẫn cho mỗi câu thơ.
6. Ví dụ một số câu văn có dùng phép tu từ hoán dụ :
a) Trước Cách mạng tháng Tám, nông dân của ta đều là những Chị
Dậu, Lão Hạc, anh Pha cả.
b) Nhà nó có mỗi bốn miệng ăn. Vậy mà vợ chồng nó lúc nào cũng
ngược xuôi vất vả.
c) Người ta ba bốn chục tuổi đầu đã có nhà cao cửa rộng. Đằng này,
đã ngoài bốn chục mà nó vẫn cứ nhởn nhơ phè phỡn như không. Sáng
sáng, nó ngủ dậy, phi xe ra ngoài phố, ăn bát phở mà có khi đến tận
mời giờ. Ăn xong lại rong ruổi đi các phố. Người ta bảo nó là một tay
chơi. Tôi chẳng biết, chỉ biết cờ bạc, rượu chè, lô đề,... nó đều thông
thạo cả. Khổ thân nhất là bà già nhà nó. Lá vàng sắp rụng đến nơi mà
vẫn phải khòng lưng quẩy gánh ngày ngày kiếm vài ba chục để nuôi
kẻ đầu xanh.