Luận văn tôt nghiệp: Chế độ sở hữu toàn dân - Lý luận và thực tiễn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT



LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT
KHÓA 36 (2010- 2014)
Đề tài:

CHẾ ĐỘ SỞ HỮU TOÀN DÂN
LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Giáo viên hướng dẫn:

Sinh viên thực hiện:

ThS. Đinh Thanh Phương

Lê Thị Ngọc Như

Bộ môn: Luật Hành chính

MSSV: 5106078
Lớp: Luật Thương mại 2

GVHD: Đinh Thanh Phương

1
Cần Thơ 11/2013

Sinh viên thực hiện
Lê Thị Ngọc Như

GVHD: Đinh Thanh Phương

2

SVTH: Lê Thị Ngọc Như


Luận văn tôt nghiệp: Chế độ sở hữu toàn dân - Lý luận và thực tiễn

NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................

.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................
.............................................................................................................................

1.2. LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHẾ ĐỘ SỞ HỮU TOÀN DÂN ............................. 11
1.2.1. Khái niệm chế độ sở hữu toàn dân ............................................................... 11
1.2.2. Lịch sử hình thành chế độ sở hữu toàn dân ở nước ta ............................... 11
1.3. CHẾ ĐỘ SỞ HỮU Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI........................... 15
1.3.1. Hiến pháp cộng hòa Ba Lan .......................................................................... 15
1.3.2. Hiến pháp Liên bang Nga .............................................................................. 15
GVHD: Đinh Thanh Phương

5

SVTH: Lê Thị Ngọc Như


Luận văn tôt nghiệp: Chế độ sở hữu toàn dân - Lý luận và thực tiễn

1.3.3. Hiến pháp Trung Quốc .................................................................................. 16
CHƯƠNG 2: CÁC THÀNH PHẦN CỦA CHẾ ĐỘ SỞ HỮU Ở NƯỚC TA ..... 19
2.1. CHỦ THỂ CỦA SỞ HỮU TOÀN DÂN .......................................................... 19
2.1.1. Chủ sở hữu là toàn dân .................................................................................. 19
2.1.2. Nhà nước là đại diện chủ sở hữu .................................................................. 20
2.2. ĐỐI TƯỢNG THUỘC SỞ HỮU TOÀN DÂN .................................................. 21
2.3. HÌNH THỨC SỞ HỮU ...................................................................................... 23
2.4. NỘI DUNG CỦA SỞ HỮU TOÀN DÂN ........................................................ 27
2.4.1. Đối với đại diện chủ sở hữu là Nhà nước ..................................................... 27
2.4.2.
Đối
với
chủ
dân.....................................................................30



LỜI NÓI ĐẦU


1. Lý do chọn đề tài
Chế độ sở hữu luôn là vấn đề quan trọng, cốt lõi ở mỗi quốc gia, nó đánh dấu một
nhà nước đi theo con đường phát triển kiểu tư bản chủ nghĩa hay xã hội chủ nghĩa. Các
nước xã hội chủ nghĩa sẽ lấy chế độ công hữu làm chủ đạo trong nền kinh tế, ngược lại
các nước tư bản chủ nghĩa sẽ chọn chế độ tư hữu là con đường phát triển chủ đạo. Nước
ta đang tiến lên con đường xã hội chủ nghĩa, chế độ sở hữu toàn dân từ khi được hình
thành lần đầu tiên (ở Hiến pháp năm 1959) đến nay luôn được duy trì qua các bản Hiến
pháp, các văn bản dưới luật ngày càng quy định rõ hơn về chế độ sở hữu toàn dân như
Luật đất đai, Luật doanh nghiệp Nhà nước...
Từ việc áp dụng chế độ sở hữu toàn dân vào thực tiễn đã đạt được những thành tựu
nhất định, góp phần phát huy dân chủ, đưa nền kinh tế nước nhà phát triển lên tầm cao
mới. Tuy nhiên, chế độ sở hữu toàn dân vẫn còn là một khái niệm chưa được rõ rãng về
mặt pháp lý, từ đó đã dẫn đến không ít những khó khăn bất cập trong việc áp dụng, vẫn có
sự mập mờ khó hiểu giữa sở hữu toàn dân và sở hữu Nhà nước. Do đó việc tìm hiểu
những nội dung của khái niệm chế độ sở hữu trở nên thật sự cần thiết nhất là ở thời điểm
hiện nay, khi nước ta đang phát triển kinh tế ở một tầm cao mới thì vấn đề sở hữu trở và
chế độ sở hữu trở nên cực kỳ quan trọng.
Chính vì những lẽ trên mà việc tìm hiểu, phân tích những quy định của pháp luật
về chế độ sở hữu toàn dân để có những giải pháp khắc phục những hạn chế, thiếu sót của
pháp luật và để chế độ sở hữu toàn dân được hiểu một cách đầy đủ và chính xác nhất trở
GVHD: Đinh Thanh Phương

7

SVTH: Lê Thị Ngọc Như


5. Kết cấu của đề tài
Ngoài Lời cảm ơn, Lời nói đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục,
đề tài được chia làm 03 Chương và trình bày theo trình tự từ cơ sở lý luận đến các quy
định của pháp luật có liên quan và sau cùng là thực tiễn và hướng hoàn thiện. Cụ thể:
GVHD: Đinh Thanh Phương

8

SVTH: Lê Thị Ngọc Như


Luận văn tôt nghiệp: Chế độ sở hữu toàn dân - Lý luận và thực tiễn

- Chương 1: Lý luận chung về chế độ sở hữu và chế độ sở hữu toàn dân
Đây là chương giới thiệu về các vấn đề lý luận chung nhất từ các khái niệm như:
sở hữu, chế độ sở hữu, chế độ sở hữu toàn dân cho đến sự hình thành chế độ sở hữu toàn
dân ở nước ta và tìm hiểu chế độ sở hữu ở một số nước trên thế giới.
- Chương 2: Các thành phần của chế độ sở hữu toàn dân ở nước ta
Trong chương này người viết sẽ đi vào nội dung chính của đề tài, tìm hiểu các quy
định của pháp luật về các thành phần của chế độ sở hữu toàn dân, làm rõ những chủ thể
có liên quan cũng như vai trò, trách nhiệm của từng chủ thể có trong chế độ sở hữu toàn
dân.
- Chương 3: Thực tiễn áp dụng và một số kiến nghị hoàn thiện chế độ sở hữu toàn
dân ở nước ta
Trên cơ sở những quy định của pháp luật có liên quan được trình bày ở chương 02,
chương này tìm hiểu về việc áp dụng chế độ sở hữu toàn dân vào thực tế, những thành
quả đạt được cũng như những khó khăn, vướng mắc còn gặp phải. Từ đó, tổng hợp một số
kiến nghị của các nhà làm luật góp phần hoàn thiện chế độ sở hữu toàn dân ở nước ta.
Bên cạnh đó, người viết cũng nêu ra những ý kiến chủ quan của mình trong việc kiến nghị
để hoàn thiện vấn đề.

1.1.1. Lý luận chung về sở hữu
1.1.1.1. Khái niệm sở hữu và quyền sở hữu
Sở hữu và quyền sở hữu là các khái niệm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong
kinh tế chính trị học và là một nội dung quan trọng của hệ thống pháp luật ở mỗi quốc gia.
 Khái niệm sở hữu
GVHD: Đinh Thanh Phương

10

SVTH: Lê Thị Ngọc Như


Luận văn tôt nghiệp: Chế độ sở hữu toàn dân - Lý luận và thực tiễn

Hiện nay, ở nước ta tồn tại nhiều quan điểm về sở hữu khác nhau:
Quan điểm thứ nhất: sở hữu là một hình thức nhất định về chiếm hữu của cải (vật
chất hoặc tinh thần) trong một hình thái kinh tế- xã hội nhất định.1 Theo đó, sở hữu có
liên quan đến quyền hạn và nghĩa vụ, những ưu tiên và hạn chế đối với con người trong
một xã hội nhất định với những của cải có trong xã hội đó.
Quan điểm thứ hai: sở hữu là quan hệ giữa người với người về chiếm hữu tự nhiên,
là hình thức xã hội của hành vi chiếm hữu trong hình thái kinh tế- xã hội nhất định, là
phạm trù lịch sử, biến đổi cùng với sự biến đổi của hình thái kinh tế- xã hội trong lịch sử.2
Theo đó, có sự tách biệt giữa chiếm hữu và sở hữu, chiếm hữu chỉ sự quan hệ giữa con
người với vật tự nhiên và là hành vi gắn với sự tồn tại của con người, còn sở hữu là quan
hệ giữa người với người thông qua vật chiếm hữu.
Quan điểm thứ ba: Sở hữu là những quan hệ kinh tế, được hình thành (tích lũy)
trong quá trình sản xuất, trao đổi, phân phối các lợi ích vật chất và tinh thần.3
Theo đó, ngay từ thời sơ khai của lịch sử xã hội loài người, con người đã biết
chiếm giữ những nguồn tài sản sẵn có trong thế giới tự nhiên để phục vụ cho nhu cầu của
mình. Xã hội ngày càng phát triển, ngoài những tài sản sẵn có trong tự nhiên, con người

Luận văn tôt nghiệp: Chế độ sở hữu toàn dân - Lý luận và thực tiễn

không phải là quan hệ giữa người với vật mà quan hệ xã hội giữa người với người đối với
vật.5
Theo đó, sở hữu và chiếm hữu có mối quan hệ mật thiết nhưng không đồng nhất
với nhau. Về mặt lịch sử, chiếm hữu có trước sở hữu. Chiếm hữu là bản năng tự nhiên tồn
tại của con người, phản ánh mối quan hệ khách quan giữa con người với tự nhiên. Còn sở
hữu là quan hệ giữa người với người trong việc chiếm hữu một vật nhât định. Cụ thể như
ta nói anh A đang chiếm hữu chiếc xe, thì điều đó có nghĩa là chiếc xe này có thể là của
anh A hoặc không phải của anh A, anh A chỉ là sự chiếm hữu tự nhiên đơn thuần đối với
chiếc xe đó, nhưng khi ta nói chiếc xe là thuộc sở hữu của anh B thì điều đó có nghĩa rằng
chính anh B là chủ của chiếc xe chứ không phải ai khác, đó chính là mối quan hệ giữa
người với người đối với vật. Nói một cách dễ hiểu, sở hữu là việc tài sản đó của ai, ai có
quyền quản lý, sử dụng tài sản đó. Sở hữu có hình thái ban đầu là sự chiếm hữu đơn
thuần, giống như trong xã hội Cộng sản nguyên thủy, không có khái niệm sở hữu bởi lẽ
mọi thứ đều được sử dụng chung giữa mọi người không có sự phân chia lẫn nhau. Dần
dần xã hội loài người phát triển, tư tưởng của con người có sự thay đổi, họ ý thức được
những lợi ích nhất định từ những của cải xã hội mang lại, cùng với sự phân chia giai cấp,
đã xuất hiện khái niệm tư hữu về tư liệu sản xuất, từ đó cũng ra đời khái niệm sở hữu, lúc
này sở hữu là "của tôi chứ không còn là của anh", sở hữu không còn là sự chiếm hữu đơn
thuần nữa mà là sự khẳng định tài sản đó thuộc về ai, ai có được những quyền năng tuyệt
đối với tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu của mình.
 Khái niệm quyền sở hữu
Khái niệm quyền sở hữu được hiểu theo hai nghĩa:
- Theo nghĩa khách quan: quyền sở hữu là tổng hợp các quy phạm pháp luật do Nhà
nước ban hành, để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình chiếm hữu, sử
dụng và định đoạt tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng trong xã hội. Hay nói khác đi
quyền sở hữu chính là pháp luật về sở hữu.6
- Theo nghĩa chủ quan: quyền sở hữu là khả năng được phép xử sự của chủ sở hữu
trong việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản của mình. Những quyền năng này cũng

có thể là chủ sở hữu tài đó hoặc được chủ sở hữu đích thực giao cho quản lý, cho thuê,
cho mượn, thậm chí là do chiếm đoạt từ chủ sở hữu. Do đó, người có quyền sở hữu tài sản
là người chiếm hữu tài sản nhưng người chiếm hữu tài sản chưa hẳn là chủ sở hữu đích
thưc của tài sản đó. Cần phân biệt giữa người chiến hữu tài sản là chủ sở hữu đích thực
với tài sản với người chiếm hữu đơn thuần vì quyền lợi của họ rất khác nhau. Người
chiếm hữu là chủ sở hữu đích thực của tài sản sẽ có nhiều đặc quyền hơn người chiếm
hữu tài sản nhưng không là chủ sở hữu đích thực của tài sản đó. Chủ sở hữu chiếm hữu tài
sản thuộc sở hữu của mình thì chủ sở hữu được thực hiện mọi hành vi theo ý chí của mình
để nắm giữ, quản lý tài sản nhưng không được trái pháp luật, đạo đức xã hội. Việc chiếm
hữu của chủ sở hữu không bị hạn chế, gián đoạn về thời gian, trừ trường hợp chủ sở hữu
chuyển giao việc chiếm hữu cho người khác hoặc pháp luật có quy định khác. Trong
trường hợp chủ sở hữu tự mình chiếm hữu tài sản của mình thì chủ sở hữu thực hiện mọi
hành vi theo ý chí của mình để nắm giữ, quản lý tài sản. Việc chiếm hữu của chủ sở hữu
là chiếm hữu có căn cứ pháp luật bị hạn chế giai đoạn thời gian.
Quyền
chiếm
hữu
bao
gồm
hai
loại:
- Chiếm hữu có căn cứ pháp luật (chiếm hữu hợp pháp) dựa trên các căn cứ sau: Chủ sở
hữu chiếm hữu tài sản; Chủ sở hữu uỷ quyền quản lý tài sản trong phạm vi uỷ quyền;
Được chuyển giao quyền chiếm hữu thông qua các giao dịch dân sự phù hợp với ý chí của
chủ sở hữu (người đang chiếm hữu hợp pháp chỉ được sử dụng hoặc chuyển giao quyền
chiếm hữu tài sản cho người khác nếu được chủ sở hữu đồng ý); Người phát hiện và giữ
8
9

Lê Đình Nghị, Giáo trình Luật dân sự Việt Nam tập 1, Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2011, tr. 187.

quyền
sở
hữu
theo
thời
hiệu.
+ Chiếm hữu không có căn cứ pháp luật không ngay tình đó là trường hợp người
chiếm hữu biết hoặc pháp luật buộc phải biết là mình chiếm hữu không dựa trên cơ sở
pháp luật. Người chiếm hữu không có căn cứ pháp luật không ngay tình sẽ không thể xác
lập quyền sở hữu đối với tài sản đó.
Thứ hai: là quyền sử dụng, Điều 192 BLDS 2005 quy định quyền sử dụng là
quyền khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản. Điều này có nghĩa là chủ sở
hữu có quyền khai thác giá trị tài sản theo ý chí của mình bằng những cách thức khác
nhau nhằm thoả mãn nhu cầu vật chất tinh thần của bản thân miễn là không gây thiệt hại
và làm ảnh hưởng đến lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của
người khác. Cũng như quyền chiếm hữu, quyền sử dụng không chỉ thuộc về chủ sở hữu
tài sản mà còn thuộc về những người không phải chủ sở hữu nhưng được chủ sở hữu giao
quyền hoặc theo qui định của pháp luật (người mượn tài sản, thuê tài sản thông qua các
hợp đồng dân sự...).
Thứ ba, quyền định đoạt theo quy định tại Điều 195 Bộ luật Dân sự "Quyền định
đoạt là quyền chuyển giao quyền sở hữu tài sản hoặc bỏ quyền sở hữu đó". Như vậy chủ
sở hữu thực hiện quyền định đoạt của mình thông qua việc quyết định "số phận" pháp lý
hoặc "số phận" thực tế của tài sản. Người không phải chủ sở hữu cũng có quyền định đoạt
tài sản theo uỷ quyền của chủ sở hữu hoặc theo quy định của pháp luật. Định đoạt "số
GVHD: Đinh Thanh Phương

14

SVTH: Lê Thị Ngọc Như


sẽ đứng ra quản lý khối tài sản thuộc sở hữu toàn dân. Nhà nước có đầy đủ ba quyền
chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản thuộc sở hữu toàn dân.
 Đối với chế độ sở tập thể chủ thể là các hợp tác xã, như hợp tác xã nông nghiệp,
hợp tác xã mua bán, hợp tác xã thủ công nghiệp, tập đoàn sản xuất...14 So với chủ thể của
sở hữu toàn dân thì chủ thể của sở hữu tập thể là nhiều hơn và ngày càng được mở rộng.
 Đối với chế độ sở hữu tư nhân: chủ thể của sở hữu tư nhân là các cá nhân.15
Như vậy trong ba chế độ sở hữu thì sở hữu tư nhân có chủ thể rộng nhất.
Về mặt khách thể: Đối với mỗi chế độ sở hữu riêng sẽ có những khách thể riêng.
 Đối với chế độ sở hữu toàn dân: khách thể của sở hữu toàn dân rất đa dạng được
quy định tại Điều 17 Hiến pháp hiện hành. Cụ thể: khách thể của sở hữu toàn dân bao
gồm: Đất đai, rừng núi, sông hồ, nguồn nước, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ở
vùng biển, thềm lục địa và vùng trời, phần vốn và tài sản do Nhà nước đầu tư vào các xí
nghiệp, công trình thuộc các ngành và lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội, khoa học, kỹ
thuật, ngoại giao, quốc phòng, an ninh cùng các tài sản khác mà pháp luật quy định là
của Nhà nước đều thuộc sở hữu toàn dân.

12

Nguyễn Văn Thạo, Nguyễn Hữu Đạt, Một số vấn đề về sở hữu ở nước ta hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, Hà
Nội, 2004, tr.48.
13
Lê Đình Nghị, Giáo trình Luật dân sự Việt Nam tập 1, Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2011, tr. 185.
14
Trường đại học Luật Hà Nội, Giáo trình luật Hiến pháp, Nxb Công an nhân dân Hà Nội, 2009, tr. 170.
15
Trường đại học Luật Hà Nội, Giáo trình luật Hiến pháp, Nxb Công an nhân dân Hà Nội, 2009, tr. 172.
GVHD: Đinh Thanh Phương

16


sử dụng, quyền của chủ sở hữu toàn dân, nghĩa vụ của họ cũng như quyền và trách nhiệm
của đại diện chủ sở hữu toàn dân (Nhà nước). Việc thể chế hóa các quy dịnh thuộc sở hữu
toàn dân thành chế độ sở hữu toàn dân ở nước ta được cụ thể hóa trong các đạo luật và
ngày càng được quy định cụ thể hơn trong các văn bản quy phạm pháp luật.
16

Điều 58 Hiến pháp năm 1992: Công dân có quyền sở hữu về thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tư liệu
sinh hoạt, tư liệu sản xuất, vốn và tài sản khác trong doanh nghiệp hoặc trong các tổ chức kinh tế khác; đối với đất
được Nhà nước giao sử dụng thì theo quy định tại Điều 17 và Điều 18. Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu hợp pháp và
quyền thừa kế của công dân.
GVHD: Đinh Thanh Phương

17

SVTH: Lê Thị Ngọc Như


Luận văn tôt nghiệp: Chế độ sở hữu toàn dân - Lý luận và thực tiễn

1.2.2. Lịch sử hình thành chế độ sở hữu toàn dân ở nước
Lịch sử hình thành chế độ sở hữu toàn dân ở nước ta được thể hiện rõ qua các giai
đoạn lịch sử của đất nước cùng với sự ra đời của các bản Hiến pháp.
 Giai đoạn 1945-1959: trong giai đoạn này, chế độ kinh tế ở nước ta còn khá tự do, tự
nhiên với nền kinh tế nhiều thành phần đúng với mục đích cách mạng dân chủ tư sản. Vấn
đề sở hữu đã được ghi nhận trong bản Hiến pháp : Quyền tư hữu của công dân được bảo
đảm.17
Hiến pháp 1946 chỉ có một điều về quyền kinh tế, chưa có nhiều những quy định
về chế độ kinh tế cũng chưa có chương riêng về chế độ kinh tế. Tuy nhiên ta có thể hiểu
được điều này vì “Nhiệm vụ cấp bách của cách mạng Việt Nam lúc bấy giờ là xóa bỏ
quyền sở hữu tư liệu sản xuất của thực dân Pháp và bọn địa chủ phong kiến, là vấn đề



Luận văn tôt nghiệp: Chế độ sở hữu toàn dân - Lý luận và thực tiễn

 Giai đoạn 1980-1986: Khác với Hiến pháp 1946 và Hiến pháp 1959, Hiến pháp 1980
dành một chương riêng quy định một chế độ kinh tế thuần túy XHCN, hiến pháp năm
1980 quy dịnh một chế độ kinh tế chủ yếu có hai thành phần kinh tế tương ứng với hai
hình thức sở hữu: thành phần kinh tế quốc doanh thuộc sở hữu toàn dân và thành phần
kinh tế hợp tác xã thuộc sở hữu tập thể của nhân dân lao động.19 Kinh tế quốc doanh giữ
vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân và được phát triển ưu tiên. Điều 19 Hiến pháp
1980 quy định: “Đất đai, rừng núi, sông hồ, hầm mỏ, tài nguyên thiên nhiên trong lòng
đất, ở vùng biển và thềm lục địa, các xí nghiệp công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp,
ngư nghiệp, thương nghiệp quốc doanh; ngân hàng và tổ chức bảo hiểm; công trình phục
vụ lợi ích công cộng; hệ thống đường sắt, đường bộ, đường sông, đường biển, đường
không; đê điều và công trình thuỷ lợi quan trọng; cơ sở phục vụ quốc phòng; hệ thống
thông tin liên lạc, phát thanh, truyền hình, điện ảnh; cơ sở nghiên cứu khoa học, kỹ thuật,
cơ sở văn hoá và xã hội cùng các tài sản khác mà pháp luật quy định là của Nhà nước –
đều thuộc sở hữu toàn dân”.20
Như vậy, trước đổi mới Đảng và nhà nước ta đã chủ
trương xây dựng và hoàn thiện chế độ sở hữu XHCN với hai hình thức sở hữu toàn dân và
sở hữu tập thể, thậm chí còn xem sở hữu tập thể chỉ là một bước hóa độ để đi đến sở hữu
toàn dân, điều này được thể hiện rõ qua các bản Hiến pháp 1959, 1980. Nhìn chung, nếu
đánh giá một cách khách quan thì sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể đã đóng góp và phát
huy vai trò to lớn trong phát triển kinh tế, xã hội của đất nước ở mỗi giai đoạn. Tuy nhiên,
xét về thực tế, nước ta quá độ lên CNXH từ một nước nông nghiệp lạc hậu, trình độ sản
xuất thấp, năng lực kinh tế thấp, trình độ dân trí thấp…bên cạnh đó là việc nhận thức
không đúng đắn chủ nghĩa Mác- Lê Nin vào tình hình thực tế ở Việt Nam đã dẫn đến một
thời gian dài chúng ta định kiến sâu sắc với sở hữu cá nhân của người lao động thậm chí
coi đó là hình thức đối lập với CNXH, là mầm móng khôi phục chế độ bóc lột người lao
động, theo quan điểm của các nhà kinh điển Mác-xít, mục tiêu đấu tranh của giai cấp vô

lượng sản xuất - lực lượng sản xuất bị kìm hãm không chỉ trong trường hợp quan hệ sản
xuất lạc hậu, mà cả khi quan hệ sản xuất phát triển không đồng bộ, có những yếu tố đi
quá xa so với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất”.22 Hiến pháp 1992 xây dựng
CNXH trong giai đoạn đổi mới toàn diện và sâu sắc. Hiến pháp năm 1992 xác định đường
lối phát trển kinh tế là phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị
trường, có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN.23 Hiến pháp năm 1992 đã
chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh té thị trường với nhiều thành
phần kinh tế bao gồm: kinh tế Nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế tư
bản tư nhân, kinh tế tư bản Nhà nước và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài.24 Trong đó
kinh tế Nhà nước đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế. Ngoài ra, Hiến pháp cũng quy
định các chế độ sở hữu: sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân trong đó sở hữu
toàn dân làm nền tảng.
Như vậy, ở Hiến pháp 1992 phạm vi quyền sở hữu của công dân được mở rộng,
bên cạnh bên cạnh việc thừa nhận sự tồn tại lâu dài của các hình thức sở hữu phi XHCN
như sở hữu tư nhân, Nhà nước Việt Nam vẫn chủ trương không từ bỏ những nguyên tắc
kinh tế XHCN, nên kinh tế quốc doanh dựa trên sở hữu nhà nước (SHNN) hay còn được
gọi là sở hữu toàn dân vẫn chiếm địa vị chủ đạo, sở hữu tư nhân cũng giữ vai trò ngày
càng cao là động lực để phát triển đất nước.
Ở Dự thảo sửa đổi Hiến pháp 2013 có quy định tại Điều 54 (sửa đổi, bổ sung các
điều 15, 16, 19, 20, 21 và 25)

22

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần VI, Nxb Hà Nội -1987, tr. 22, 23.

23

Điều 15, Hiến pháp năm 1992, sửa đổi bổ sung năm 2001.
Điều 16, Hiến pháp năm 1992, sửa đổi bổ sung năm 2001.


chủ nghĩa. Tương ứng với hai kiểu nhà nước đó là hai chế độ sở hữu, sở hữu toàn dân và
sở hữu tư nhân làm chủ đạo trong nền kinh tế. Các kiểu Nhà nước Tư bản chủ nghĩa như
Ba Lan, Pháp..., sẽ theo hình thức kinh tế với chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất là
chủ yếu, các nước Xã hội chủ nghĩa như Trung Quốc, Cu Ba..., sẽ lấy chế độ sở toàn dân
giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế. Sau đây chúng ta sẽ tìm hiểu rõ hơn về chế độ sở
hữu cụ thể ở một só nước bao gồm cả nhà nước Tư bản chủ nghĩa và Xã hội chủ nghĩa.
1.3.1. Hiến pháp Cộng hòa Ba Lan
Tại Ba Lan, sau khi nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung ở Ba Lan sụp đổ vào cuối
thập niên 1980, Ba Lan chuyển sang thực hiện một mô hình kinh tế và chính trị mới. Điều
này thể hiện rõ trong các quy định của Hiến pháp năm 1997. Điều 20 Hiến pháp năm
1997 của Ba Lan quy định rõ "nền kinh tế thị trường xã hội, dựa trên sự tự do hoạt động
25

Dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992, Báo điện tử , 2009, [ngày truy cập 27-7-2013].
26
Nguyễn Đăng Dung, Luật hiến pháp Việt Nam, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2006, tr. 67.
GVHD: Đinh Thanh Phương

21

SVTH: Lê Thị Ngọc Như


Luận văn tôt nghiệp: Chế độ sở hữu toàn dân - Lý luận và thực tiễn

kinh tế, sở hữu tư nhân, và đoàn kết, đối thoại và hợp tác giữa các đối tác xã hội, là nền
tảng của chế độ kinh tế của Cộng hòa Ba lan". Điều 64 Hiến pháp Balan năm 1997 quy
định " Mọi người đều có quyền sở hữu, các quyền tài sản và quyền thừa kế; Mọi người
đều được pháp luật bảo vệ quyền sở hữu, các quyền tài sản khác và quyền thừa kế trên cơ
sở bình đẳng". Điều 23 Hiến pháp Ba Lan năm 1997 quy định "cơ sở của hệ thống nông

nắm giữ, sử dụng và định đoạt chúng, nếu điều này không làm tổn hại đến môi trường
xung quanh, không xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác".28 Đây là quy
định rất khác với các nước XHCN như Trung Quốc hay Việt Nam, đất đai, tài nguyên
27

Văn phòng Quốc hội, Tuyển tập Hiến pháp một số nước trên thế giới - tập 2, Nxb Thống kê Hà Nội, 2012, tr. 1019.
28
Văn phòng Quốc hội, Tuyển tập Hiến pháp một số nước trên thế giới tập 1, Nxb Thống kê Hà Nội, 2009, tr. 57, tr.
65.
GVHD: Đinh Thanh Phương

22

SVTH: Lê Thị Ngọc Như


Luận văn tôt nghiệp: Chế độ sở hữu toàn dân - Lý luận và thực tiễn

thiên nhiên phải thuộc sở hữu toàn dân (tức là sở hữu Nhà nước), ở đây công dân có thể là
chủ sở hữu của đất đai. Tương tự như ở Ba Lan, ở Hiến pháp Nga không có sự tồn tại của
chế độ sở hữu toàn dân.
1.3.3. Hiến pháp Trung Quốc
Hiến pháp hiện hành của Trung Quốc là bản Hiến pháp năm 1982. Hiến pháp
Trung quốc năm 1982 có khá nhiều quy định có thể được xếp vào loại các quy định về
chế độ kinh tế. Điều 6: “Nền tảng của chế độ kinh tế xã hội chủ nghĩa của Cộng hòa nhân
dân Trung Hoa là chế độ công hữu xã hội chủ nghĩa về tư liệu sản xuất, bao gồm, sở hữu
toàn dân và sở hữu tập thể của nhân dân lao động. Hệ thống sở hữu công thay thế chế độ
người bóc lột người. Hệ thống này áp dụng nguyên tắc làm theo năng lực, hưởng theo lao
động”29. Có thể thấy những quy định về chế độ sở hữu trong Hiến pháp năm 1982 của
Trung Quốc đã phản ánh khá rõ tư tưởng của Đảng trong xây dựng Xã hội chủ nghĩa lấy

Luận văn tôt nghiệp: Chế độ sở hữu toàn dân - Lý luận và thực tiễn

hữu".30 Đặc biệt, Điều 13 Hiến pháp Trung Quốc được sửa đổi theo hướng khẳng định rõ
"quyền tư hữu hợp pháp của công dân là bất khả xâm phạm" và "Nhà nước, phù hợp với
quy định của pháp luật, bảo hộ quyền tư hữu và quyền thừa kế của công dân", "Nhà
nước, vì lợi ích công cộng và phù hợp với quy định của pháp luật, trưng mua, trưng dụng
tài sản tư để sử dụng, và bồi thường đối với tài sản tư bị trưng mua, trưng dụng".
Có thể thấy, cùng với thời gian, trải qua bốn lần sửa đổi, việc thừa nhận về mặt
hiến pháp sự tồn tại của nền kinh tế thị trường dựa trên chế độ đa sở hữu, trong đó sở hữu
toàn dân làm chủ đạo và vai trò ngày càng lớn của khu vực kinh tế tư nhân, là một xu
hướng khá rõ nét trong những lần sửa đổi, bổ sung Hiến pháp ở Trung Quốc suốt từ năm
1982 tới nay. Sở hữu toàn dân ngày càng được nhận thức rõ hơn - là nền tảng trong nền
kinh tế, tuy nhiên bên cạnh sở hữu toàn dân, xu hướng của Nhà nước Trung Quốc là
khuyến khích tạo điều kiện để phát triển kinh tế tư nhân, những nội dung về khuyến khích
phát triển kinh tế tư nhân, phi công hữu ngày càng được quy định rõ trong những lần sửa
đổi Hiến pháp của Trung Quốc.
Như vậy, có thể thấy luôn tồn tại hai chế độ sở hữu về tư liệu sản xuất, mỗi quốc
gia khác nhau có cách nhìn nhận về từng chế độ sở hữu khác nhau với con đường phát
triển của riêng mình. Không thể phủ nhận những thành quả từ việc xây dựng chế độ sở
hữu ở mỗi nước, Ba Lan, Liên bang Nga đều là những quốc gia lớn mạnh với nhà nước
TBCN cùng với chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất cùng với sự quản lý điều tiết có hiệu
quả của Nhà nước. Bên cạnh đó, Trung Quốc đang là một quốc gia phát triển vượt bật đi
theo con đường XHCN lấy công hữu làm nền tảng trong nền kinh tế. Rõ ràng, vấn đề đặt
ra ở đây không hoàn toàn là ở chế độ công hữu hay tư hữu về tư liệu sản xuất, mà vấn đề
cốt lõi ở đây là cách thức nhìn nhận và quản lý có hiệu quả của Nhà nước đối với từng
chế độ sở hữu. Ở Việt Nam chúng ta thời gian đầu đã có những nhận thức sai lầm về tư
hữu cũng như con đường đi lên CNXH, vấn đề đặt ra hiện nay là Đảng và Nhà nước cần
phải có những nhận thức thật đúng đắn về chế độ công hữu từ đó có những chính sách
phát triển kinh tế hợp lý nhất.



31

Khánh Vũ- Lan Anh, 2013: Dân số Việt Nam đạt 90 triệu người, Dân Trí, 2008, />
khoe/2013-dan-so-viet-nam-dat-90-trieu-nguoi-678161.htm, [ngày truy cập 15-10-2013].
GVHD: Đinh Thanh Phương

25

SVTH: Lê Thị Ngọc Như