TR
ƯỜ
NG ĐẠ
Ơ
TRƯỜ
ƯỜNG
ĐẠII HỌC CẦN TH
THƠ
ẬT
KHOA LU
LUẬ
���

LU
ẬN VĂN TỐT NGHI
ỆP
LUẬ
NGHIỆ
ÊN KH
ÓA: 2011 - 2015
NI
NIÊ
KHÓ

Đề Tài

A VỊ PH
ÁP LÝ CỦA HỘI TH
ẨM NH
ÂN
ĐỊ

viêên th
thự
hiệện:
Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí
MSSV: 5115836
Lớp: Lu
Luậật Tư ph
phááp 1 - k37


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam

LỜI CẢM ƠN

Gần bốn năm học trôi qua, cánh cửa trường Đại học Cần Thơ dần khép lại đối
với trang vở đời tôi. Nhìn lại quãng thời gian theo học tại trường tuy thật gian nan,
vất vả nhưng đã trang bị cho tôi những vốn kiến thức, những kinh nghiệm sống quý
báu làm hành trang bước vào đời. Người ta vẫn thường nói không có thành công
nào mà không có sự hỗ trợ, giúp đỡ dù ít dù nhiều, dù trực tiếp hay gián tiếp từ
người khác. Thật vậy, để đạt được kết quả như hôm nay - hoàn thành luận văn này,
ngoài sự nổ lực của bản thân, tôi còn nhận được sự giúp đỡ của thầy cô, gia đình,
bạn bè.


ẬN XÉT CỦA GI
ẢNG VI
ÊN HƯỚ
NG DẪN
NH
NHẬ
GIẢ
VIÊ
ƯỚNG

�.....................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................

VIÊ
PHẢ
BIỆ

�.....................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
Cần Thơ, ngày tháng năm 2014
Giảng viên phản biện

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu


...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
...............................................................................................................
Cần Thơ, ngày tháng năm 2014
Giảng viên phản biện

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

SVTH: Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th

ững vấn đề cơ bản về đị
a vị ph
áp lý của Hội th
ẩm nh
ân dân trong tố
Nhữ
địa
phá
thẩ
nhâ
.......................................................................................... 4
tụng hình sự Vi
Việệt Nam
Nam..........................................................................................
1.1.1. Khái niệm địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hình sự.. 4
1.1.1.1. Khái niệm về Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hình sự.................... 4
1.1.1.2. Khái niệm địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hình
sự Việt Nam......................................................................................................7
1.1.2. Đặc điểm tố tụng, nhiệm vụ và quyền hạn của Hội thẩm nhân dân trong
tố tụng hình sự..................................................................................................... 9
1.1.2.1. Đặc điểm tố tụng của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hình sự....... 9

1.1.2.2. Nhiệm vụ, quyền hạn của Hội thẩm nhân dân................................. 10
áp lý của Hội th
ẩm nh
ân dân trong tố tụng
1.2. Cơ sở lý lu
luậận về đị
địaa vị ph
phá

hoạạt độ
động
.........................................................................24
1.3.1. Mối quan hệ giữa Hội thẩm nhân dân với Thẩm phán, Thư ký Tòa án.. 25
1.3.1.1. Mối quan hệ giữa Hội thẩm nhân dân với Thẩm phán.................... 25
1.3.1.2. Mối quan hệ giữa Hội thẩm nhân dân và Thư ký phiên tòa.............25
1.3.2. Mối quan hệ giữa Hội thẩm nhân dân với các chức danh tư pháp khác
trong hoạt động tố tụng..................................................................................... 26
1.3.2.1. Mối quan hệ giữa Hội thẩm nhân dân và Điều tra viên.................. 26
1.3.2.2. Mối quan hệ giữa Hội thẩm nhân dân và Kiểm sát viên.................. 27

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

SVTH: Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam

ƯƠ
NG 2. ĐỊ

2.1.1. Hội thẩm nhân dân là người nhân danh Nhà nước thực hiện các hoạt
động tố tụng hình sự theo quy định của pháp luật............................................ 29
2.1.2. Hội thẩm nhân dân giữ vai trò trung tâm trong việc phát huy dân chủ,
góp phần nâng cao uy tín, sức mạnh của Tòa án nhân dân............................... 30
2.1.3. Hoạt động của Hội thẩm nhân dân góp phần quyết định trong việc bảo
vệ trật tự pháp luật, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa..............................30
ẩm nh
ân dân trong các mối quan hệ tố tụng
2.2. Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩ
nhâ
hình sự.................................................................................................................. 31
2.2.1. Địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong mối quan hệ với người tiến
hành tố tụng....................................................................................................... 31
2.2.1.1. Địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong mối quan hệ với Thẩm
phán............................................................................................................... 31
2.2.1.2. Địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong mối quan hệ với Kiểm
sát viên........................................................................................................... 33
2.2.1.3. Địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong mối quan hệ với Thư ký
phiên tòa........................................................................................................ 35
2.2.2. Địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong mối quan hệ với người tham
gia tố tụng.......................................................................................................... 36
2.2.2.1. Địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong mối quan hệ với bị cáo,
bị đơn dân sự, người có nghĩa vụ liên quan đến vụ án................................. 37
2.2.2.2. Địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong mối quan hệ với người
bị hại, nguyên đơn dân sự, người có quyền lợi liên quan đến vụ án............ 42
ƯƠ
NG 3. MỘT SỐ TỒN TẠI VÀ GI

nhâ
ải ph
áp ho
àn thi
ật.........................
46
trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam và gi
giả
phá
hoà
thiệện lu
luậ
.........................46
3.1.1. Một số tồn tại về mặt pháp lý và giải pháp hoàn thiện quy định của Bộ
luật tố tụng hình sự về sự độc lập của Hội thẩm nhân dân................................46
3.1.1.1. Tồn tại...............................................................................................46
3.1.1.2. Giải pháp.......................................................................................... 49
GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

SVTH: Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí


Đị
Địaa vị ph

58
ph
phá
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự....................................
....................................58
3.2.1. Tồn tại......................................................................................................58
3.2.1.1. Đảm bảo sự tham gia của Hội thẩm nhân dân trong các phiên tòa
xét xử hình sự.................................................................................................58
3.2.1.2. Đảm bảo sự độc lập của Hội thẩm nhân dân tại các phiên tòa xét xử
vụ án hình sự................................................................................................. 61
3.2.2. Giải pháp thực tiễn.................................................................................. 64
3.2.2.1. Nâng cao năng lực, trình độ, trách nhiệm của Hội thẩm nhân dân 64
3.2.2.2. Tăng cường chế độ đãi ngộ đối với Hội thẩm nhân dân.................. 66
3.2.2.3. Tăng cường giám sát đối với Hội thẩm nhân dân............................ 66
ẬN.............................................................................................................. 68
KẾT LU
LUẬ
ỆU THAM KH
ẢO
DANH MỤC TÀI LI
LIỆ
KHẢ

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

SVTH: Lê Th
Thịị Ng

nhằm phát huy dân chủ trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân.
Cách mạng Tháng tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng
hòa ra đời. Ở giai đoạn đầu khi mới giành được độc lập, mọi mặt đất nước đều gặp
rất nhiều khó khăn. Để củng cố, xây dựng phát triển đất nước, Đảng và Nhà nước ta
đã đề ra những chính sách phù hợp với từng lĩnh vực nhằm cải thiện đời sống người
dân và giữ vững nền độc lập còn non yếu. Đặc biệt, Nhà nước ta rất quan tâm tới
xây dựng cơ quan xét xử của nhân dân. Ngày 13 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ
Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 33 thiết lập các Tòa án quân sự, đánh dấu sự ra đời của
Tòa án nhân dân ở nước ta. Tiếp theo đó, Người đã ký một loạt các Sắc lệnh về tổ
chức và hoạt động của Tòa án mà điển hình là Sắc lệnh số 13 - Sắc lệnh đầu tiên của
Nhà nước ta về tổ chức và hoạt động của Tòa án. Trong Sắc lệnh số 13 ngày 24
tháng 01 năm 1946 đã ghi nhận rõ việc xét xử của Tòa án có Phụ thẩm nhân dân
tham gia. Tuy nhiên, mức độ tham gia của Phụ thẩm nhân dân ở các phiên tòa tiểu
hình và đại hình có khác nhau nhưng đều thể hiện tính nhân dân. Đến khi Hiến pháp
năm 1946 ra đời thì việc Phụ thẩm nhân dân tham gia xét xử đã trở thành một
nguyên tắc hiến định. Hiến pháp năm 1959 và Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm
1960 ra đời, Phụ thẩm nhân dân được đổi thành Hội thẩm nhân dân, quyền hạn và
nghĩa vụ được quy định rõ hơn. Đặc biệt, Hội thẩm nhân dân tham gia xét xử cả án
hình sự và dân sự, được tham gia quyết định mọi vấn đề trong xét xử vụ án. Các
Hiến pháp năm 1980, Hiến pháp năm 1992 được sửa đổi, bổ sung năm 2001 và Luật
Tổ chức Tòa án nhân dân năm 1992 ra đời đã cụ thể hóa địa vị pháp lý của Hội
GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

1

SVTH: Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu

nhân dân, đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét xử, xác định rõ hơn vị trí, trách nhiệm
của người tiến hành tố tụng theo hướng đảm bảo tính công khai, dân chủ, nghiêm
minh, nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử” thì vấn đề này đang
mang tính thời sự. Trong khi địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân chưa được xác
định rõ thì việc nâng cao chất lượng hoạt động của Tòa án nhân dân rất khó có thể
thực hiện được. Mặt khác, xác định rõ vấn đề này sẽ góp phần vào thành công của
công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta. Bên cạnh đó, vấn đề địa vị pháp lý của Hội
thẩm nhân dân đang nhận được nhiều ý kiến đóng góp, trao đổi từ các cơ quan, ban
ngành có liên quan. Điều này chắc chắn sẽ đóng góp tích cực vào việc đưa ra nhận
thức đúng đắn về địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hình sự trong
thời gian tới.
a vị
Đúc kết từ những vấn đề nêu trên cho thấy, việc nghiên cứu đề tài “Đị
“Địa
áp lý của Hội th
” là cấp thiết và
ph
phá
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam
Nam”
mang tính thời sự. Đó cũng chính là lí do thúc đẩy người viết lựa chọn và nghiên
cứu đề tài luận văn này.
GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

2


nghiêên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận
về địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hình sự; vị trí, vai trò của Hội
thẩm nhân dân trong các mối quan hệ tố tụng hình sự để làm bật lên địa vị pháp lý
của Hội thẩm nhân dân trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam. Thông qua việc
phân tích, làm rõ những hạn chế, bất cập về mặt pháp lý và thực tiễn áp dụng pháp
luật về địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao vị
trí, vai trò của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hình sự.
4.

ươ
ng ph
Ph
Phươ
ương
phááp nghi
nghiêên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, người viết sử dụng một số phương pháp như:
phương pháp nghiên cứu lý luận trên tài liệu, sách vở; phương nghiên cứu và phân
tích luật viết; phương pháp phân tích, tổng hợp; phương pháp liệt kê, ví dụ, số liệu,
đồng thời tham khảo những luận điểm khoa học trong các công trình nghiên cứu,
sách chuyên khảo và các bài viết đăng trên tạp chí của một số nhà khoa học pháp lý
Việt Nam để làm rõ nội dung nghiên cứu.
5.

úc đề tài
Cấu tr
trú

Quíí


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam

ƯƠ
NG 1
CH
CHƯƠ
ƯƠNG
CƠ SỞ LÝ LU
ẬN VỀ ĐỊ
A VỊ PH
ÁP LÝ CỦA HỘI TH
ẨM NH
ÂN D ÂN
LUẬ
ĐỊA
PHÁ
THẨ
NHÂ
ỆT NAM
TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VI
VIỆ
Hội thẩm nhân dân là một trong những người tiến hành tố tụng được quy định

thẩm (bắt buộc) và giai đoạn xét xử phúc thẩm (trong trường hợp cần thiết) vụ án
hình sự, góp phần bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp
pháp của công dân. Điều này đã được ghi nhận tại khoản 1, Điều 103 Hiến pháp
nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện hành với nội dung: "Việc xét xử sơ
thẩm của Tòa án nhân dân có Hội thẩm tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ
tục rút gọn".
Hiện nay, trong khoa học luật tố tụng hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự năm
2003 (BLTTHS năm 2003) không đưa ra khái niệm Hội thẩm nhân dân nhưng đã có
1

Điều 65 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1946 quy định: "Trong khi xét xử việc hình thì phải
có phụ thẩm nhân dân hoặc để tham gia ý kiến nếu là việc tiểu hình, hoặc cùng quyết định với thẩm phán nếu là việc đại
hình".

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

4

SVTH: Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh

thức "bầu" được áp dụng đối với Hội thẩm nhân dân và "cử" được áp dụng đối với
Hội thẩm quân nhân. Từ đó cho thấy, quan điểm về Hội thẩm được nêu ra trong
Pháp lệnh có nội dung bao quát và đầy đủ hơn. Tuy nhiên, trên thực tế không có sự
tách bạch Hội thẩm, Hội thẩm nhân dân hay Hội thẩm quân nhân, mà gọi chung
chung là Hội thẩm.

2

Theo Dự thảo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân (sửa đổi) năm 2013 thì "Hội thẩm nhân dân Tòa án nhân dân cấp huyện"
đổi thành "Hội thẩm nhân dân Tòa án nhân dân sơ thẩm khu vực".

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

5

SVTH: Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam



Khoản 1 Điều 6 Quy chế về Tổ chức và hoạt động của Hội thẩm Tòa án nhân dân năm 2005.

4

Ban hành kèm theo Nghị quyết số 05/2005/NQLT/TANDTC-BNV-UBTWMTTQVN ngày 05/12/2005 của Tòa án nhân
dân tối cao - Bộ nội vụ - Ban thường trực Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
5

Khoản 1 Điều 7 Quy chế về Tổ chức và hoạt động của Hội thẩm Tòa án nhân dân năm 2005.

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

6

SVTH: Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam


chóng và xử lý nghiêm minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm,
không làm oan người vô tội, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp
của cơ quan, tổ chức, cá nhân, BLTTHS năm 2003 có quy định địa vị tố tụng của
Hội thẩm nhân dân.

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

7

SVTH: Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam

Theo Từ điển luật học, "Địa vị pháp lý là vị trí của chủ thể pháp luật trong mối

quan hệ với các chủ thể pháp luật khác trên cơ sở các quy định pháp luật.
Địa vị pháp lý của chủ thể pháp luật thể hiện thành tổng thể các quyền và
nghĩa vụ pháp lý của chủ thể, qua đó xác lập cũng như giới hạn khả năng của các
chủ thể trong các hoạt động của mình".6


7

Khoản 2 Điều 40 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

8

SVTH: Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam

có thể phân biệt Hội thẩm nhân dân với các chức danh khác, đồng thời, cũng có thể
xem xét vị trí, tầm quan trọng của Hội thẩm nhân dân trong các mối quan hệ tố tụng
hình sự.

Tóm lại, Địa vị pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hình sự là tổng
thể các quy định về quyền và nghĩa vụ pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong quá

hình sự, Trường Đại học Cần Thơ, 2010, tr. 32

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

9

SVTH: Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam

quy định;
- Khi tiến hành tố tụng, Hội thẩm nhân dân phải thực hiện theo thủ tục tố tụng
hình sự chặt chẽ;
- Hoạt động tố tụng của Hội thẩm nhân dân là hoạt động áp dụng pháp luật để
xử lý các hành vi vi phạm pháp luật hình sự, được xem là tội phạm;
- Phán quyết của Tòa án nhân dân, cụ thể là của Thẩm phán và Hội thẩm nhân
dân có ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng, tài sản, danh dự, nhân phẩm, các quyền
và lợi ích cơ bản của công dân;
- Hội thẩm nhân dân tiến hành tố tụng để xử lý công minh, kịp thời mọi hành

SVTH: Lê Th
Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam

Hội thẩm nhân dân phải nghiên cứu hồ sơ để nắm đầy đủ các tình tiết về từng sự
việc, về từng tội của vụ án theo thứ tự hợp lý, nắm được toàn diện nội dung các tài
liệu có trong hồ sơ vụ án về những vấn đề cần chứng minh trong vụ án hình sự quy
định tại Điều 63 BLTTHS năm 2003. Hơn thế nữa, thông qua nghiên cứu hồ sơ, Hội
thẩm nhân dân có thể phát hiện ra những thiếu sót trong hồ sơ, từ đó có cơ sở để đề
nghị Thẩm phán trả hồ sơ để Cơ quan điều tra điều tra bổ sung. Mặc dù, Hội thẩm
nhân dân là những Thẩm phán không chuyên nhưng pháp luật nước ta quy định họ
ngang quyền với Thẩm phán khi xét xử. Nên, nghiên cứu hồ sơ được xem là một
quyền đảm bảo sự ngang quyền đó. Nghiên cứu hồ sơ là sự chuẩn bị tạo cơ sở để
Hội thẩm nhân dân khi tham gia xét hỏi, tranh luận, nghị án đưa ra kết luận chính
xác, đúng đắn, đầy đủ và toàn diện về vụ án.
Tại phiên tòa, Hội thẩm nhân dân có quyền tham gia xét hỏi theo trình tự sau:
chủ tọa phiên tòa hỏi trước, sau đó đến Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, người
bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự. Trong quá trình xét hỏi, Hội thẩm
nhân dân có quyền đặt ra những câu hỏi có liên quan để làm rõ vụ án. Trong quá
trình tham gia tranh luận tại phiên tòa, các Hội thẩm nhân dân cùng với chủ tọa
phiên tòa phân tích, đánh giá chứng cứ của vụ án, tính chất, mức độ vi phạm của tội

Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam

dân và công dân. Trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của mình các cơ quan, tổ
chức và công dân có trách nhiệm tạo điều kiện để Hội thẩm nhân dân làm nhiệm vụ.
Nghiêm cấm mọi hành vi cản trở Hội thẩm nhân dân thực hiện nhiệm vụ.9
Bên cạnh đó, Hội thẩm nhân dân vẫn phải chịu trách nhiệm nhất định trong
quá trình thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Khi được Chánh án Tòa án phân
công làm nhiệm vụ xét xử thì Hội thẩm nhân dân có nghĩa vụ tham gia không được
từ chối nếu không có lý do chính đáng. Khi xét xử, Hội thẩm nhân dân độc lập nên
phải tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của
mình. Tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà Hội thẩm nhân dân có thể bị xử lý kỷ
luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Nếu trong
khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình mà gây thiệt hại thì Tòa án nơi Hội
thẩm đó thực hiện nhiệm vụ xét xử có trách nhiệm bồi thường và Hội thẩm đã gây
thiệt hại có trách nhiệm bồi hoàn cho Tòa án theo quy định của pháp luật10. Là
thành viên Hội đồng xét xử, quyết định của Hội thẩm nhân dân có ảnh hưởng rất lớn
tới quyền lợi, nghĩa vụ của công dân nên họ có nghĩa vụ từ chối tham gia xét xử nếu
nhận thấy sự tham gia của mình có thể dẫn đến sự không vô tư, khách quan trong
giải quyết vụ án11. Bên cạnh đó, trong quá trình tham gia tố tụng, nếu Hội thẩm
nhân dân có hành vi vi phạm pháp luật và phải chịu trách nhiệm hình sự nếu hành vi
vi phạm pháp luật của họ đủ yếu tố cấu thành tội phạm được quy định trong Bộ luật
Hình sự12. Những quy định về trách nhiệm của Hội thẩm nhân dân khi tham gia xét
xử nhằm nhắc nhở Hội thẩm nhân dân phải có tinh thần trách nhiệm, phải thận
trọng và cân nhắc khi đưa phán quyết về vụ án.
Trong quá trình làm nhiệm vụ, Hội thẩm nhân dân còn phải tuân thủ các quy

Thịị Ng
Ngọọc Qu
Quíí


Đị
Địaa vị ph
phááp lý của Hội th
thẩẩm nh
nhâân dân trong tố tụng hình sự Vi
Việệt Nam

áp lý của Hội th
ẩm nh
ân dân trong tố tụng
1.2. Cơ sở lý lu
luậận về đị
địaa vị ph
phá
thẩ
nhâ
hình sự Vi
Việệt Nam
1.2.1. Chức năng, nhiệm vụ của Tòa án nhân dân
Quyền lực Nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa
các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp13.
Trong đó, Tòa án là trung tâm thực hiện quyền tư pháp mà trọng tâm là hoạt động
xét xử của Tòa án nhân dân. Điều này đã được khẳng định trong Hiến pháp năm
2013, khoản 1 Điều 102 quy định "Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước


xét xử của Tòa án nhân dân là nhằm đưa ra phán quyết cuối cùng dứt khoát đối với
những vấn đề liên quan trực tiếp đến các lĩnh vực quan trọng nhất như tính mạng, tự
do, danh dự, tài sản của công dân.
Cụ thể hóa nguyên tắc Hiến định nêu trên, Điều 1 Luật Tổ chức Tòa án nhân
nhân năm 2002 quy định: "Tòa án xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và
gia đình, lao động kinh tế, hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định
của pháp luật". Đây là nhiệm vụ quan trọng nhất trong số các nhiệm vụ của Tòa án
nhân dân, thể hiện chức năng đặc thù của Tòa án là xét xử. Trong phạm vi chức
năng của mình, Tòa án nhân dân có nhiệm vụ xét xử đúng người, đúng tội, đúng
pháp luật các vụ án hình sự nhằm bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, chế độ xã hội
chủ nghĩa, bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể, bảo vệ tính mạng, tài sản, các
quyền và lợi ích hợp pháp khác của công dân. Cụ thể là16:
- Xét xử những vụ án hình sự theo thủ tục sơ thẩm và phúc thẩm;
- Xét lại các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án theo thủ
tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm vụ án hình sự.
- Ra quyết định đưa bản án, quyết định về hình sự đã có hiệu lực pháp luật ra
thi hành và các quyết định khác trong giai đoạn thi hành án.

14

Xem Chương XVIII: Quy định chung về thủ tục tố tụng tại phiên tòa của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003.

15

Xem phần thứ bảy: Thủ tục đặc biệt của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003.

16

Trần Văn Độ, Giáo trình luật Tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb. Giáo dục Việt Nam, 2011, tr. 57-58; Mạc Giáng Châu Nguyễn Chí Hiếu, Giáo trình luật Tố tụng hình sự Việt Nam - Những vấn đề chung về luật tố tụng hình sự, Trường Đại
học Cần Thơ, 2010.

hoạt động của Tòa án nhân dân, Hội thẩm nhân dân tham gia vào quá trình giải
quyết vụ án nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Tòa án nhân dân đảm bảo
việc xét xử dân chủ, khách quan, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, tăng cường
pháp chế xã hội chủ nghĩa.
1.2.2. Vị trí, vai trò của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hình sự
Xuất phát từ bản chất của Nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa, của dân, do dân, vì dân nên việc tham gia của quần chúng vào công việc
quản lý nhà nước cũng như công tác xét xử của Tòa án nhân dân là nhu cầu tất yếu
khách quan. Việc Hội thẩm nhân dân tham gia xét xử là một trong những biểu hiện
rõ nét nhất, cụ thể nhất cho chế độ dân chủ. Đồng thời, đây cũng là một hình thức
để "thu hút nhân dân tham gia một cách bình đẳng và ngày càng rộng rãi vào công
tác quản lý nhà nước và xã hội"17. Chính vì lẽ đó, mà Hiến pháp, Bộ luật Tố tụng
hình sự, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Pháp lệnh về Thẩm phán và Hội thẩm Tòa
án nhân dân... đều có quy định cụ thể việc tham gia xét xử của Hội thẩm nhân dân.
Trong quá trình xét xử sơ thẩm bất cứ vụ án hình sự đều có Hội thẩm nhân dân
tham gia (trừ các vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án quân sự). Đây là điều kiện bắt
buộc để phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự diễn ra đúng pháp luật. So với các
thủ tục phi hình sự (dân sự, kinh tế, lao động, hành chính), có thể dễ dàng nhận thấy,
tố tụng hình sự có đặc điểm là liên quan trực tiếp đến tính mạng, tài sản, danh dự
của con người. Vì vậy, sự tham gia của Hội thẩm nhân dân có ý nghĩa hết sức quan
trọng.18
17

Dương Ngọc Ngưu, Vai trò của Hội thẩm nhân dân trong hoạt động tố tụng - thực trạng và phương hướng đổi mới,
Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, đặc san số 4 (tháng 3) năm 2003, tr. 58.
18

Hoàng Văn Hạnh, Nâng cao vai trò của Hội thẩm nhân dân trong xét xử các vụ án hình sự, Tạp chí Dân chủ và pháp

GVHD: Th.S Mạc Gi

để thực hiện quyền lực tư pháp. Bằng sự tham gia của mình vào Hội đồng xét xử,
Hội thẩm nhân dân đại diện Tòa án nhân dân thực hiện quyền tư pháp và thông qua
đó đại diện nhân dân tham gia một cách có hiệu quả vào công tác quản lý Nhà nước
nói chung, hoạt động của Tòa án nói riêng. Nguyên tắc dân chủ cao nhất trong hoạt
động xét xử là xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Có như vậy mới giữ gìn
được kỷ cương, trật tự pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ
chức, cá nhân bị xâm phạm.
Thứ ba, Hội thẩm nhân dân góp phần đảm bảo cho phán quyết của Tòa án nhân
dân được chính xác, khách quan, phù hợp nguyện vọng của quần chúng. Hội thẩm
nhân dân là những người am hiểu thực tế cuộc sống, nắm được tâm tư, nguyện vọng
của quần chúng, từ đó giúp họ dễ dàng trong việc tìm ra nguyên nhân, điều kiện
phạm tội, tâm lý của người bị buộc tội để cùng với Thẩm phán ra phán quyết công
bằng, chính xác, nghiêm minh. Bên cạnh đó, Hội thẩm nhân dân đại diện cho sự
hiểu biết pháp luật và đánh giá các hiện tượng ở mức trung bình của nhân dân. Họ
tiếp cận vụ án theo cách của những người không chuyên xét xử, mang lại cho phiên
tòa hình sự những ý niệm đạo đức xã hội về các hành vi phạm tội thông qua những
phạm trù đạo đức như công bằng, thiện, ác, nghiêm minh, tốt, xấu mà Thẩm phán
chuyên nghiệp cần quan tâm, tham khảo19. Hội thẩm nhân dân là những người có
thể bổ sung cho Thẩm phán chuyên nghiệp những vốn sống, kinh nghiệm xã hội, dư
luận quần chúng để góp phần giải quyết vụ án hình sự chính xác hơn, toàn diện và
luật số 3 (144) năm 2004.
19

Hoàng Văn Hạnh, Nâng cao vai trò của Hội thẩm nhân dân trong xét xử các vụ án hình sự, Tạp chí Dân chủ và pháp
luật số 3 (144) năm 2004, tr. 19.

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu


kiến thức chuyên môn của Thẩm phán kết hợp và bổ sung cho nhau để xác định sự
thật vụ án bảo đảm công tác xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Thông
qua hoạt động của Hội thẩm nhân dân, nhân dân tin vào sự công minh của Tòa án,
từ đó nâng cao tinh thần tự giác tôn trọng, chấp hành và bảo vệ pháp luật.
Vai trò của Hội thẩm nhân dân không chỉ dừng lại ở tham gia hoạt động xét xử
và đưa ra phán quyết đúng pháp luật mà còn có ý nghĩa to lớn trong công tác tuyên
truyền, phổ biến pháp luật. Sau quá trình giải quyết vụ án, Hội thẩm nhân dân có
điều kiện phổ biến kết quả của phiên tòa, góp phần tuyên truyền giáo dục, nâng cao
ý thức pháp luật của quần chúng nhân dân. Bằng vai trò cá nhân, Hội thẩm nhân dân
đóng góp nhất định trong việc giữ gìn tình làng nghĩa xóm, ổn định xã hội, phòng
chống tội phạm.

Tóm lại, Hội thẩm nhân dân giữ vị trí, vai trò quan trọng trong quá trình giải
quyết vụ án hình sự, đặc biệt là ở giai đoạn xét xử sơ thẩm. Bằng việc xét xử
nghiêm minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật chẳng những có tác dụng trừng
trị, giáo dục, cải tạo người phạm tội mà còn góp phần phòng ngừa tội phạm. Sự
tham gia của Hội thẩm nhân dân vào hoạt động xét xử là rất cần thiết để đảm bảo
phán quyết của Tòa án nhân dân được chính xác, khách quan, toàn diện, hợp lý, hợp
tình.
20

Xem: Hoàng Hùng Hải, Tôn trọng quyền bình đẳng của công dân trong phiên tòa xét xử hình sự, Tạp chí Tòa án nhân
dân, số 7 (tháng 4) năm 2012, tr. 18.

GVHD: Th.S Mạc Gi
Giááng Ch
Chââu

17