TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
BỘ MÔN LUẬT TƢ PHÁP
LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP CƢ̉ NHÂN LUẬT
NIÊN KHÓA: 2011 – 2015
THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM
THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SƢ̣ VIỆT NAM –
LÝ LUẬN & THƢ̣C TIỄN
Giảng viên hƣớng dẫn:
ThS. Trương Thanh Hùng
Sinh viên thƣ̣c hiện:
Nguyễn Thị Bé Năm
MSSV: 5115821
Lớp: Luật Tư pháp 1 – K37
Cần Thơ, 11/2014
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
LỜI CẢM ƠN
Thấm thoát đã hơn ba năm kể từ ngày em bước chân vào giảng đường đại học,
những tháng ngày đầu tiên với em mọi thứ đều xa lạ – xa cả về môi trường sống lẫn
phương pháp học tập. Ngần ấy thời gian, trên con đường chinh phục tri thức bên cạnh sự
nổ lực của bản thân quý Thầy (Cô) Khoa Luật – Trường Đại học Cần Thơ là những người
đã không ngừng đồng hành, chỉ dẫn cũng như truyền đạt một cách tận tình cho em những
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
..............................................................................................................................................
GVHD: ThS. Trương Thanh Hùng
SVTH: Nguyễn Thị Bé Năm
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
DANH MỤC TƢ̀ VIẾT TẮT
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU..................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ......................................................................................................... 1
2. Phạm vi nghiên cứu .................................................................................................... 2
3. Phƣơng pháp nghiên cƣ́u ........................................................................................... 2
4. Mục tiêu nghiên cƣ́u đề tài ......................................................................................... 2
5. Bố cục của đề tài .......................................................................................................... 2
CHƢƠNG 1
NHẬN THỨC CHUNG VỀ THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM
THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM
1.1. Một số khái niệm có liên quan ................................................................................... 4
1.1.1. Khái niệm về Luật tố tụng dân sự ........................................................................4
1.1.2. Khái niệm giám đốc thẩm, tái thẩm .....................................................................8
1.1.2.1. Khái niệm giám đốc thẩm .................................................................................8
1.1.2.2. Khái niệm tái thẩm .........................................................................................10
1.2. Đặc điểm, vai trò, ý nghĩa của giám đốc thẩm, tái thẩm ....................................... 11
1.2.1. Đặc điểm của giám đốc thẩm, tái thẩm ..............................................................11
1.2.1.1. Bản án, quyết đị nh của Tòa án bị kháng nghị phải là bản án, quyết đị nh đã
có hiệu lực pháp luật ....................................................................................................11
1.2.1.2. Giám đốc thẩm và tái thẩm là thủ tục “xét lại” chứ không phải “xét xử” ....11
1.2.1.3. Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm được tiến hành không mang tính chất công
khai…............................................................................................................................12
1.2.2. Vai trò của giám đốc thẩm, tái thẩm ..................................................................13
1.2.3. Ý nghĩa của giám đốc thẩm và tái thẩm .............................................................14
1.2.3.1. Ý nghĩa về mặt pháp lý ...................................................................................14
1.2.3.2. Ý nghĩ a v ề mặt xã hội .....................................................................................15
1.3. Giám đốc thẩm, tái thẩm trong quan hệ pháp luật so sánh.................................. 15
2.1.5. Thủ tục nhận và xem xét đề nghị xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực
pháp luật.........................................................................................................................45
2.1.5.1. Đơn đề nghị, văn bản thông báo về việc đề nghị xét lại bản án, quyết định đã
có hiệu lực ....................................................................................................................45
2.1.5.2. Thủ tục nhận và xem xét đơn đề nghị của đương sự ......................................47
2.1.5.3. Thủ tục nhận và xem xét văn bản thông báo của Tòa án, Viện kiểm sát hoặc
cá nhân, cơ quan, tổ chức khác ....................................................................................50
2.1.6. Quyết định kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm ..............................................50
2.2. Thời hạn kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm ................................ 51
2.2.1. Thời hạn kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm ............................................51
2.2.2. Thời hạn kháng nghị theo thủ tục tái thẩm ......................................................53
2.3. Phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm.......................................................................... 53
2.3.1. Một số quy định chung về phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm .........................54
2.3.1.1. Thẩm quyền giám đốc thẩm, tái thẩm ............................................................54
2.3.1.2. Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm .................................................................55
GVHD: ThS. Trương Thanh Hùng
SVTH: Nguyễn Thị Bé Năm
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
2.3.1.3. Người tham gia phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm .......................................58
2.3.1.4. Phạm vi giám đốc thẩm, tái thẩm ...................................................................60
2.3.1.5. Chuẩn bị phiên tòa .........................................................................................61
2.3.2. Thủ tục tại phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm ..................................................62
2.3.3. Quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm ..................................................................63
CHƢƠNG 3
THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ ĐỀ XUẤT HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT
VỀ THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
3.3.1.1. Về mặt hạn chế ...............................................................................................82
3.3.1.2. Đề xuất nâng cao hiệu quả áp dụng ...............................................................84
3.3.2. Tình trạng lạm dụng kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm gây khó khăn cho
công tác thi hành án ......................................................................................................84
3.3.2.1. Về mặt hạn chế ...............................................................................................84
3.3.2.2. Đề xuất nâng cao hiệu quả áp dụng ...............................................................86
3.3.3. Một số hạn chế và đề xuất nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật khác ..........86
KẾT LUẬN ....................................................................................................................... 88
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
GVHD: ThS. Trương Thanh Hùng
SVTH: Nguyễn Thị Bé Năm
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
LỜI MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Một khi bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật thì về nguyên tắc
bản án, quyết định đó phải được mọi người tôn trọng và nghiêm chỉnh chấp hành. Trên
thực tế có tình trạng một số bản án, quyết định dân sự của Tòa án đã có hiệu lực nhưng
vẫn bị phát hiện là có thiếu sót hoặc sai lầm vì những nguyên nhân khác nhau. Khi đó,
những bản án, quyết định kể trên cần phải được xem xét và sửa chữa theo một thủ tục đặc
biệt do pháp luật tố tụng quy định. Việc xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực không
chỉ là yêu cầu đặt ra của nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa mà còn là sự thể hiện của
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
Chính vì lý do trên, người viết chọn: “Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo
pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận và thực tiễn” làm đề tài nghiên cứu
Luận văn tốt nghiệp cử nhân Luật của mình.
2. Phạm vi nghiên cứu
Trong phạm vi đề tài này , người viết tập trung nghiên cứu các vấn đề xoay quanh
hai thủ tục là giám đốc thẩm và tái thẩ m vụ án dân sự theo pháp luật tố tụng dân sự Việt
Nam. Với đề tài này người viết tập trung làm rõ những vấn đề về mặt lý luận cũng như
những quy đị nh của pháp luật về thủ tục giám đốc thẩm , tái thẩm từ kháng nghị cho đến
thủ tục tại phiên tòa để thông qua đó phát hiện những hạn chế về mặt pháp lý cũng như
thực tiễn và đưa ra những đề xuất hợp lý nhằm khắc phục hạn chế trên.
3. Phƣơng pháp nghiên cƣ́u
Để tiếp cận và làm sáng rõ các nội dung cần nghi ên cứu của đề tài , người viết đã
sử dụng một số phương pháp sau : phương pháp nghiên cứu lý luận trên tài liệu , sách vở;
phương pháp phân tí ch, tổng hợp; phương pháp so sánh; phương pháp đánh giá , thống kê
tổng hợp số liệu thực tế . Bên cạnh đó nghiên cứu trên cơ sở quan điểm của Đảng và Nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩ a.
4. Mục tiêu nghiên cƣ́u đề tài
Trên cơ sở kế thừa những kết quả nghiên cứu trước đó cùng với việc tìm hiểu quy
định của pháp luật về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự mục
tiêu mà người viết hướng tới khi thực hiện đề tài nghiên cứu này là xây dựng vững chắc
cơ sở lý luận và lấy đó làm nền tảng để đi đến việc phân tích những quy định của pháp
luật về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm một cách cụ thể và chặt chẽ. Hơn thế nữa, trước
những hạn chế đang tồn tại trên thực tế một mục tiêu không kém phần quan trọng đối với
đề tài này là qua quá trình phân tích làm rõ cơ sở lý luận, quy định pháp luật cũng như
đánh giá thực tiễn xét xử phát hiện những hạn chế, tồn tại và theo đó đưa ra đề xuất hợp
lý nhằm hoàn thiện quy định pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả áp dụng.
thủ tục giám đốc thẩm , tái thẩm. Với Chương này, người viết sẽ trình bày, làm rõ ba
nội dung chủ yếu sau: Thứ nhất, tình hình giám đốc thẩm, tái thẩm trong giai đoạn gần
đây mà cụ thể là từ năm 2009 – 2013; Thứ hai, là làm rõ những hạn chế về mặt pháp lý
và đưa ra đề xuất hoàn thiện: Thứ ba, làm rõ hạn chế từ thực tiễn áp dụng quy định pháp
luật về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm và từ đó đưa ra đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả
áp dụng các quy định của pháp luật.
GVHD: ThS. Trương Thanh Hùng
3
SVTH: Nguyễn Thị Bé Năm
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
CHƢƠNG 1
NHẬN THỨC CHUNG VỀ THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM
THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM
Trong khuôn khổ nguyên tắc của việc thực hiện một công trình nghiên cứu khoa
học trước khi đi sâu vào phân tích nội dung chính yếu của đề tài nghiên cứu thì việc làm
rõ những vấn đề lý luận là một phần không thể thiếu. Đối với người viết để làm rõ thủ tục
giám đốc thẩm, tái thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam thì bước đi đầu tiên là cần phải
xây dựng vững chắc cơ sở lý luận về hai thủ tục này, khi đó tạo nền tảng cho việc phân
tích những quy định của pháp luật trong Chương 2 của đề tài nghiên cứu. Giám đốc thẩm,
tái thẩm cùng với sơ thẩm, phúc thẩm là các cơ chế tồn tại nhằm thực hiện mục đích tối
thượng của pháp luật tố tụng dân sự là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự
cũng như pháp chế xã hội chủ nghĩa. Theo đó, để có nhận thức chung nhất về giám đốc
thẩm, tái thẩm người viết đi vào phân tích những khái niệm liên quan đến giám đốc thẩm,
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
“tố” và “tụng” tác giả Đào Duy Anh đã đưa ra cách giải thích thuật ngữ “tố tụng” tương
đối đơn giản, theo đó “tố tụng” được hiểu là việc thưa kiện (procès), không những vậy
ông còn đưa ra định nghĩa về “tố tụng pháp lý”, khi đó “tố tụng pháp lý” là việc pháp
luật quy định những thủ tục về cách tố tụng (code deprocésduer). Không riêng gì từ điển
Hán Việt của Đào Duy Anh mà các sách hoặc là từ điển Tiếng Việt khác cũng có những
cách giải thích khác nhau về thuật ngữ “tố tụng” một trong những số đó là sách Tiếng
nói nôm na của tác giả Lê Gia, theo đó tác giả đã dẫn giải 30.000 từ tiếng Việt thường
dùng để giải thích rõ hơn cho khái niệm “tố tụng”, cụ thể “tố tụng” là vạch tội và đưa ra
cửa công để phân giải phải trái do chữ “tố” là vạch tội; chữ “tụng” là thưa kiện ở cửa
công để phân phải trái1.
Bên cạnh đó, dưới góc nhìn lịch sử pháp luật Việt Nam trước giờ không đặt ra quy
định định nghĩa về “tố tụng” nhưng đổi lại từ thời kỳ Pháp thuộc người ta đã dùng “tố
tụng” để lý giải cho “procedure” nghĩa là trình tự, thủ tục; cũng trong giai đoạn này “tố
tụng” xuất hiện trong tên của hai Bộ luật Bắc kỳ dân sự, thương tố tụng và Trung kỳ dân
sự, thương tố tụng2. Dưới chế độ cũ ở miền Nam trước năm 1975, cũng có Bộ luật Hình
sự tố tụng, Bộ luật Dân sự và Thương sự tố tụng (năm 1972). Tuy nhiên, ở thời điểm lúc
bấy giờ - trước khi Bộ luật tố tụng dân sự ra đời giới khoa học luật chưa có sự phân định
rõ ràng giữa thuật ngữ “tố tụng” và “thủ tục”, người ta vẫn thường sử dụng lẫn lộn giữa
hai thuật ngữ này bởi tính chất tương tự nhau của nó là buộc phải tuân thủ theo một việc
nhất định đã định trước, sự thật là ở các văn bản như Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ
án dân sự, Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế hay Pháp lệnh thủ tục giải quyết
các tranh chấp lao động, thuật ngữ “thủ tục” được sử dụng để đặt tên cho văn bản thay vì
“tố tụng”. Vậy nên, cần hiểu rằng mặc dù cũng dùng để chỉ định một cách thức tiến hành
bắt buộc nhưng “thủ tục” mang nghĩa rộng hơn nhiều vượt ra ngoài giới hạn của trình tự
giải quyết vụ việc tại Tòa án, khi đó một cách thích hợp nhất “tố tụng” là sự lựa chọn
không thể thay thế cho vị trí chủ thể của nội dung khái niệm trình tự giải quyết vụ việc tại
Tòa án.
Từ những cách lý giải trên có thể hiểu một cách đơn giản rằng “tố tụng” là hình
ta quá trình giải quyết các vụ việc dân sự và thi hành án là một quá trình phức tạp. Vụ
việc dân sự ở đây được hiểu là “vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân
và gia đình, kinh doanh thương mại và lao động tại Tòa án do cá nhân, cơ quan, tổ chức
khởi kiện hoặc yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, của nhà nước,
của tập thể hay của người khác”3. Quá trình giải quyết các vụ việc dân sự bao gồm nhiều
hoạt động khác nhau của Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án, đương sự, người đại
diện của đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm
chứng, người giám định, người phiên dịch và những người có liên quan đến đến việc giải
quyết vụ việc dân sự và thi hành án dân sự. Các chủ thể này tham gia vào quá trình giải
quyết với những mục đích, động cơ, nhiệm vụ, quyền hạn khác nhau và giữa họ nảy sinh
các quan hệ khác nhau như quan hệ giữa Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án với
nhau và quan hệ giữa các đương sự với những người liên quan. Để bảo đảm việc giải
quyết các vụ việc dân sự và thi hành án dân sự được đúng đắn cũng như nhanh chóng;
bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức và lợi ích của Nhà nước,
pháp luật quy định cụ thể quyền và các nghĩa vụ chủ thể tham gia vào các quan hệ đó.
Khi đó, trong khoa học pháp lý trình tự do pháp luật quy định cho việc giải quyết vụ việc
dân sự và thi hành án dân sự được gọi là “tố tụng dân sự”.4
Từ những phân tích trên, đi từ khái niệm “tố tụng” cho đến “tố tụng dân sự” việc
tập hợp các quy phạm pháp luật để điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong tố tụng dân sự
sẽ hình thành ngành luật được gọi là Luật tố tụng dân sự. Hiện nay, ở một số tài liệu phục
vụ mục đích học tập giảng dạy pháp luật người ta đưa ra những cách định nghĩa về “Luật
tố tụng dân sự” không giống nhau. Chẳng hạn như: Thứ nhất, Giáo trình Trường Đại
Trương Thanh Hùng, Giáo trình Luật tố tụng dân sự Việt Nam, NXB. Đại học Cần Thơ, năm 2012,
trang 1
4
Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam, NXB. Công an nhân dân, năm
2005, trang 10.
3
GVHD: ThS. Trương Thanh Hùng
pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức, của Nhà nước và giáo dục ý thức pháp luật trong
nhân dân”.
Hơn nữa, khi đặt trong mối quan hệ với các ngành luật khác nếu như các ngành
luật như Luật Dân sự, Luật Hình sự, Luật Hôn nhân và gia đình v.v…là những ngành luật
nội dung thì khác hẳn, Luật tố tụng dân sự lại là một ngành luật hình thức, là hành lang
pháp lý bảo đảm cho các ngành luật nội dung được bảo đảm thực thi trên thực tế hay nói
cách khác luật nội dung và luật hình thức là hai mặt không thể tách rời nhau. Khi mà,
quyền và lợi ích hợp pháp của công dân được ghi nhận bằng những quy định ở những
ngành luật nội dung thì Luật Tố tụng dân sự là ngành luật có tác dụng bảo vệ quyền và
lợi ích hợp pháp đó.
Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật tố tụng dân sự Việt Nam, NXB. Đại học luật Hà Nội, năm
2003, trang 4
6
Nguyễn Ngọc Diệp, 1200 Thuật ngữ pháp lý Việt Nam, NXB. Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2011, trang
352 – 353
5
GVHD: ThS. Trương Thanh Hùng
7
SVTH: Nguyễn Thị Bé Năm
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
1.1.2. Khái niệm giám đốc thẩm, tái thẩm
Ở nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam , quyền con người không những
được tôn trọng mà còn được quan tâm một cách sâu sắc, từ trong Hiến pháp cho đến các
văn bản luật khác, có liên quan một cách trực tiếp hoặc là gián tiếp thì hầu như đều dành
GVHD: ThS. Trương Thanh Hùng
8
SVTH: Nguyễn Thị Bé Năm
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
từ ghép trong đó, “giám đốc” là việc kiểm tra, đôn đốc; “thẩm” là xét xử và “giám đốc
thẩm” là xử lại để kiểm tra bản án cũ7.
Về mặt pháp lý, trước khi BLTTDS năm 2004 ra đời các văn bản như Pháp lệnh
TTGQCVADS năm 1989, Pháp lệnh TTGQCVAKT năm 1994 hay Pháp lệnh
TTGQCTCLĐ năm 1996 không đặt ra quy định định nghĩa về giám đốc thẩm. Thế nên,
nhận thấy sự thiếu sót trong quy định về giám đốc thẩm ở các văn bản trước đó cho nên
tại Điều 282 BLTTDS hiện hành các nhà làm luật đã đưa ra một quy định mang tính chất
định nghĩa về giám đốc thẩm. Theo đó,“Giám đốc thẩm là xét lại bản án, quyết định của
Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật
nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án”. Với quy định này có thể thấy, “giám đốc
thẩm” được xây dựng trên nền tảng với bản chất là thủ tục đặc biệt của tố tụng dân sự
tiến hành trên cơ sở kháng nghị của người có thẩm quyền vì phát hiện có sai lầm của Tòa
án trong việc giải quyết vụ việc dân sự. Việc xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực
pháp luật theo thủ tục giám đốc thẩm là do Tòa án có thẩm quyền thực hiện và bên cạnh
đó nội dung của nó là việc Tòa án kiểm tra lại tính hợp pháp và tính có căn cứ của những
bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị.
Tuy nhiên, do giám đốc thẩm là việc xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có
hiệu lực pháp luật bị kháng nghị vì có sai lầm, vi phạm pháp luật trong việc giải quyết.
Và những sai lầm, thiếu sót của Tòa án trong việc giải quyết vụ việc tồn tại ở hai dạng cơ
bản là sai lầm về các tình tiết, sự kiện của vụ việc hoặc sai lầm nghiêm trọng khi áp dụng
pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại và pháp luật tố tụng dân
làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án hoặc quyết định mà Tòa án, các đương sự không
biết được khi Tòa án ra bản án, quyết định đó nhằm bảo đảm việc xử lý vụ án được chính
xác cũng như bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.
Về mặt lý luận, theo Sổ tay thuật ngữ pháp lý thông dụng, tái thẩm là xét lại bản
án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì có những
tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án hoặc quyết
định mà Tòa án không biết được khi ra bản án, quyết định đó. Bản thân từ tái thẩm là hai
từ ghép bởi “Tái” là làm lại hay còn gọi là mới, “thẩm” là xét xử và “tái thẩm” là xử lại
như một vụ án mới9.
Về mặt pháp lý, BLTTDS hiện hành quy định “Tái thẩm là xét lại bản án, quyết
định đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì có những tình tiết mới được phát
hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định mà Tòa án, các đương
sự không biết được khi Tòa án ra bản án, quyết định đó”10. Với quy định này, tái thẩm là
một thủ tục xét lại mà trong đó, Tòa án có thẩm quyền kiểm tra tính hợp pháp và tính có
căn cứ của bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật khi có kháng nghị. Việc xét lại bản
án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật theo thủ tục này là dựa trên cơ sở mới phát hiện
được tình tiết quan trọng của vụ án chứ không phải trên cơ sở phát hiện được sai lầm, vi
phạm pháp luật của Tòa án trong việc giải quyết vụ án.
Tuy nhiên, một lần nữa quy định mang tính chất định nghĩa trong BLTTDS này
chưa có sự thống nhất với căn cứ kháng nghị tái thẩm:“Mới phát hiện được tình tiết quan
trọng của vụ án mà đương sự đã không thể biết được trong quá trình giải quyết vụ án”11.
Bởi lẽ, ở đây căn cứ kháng nghị tái thẩm sử dụng thuật ngữ “đương sự đã không thể biết
được” thay vì “các đương sự không biết được” như ở quy định về tính chất tái thẩm, có
thể thấy ý nghĩa của hai thuật ngữ này rõ ràng là không giống nhau. Vậy nên, một cách
khái quát ta có thể hiểu:
“Tái thẩm là việc xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị
kháng nghị vì có những tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung
Lê Thu Hà, Một số suy nghĩ về Cơ chế xét xử vụ án dân sự, NXB. Chính trị quốc gia, năm 2003, trang 68
Điều 304 BLTTDS hiện hành
11
tái thẩm có các đặc điểm cơ bản sau:
1.2.1.1. Bản án, quyết đị nh của Tòa án bị kháng n ghị phải là bản án, quyết đị nh
đã có hiệu lực pháp luật
Trước hết, bản án, quyết định của Tòa án được hiểu là văn bản pháp lý được Tòa
án có thẩm quyền tuyên xử hoặc quyết định theo một trình tự tố tụng do luật định về tính
hợp pháp hay không hợp pháp của hành vi hoặc quan hệ pháp luật phát sinh từ một vụ án
cụ thể. Bên cạnh đó, đối với một bản án, quyết định của Tòa án không phải lúc nào cũng
có hiệu lực pháp luật ngay lập tức, mà tùy vào từng loại bản án, quyết định mà có thời
hạn khác nhau theo luật định. Chẳng hạn, quyết định công nhận sự thỏa thuận của đương
sự sẽ có hiệu lực pháp luật ngay hay bản án dân sự sơ thẩm nếu không có kháng cáo,
kháng nghị thì sau 15 ngày kể từ ngày tuyên án sẽ có hiệu lực pháp luật.
Với giám đốc thẩm , tái thẩm chỉ đặt ra vấn đề kháng nghị đối với những bản án ,
quyết đị nh của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật . Nghĩa là , bản án , quyết đị nh bị kháng
nghị để được xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm thì cơ bản phải thỏa điều kiện là
bản án, quyết đị nh đã có hiệu lực pháp luật, đã có thể được thi hành trên thực tế .
1.2.1.2. Giám đốc thẩm và tái thẩm là thủ tục “xét lại” chứ không phải “xét xử”
Về mặt lý luận, giám đốc thẩm, tái thẩm là thủ tục đặc biệt xét lại bản án, quyết
định đã có hiệu lực pháp luật hay nói cách khác thì đây là hoạt động xem xét lại chứ
không phải là hoạt động xét xử, bởi đơn giản nhà nước ta Hiến pháp quy định chỉ có hai
GVHD: ThS. Trương Thanh Hùng
11
SVTH: Nguyễn Thị Bé Năm
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
chế độ xét xử là sơ thẩm và phúc thẩm12. Hoạt động giám đốc thẩm, tái thẩm tập trung
vào việc xem xét quá trình áp dụng pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng, thay vì
Khoản 6 Điều 103 Hiến pháp năm 2013 quy đị nh: “Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được đảm bảo”
Nguyễn Thị Phượng, Giám đốc thẩm – “Xét” chứ không “Xử”, Tạp chí nghiên cứu lập pháp điện tử
tien_phap_luat/giam-111oc-tham-xet-chu-khong-xu[truy cập ngày 6/7/2014]
12
13
GVHD: ThS. Trương Thanh Hùng
12
SVTH: Nguyễn Thị Bé Năm
Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam – Lý luận & thực tiễn
xét xử, cho nên không nhất thiết phải công khai, đối với tái thẩm cũng thế cũng là hoạt
động kiểm tra lại tính hợp pháp và có căn cứ của các bản án, quyết định đã có hiệu lực
pháp luật. Vì vậy, chúng ta có thể cho rằng việc không tổ chức công khai phiên tòa giám
đốc thẩm, tái thẩm là hợp hiến hay nó i cách khác là phiên tòa giám đốc thẩm , tái thẩm
không mở công khai như sơ thẩm và phúc thẩm.
1.2.2. Vai trò của giám đốc thẩm, tái thẩm
Đối với một bản án, quyết định của Tòa án sơ thẩm mà quyền và lợi ích hợp pháp
của đương sự bị xâm phạm thì các bản án, quyết định đó có thể bị kháng cáo, kháng nghị
theo thủ tục phúc thẩm. Đối với bản án, quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm, khi quyền
và lợi ích hợp pháp của đương sự bị xâm phạm thì thủ tục nào sẽ được thực hiện để giải
quyết vấn đề quyền và lợi ích cho đương sự trong khi Tòa án ở nước ta chỉ thực hiện hai
chế độ xét xử đương nhiên là sơ thẩm và phúc thẩm. Và sự ra đời cũng như tồn tại của
hai thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm giúp trả lời cho vấn đề vừa nêu trên. Vậy nên, có thể
thấy giám đốc thẩm, tái thẩm giữ vai trò quan trọng trong hoạt động tư pháp ở nước ta.
Về nguyên tắc, khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật thì sẽ
tối cao đảm bảo được tính mẫu mực theo đúng quy định của pháp luật thì đó sẽ là cơ sở,
tiền đề để phát triển án lệ hay nói cách khác đó là cơ sở để các Tòa án khác nghiên cứu,
tham khảo và làm theo.
1.2.3. Ý nghĩa của giám đốc thẩm và tái thẩm
1.2.3.1. Ý nghĩ a về mặt pháp lý
Các quyết định của Tòa án có thẩm quyền giám đốc thẩm, tái thẩm là cơ sở pháp
lý để khẳng định tính đúng đắn của bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, vô hiệu
hóa bản án, quyết định hoặc là khôi phục lại trình tự tố tụng giải quyết vụ án.
Đối với giám đốc thẩm, có thể nói giám đốc thẩm không chỉ đơn giản là một thủ
tục xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Mặc dù không trực tiếp
khắc phục những sai lầm mà Tòa án mắc phải nhưng xuất phát từ mục đích của giám đốc
thẩm nên việc xét lại bản án, quyết đị nh đã có hiệu lực pháp luật có ý nghĩa giúp cho Tòa
án cấp trên thấy được những sai lầm của Tòa án cấp dưới trong việc giải quyết từng vụ án
cụ thể. Trên cơ sở đó có hướng sửa chữa những sai lầm của Tòa án cấp dưới, bảo vệ các
quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, bảo đảm tính pháp chế xã hội chủ nghĩa trong
công tác xét xử của Tòa án. Không những thế, thông qua thủ tục giám đốc thẩm Tòa án
cấp trên còn có thể tổng kết, rút kinh nghiệm công tác xét xử, hướng dẫn Tòa án cấp dưới
thực hiện việc xét xử đúng pháp luật15. Do vậy, thủ tục giám đốc thẩm còn là phương tiện
hướng dẫn hoạt động xét xử của Tòa án cấp trên đối với Tòa án cấp dưới; bảo đảm việc
áp dụng đúng và thống nhất các quy định của pháp luật trong hoạt động xét xử của các
Tòa án.
Đối với tái thẩm, là một trong hai thủ tục xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã
có hiệu lực pháp luật, thế nên sự tồn tại của những quy định về thủ tục tái thẩm mang ý
nghĩa không kém phần quan trọng so với thủ tục giám đốc thẩm. Việc xét lại bản án,
quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật theo thủ tục tái thẩm giúp cho Tòa án
khắc phục được những thiếu sót trong những bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật
không phụ thuộc vào thời gian của bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật và được thi
hành từ bao giờ16. Cũng chính vì thế mà có thể nói rằng tái thẩm dân sự bảo đảm tính
pháp chế xã hội chủ nghĩa của công tác xét xử. Việc xét lại bản án, quyết định đã có hiệu
những điểm tương đồng và khác biệt tạo nên đặc trưng riêng cho mỗi thủ tục. Vì thế,
trong phần thứ ba của Chương 1 – Giám đốc thẩm, tái thẩm trong quan hệ pháp luật so
sánh, người viết thực hiện việc so sánh giữa hai thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm với phúc
thẩm và tiếp đó là giữa nội bộ thủ tục đặc biệt giám đốc thẩm với tái thẩm.
1.3.1. Giám đốc thẩm, tái thẩm trong quan hệ pháp luật so sánh với phúc thẩm
Về nguyên tắc, khi các đối tượng được đặt vào trong quan hệ so sánh thì mặc
nhiên sự giống nhau và khác nhau giữa các đối tượng sẽ là nội dung được phân tích và
làm rõ. Vì thế, khi đặt giám đốc thẩm, tái thẩm vào trong quan hệ pháp luật so sánh với
phúc thẩm thì những điểm giống nhau và khác nhau giữa chúng sẽ được thể hiện như sau:
1.3.1.1. Sự giống nhau giữa giám đốc thẩm, tái thẩm với phúc thẩm
Xét trên phương diện giống nhau có thể thấy giám đốc thẩm, tái thẩm cùng với
phúc thẩm là những quy định được pháp luật tố tụng dân sự ghi nhận tại các chương khác
nhau, cả ba thủ tục này là ba trong những công cụ hữu hiệu giúp bảo vệ pháp chế xã hội
chủ nghĩa thông qua hoạt động xét và xử của Tòa án, đồng thời thông qua đó quyền và lợi
ích hợp pháp của đương sự bị xâm phạm cũng được bảo vệ một cách tương đối nhất.
Song bên cạnh đó , theo quy đị nh của pháp luật tố tụng dân sự về sự có mặt của đại
diện Viện kiểm sát tại phiên tòa thì đối với cả phiên tòa giám đốc thẩm , tái thẩm và phúc
thẩm thì sự góp mặt của đại diện Viện kiểm sát là bắt buộc .
1.3.1.2. Sự khác nhau giữa giám đốc thẩm, tái thẩm với phúc thẩm
Xét trên phương diện khác nhau thì giữa giám đốc thẩm, tái thẩm với phúc thẩm
tồn tại không í t sự khác biệt về mặt pháp lý . Việc so sánh được thể hiện qua các tiêu chí
về tính chất; đối tượng của kháng cáo, kháng nghị; chủ thể yêu cầu; tính công khai và
phạm vi.
GVHD: ThS. Trương Thanh Hùng
15
SVTH: Nguyễn Thị Bé Năm
vì lợi ích chung không có quyền yêu cầu Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án đó.
Về tính công khai của phiên tòa: Về nguyên tắc việc xét xử lại vụ án theo thủ tục
phúc thẩm được tiến hành một cách công khai, mọi công dân đều có quyền tham dự, trừ
những trường hợp cần giữ bí mật nên phải xét xử kín18. Trái lại, phiên tòa giám đốc thẩm
và tái thẩm do là việc kiểm tra lại tính hợp pháp của bản án, quyết định tòa án hay nói
17
18
Điều 242 BLTTDS hiện hành
Điều 15 BLTTDS hiện hành
GVHD: ThS. Trương Thanh Hùng
16
SVTH: Nguyễn Thị Bé Năm
Copyright: Tài liệu đại học ©