Gợi dẫn\r\n\r\n1. Thể loại\r\n\r\nSử thi là một thể loại tự sự,
thường được thể hiện bằng thơ, xuất hiện rất sớm trong lịch sử
văn học “nhằm ngợi ca sự nghiệp anh hùng có tính toàn dân và có
ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc trong buổi bình minh của lịch sử.
Về kết cấu, sử thi là một câu chuyện được kể lại có đầu có đuôi với quy mô lớn… Các nhân vật chính của
sử thi là những anh hùng, tráng sĩ tiêu biểu cho sức mạnh thể chất và tinh thần, cho ý chí và trí thông
minh, lòng dũng cảm của cộng đồng được miêu tả khá tỉ mỉ, đầy đủ từ cách ăn mặc, trang bị, đi đứng đến
những trận giao chiến với kẻ thù, những chiến công lừng lẫy và đôi khi cả những nét trong sinh hoạt đời
thường của họ nữa, điều đáng chú ý là tất cả những cái này đều được miêu tả trong vẻ đẹp kì diệu khác
thường. Sở dĩ như vậy là vì sử thi ra đời vào thời điểm nối tiếp sau thần thoại, tức là từ thế giới của các vị
thần bắt đầu chuyển sang thế giới của con người, do đó cái nhìn đậm màu sắc thần kì nói trên đối với các
nhân vật trong sử thi là không tránh khỏi…
Trong sử thi, chủ yếu mô tả hành động của nhân vật hơn là những rung động tâm hồn. Nhưng trong
những câu chuyện kể, cốt truyện thường được bổ sung thêm những mô tả có tính chất tĩnh tại và những
cuộc đối thoại trang trọng có tính nghi thức” (Theo Lê Bá Hán – Trần Đình Sử,…, Từ điển thuật ngữ văn
học, NXB Giáo dục, 2004).
2. Tác phẩm
ở Việt Nam có hai loại sử thi dân gian là sử thi thần thoại và sử thi anh hùng. Sử thi anh hùng miêu tả sự
nghiệp và chiến công của người anh hùng trong khung cảnh những sự kiện lớn có ý nghĩa quan trọng đối
với toàn thể cộng đồng. Đăm Săn là sử thi anh hùng của người Ê-đê.
Chiến tranh là một trong những đề tài trung tâm của sử thi anh hùng. Đặc điểm này được thể hiện nổi bật
trong trích đoạn Chiến thắng Mtao Mxây. Chiến công và sự nghiệp anh hùng của nhân vật trung tâm
trong sử thi là niềm tự hào, là lí tưởng xã hội của toàn thể cộng đồng. Hình tượng người anh hùng sử thi
có ý nghĩa biểu trưng cao.
Sử thi Đăm Săn là một trong những thiên sử thi nổi tiếng được lưu truyền rộng rãi ở Tây Nguyên. Tác
phẩm có bốn phần :
Phần 1 : Theo tục “nối dây” (chuê nuê)(1), Đăm Săn lấy hai chị em Hơ Nhị và Hơ Bhị (chương 1, 2).
Phần 2 : Các tù trưởng Quạ (Mtao Gơrư) và Sắt (Mtao Mxây) độc ác cướp vợ Đăm Săn và tranh giành
quyền lực, mưu làm cho bộ tộc Đăm Săn suy sụp. Đăm Săn đã đánh bại hai tù trưởng để bảo vệ hạnh
phúc gia đình và cuộc sống ấm no của bộ tộc (chương 3, 4, 5).
Phần 3 : Đăm Săn có khát vọng trở thành một tù trưởng hùng mạnh, vươn tới một cuộc sống phóng

II - Kiến thức cơ bản
1. Các phương thức nghệ thuật trong tác phẩm sử thi anh hùng đều tập trung tạo nên âm hưởng hùng
tráng rất đặc trưng của thể loại sử thi. Dựa vào những sinh hoạt được kể trong sử thi Đăm Săn, có thể
đoán bản trường ca xuất hiện từ rất lâu đời. Từ thuở các tù trưởng có đến hàng nghìn nô lệ, hàng nghìn
trâu bò, vải sợi phơi đầy sào, thịt trâu, thịt bò treo đầy khắp các nhà rông. ấy là thời mà chế độ nô lệ đang
rất thịnh hành ở các vùng rừng núi Tây Nguyên (ước đoán vào khoảng giữa thế kỉ XVII). Sử thiĐăm
Săn mang đầy đủ những đặc điểm của một sử thi anh hùng. Thể hiện bức tranh về con người và thiên
nhiên hùng vĩ nhưng người kể chuyện không chú trọng nhấn vào miêu tả. Tác phẩm tập trung phản ánh
những biến cố “khá dữ dội” trong cuộc sống của đồng bào Ê-đê ; phản ánh những khát vọng lớn lao của
họ trong buổi đầu lịch sử. Tư tưởng, tình cảm của nhân dân được gửi gắm trong hình tượng nhân vật Đăm
Săn, người anh hùng có sức mạnh phi thường, có phẩm chất cao quý và có những chiến công lừng lẫy.
Có thể chia đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây thành 4 phần :
- Phần một (từ đầu cho đến Ngươi cứ múa đi, ơ diêng !) : Đăm Săn thách đấu Mtao Mxây.
- Phần hai (Từ Mtao Mxây rung khiên múa vậy cho đến …cắt đầu Mtao Mxây đem bêu ngoài đường) :
Cuộc giao đấu giữa Đăm Săn và Mtao Mxây (gồm hai hiệp, ranh giới giữa hai hiệp đấu là đoạn Đến lúc
này, Mtao Mxây bảo Hơ Nhị…).
- Phần ba (từ Đăm Săn (nói với tôi tớ Mtao Mxây) cho đến Chúng ta ra về nào !) : Đăm Săn kêu gọi dân
làng và tôi tớ của Mtao Mxây đi theo mình.
- Phần bốn (còn lại) : Đăm Săn cùng dân làng làm lễ cúng thần linh và ăn mừng chiến thắng.


2. Các nhân vật tham gia vào các sự kiện và thực hiện các hành động trong câu chuyện là Đăm Săn, Mtao
Mxây, Hơ Nhị – vợ của Đăm Săn, ông Trời, dân làng, tôi tớ của Đăm Săn và của Mtao Mxây. Mỗi nhân
vật đều có vai trò nhất định đối với quá trình diễn biến của các sự kiện. Chẳng hạn : Đăm Săn là nhân vật
trung tâm, chi phối toàn bộ diễn biến của cốt truyện ; Mtao Mxây – nguyên nhân của cuộc xung đột (cướp
vợ Đăm Săn), là đối thủ của nhân vật trung tâm ; Hơ Nhị và ông Trời : giúp sức, trợ lực cho Đăm Săn,
thúc đẩy cốt truyện diễn biến đến chiến thắng của Đăm Săn. Bên cạnh đó có nhân vật quần chúng làm hậu
thuẫn cho nhân vật trung tâm, thể hiện thái độ và sức mạnh lí tưởng của quần chúng – cộng đồng hiện
thân ở người anh hùng sử thi.
3. Cuộc chiến đấu của Đăm Săn tuy có mục đích riêng là giành lại vợ, nhưng lại có ý nghĩa và tầm quan

“Cầu cho ta được bình yên vô sự, nạn khỏi tai qua, lớn lên như sông nước, cao lên như cây rừng, không
còn ai bì kịp ; Hãy đánh lên tất cả cho ở dưới vỡ toác các cây đòn ngạch… để nghe tiếng chiêng ăn đông
uống vui như mừng mùa khô năm mới của ta vậy”…
Biện pháp so sánh, phóng đại tạo ra sức hấp dẫn cho sử thi, đó là cách diễn đạt, mô tả bằng hình ảnh sinh
động, tạo ấn tượng về sức mạnh, vẻ đẹp thần thánh, siêu phàm đúng với tính chất hùng tráng, mang tầm
vũ trụ của nhân vật và hành động của sử thi anh hùng.
5. Chiến thắng Mtao Mxây, trích đoạn trong Đăm Săn – sử thi anh hùng của người Ê-đê, kể về chiến
thắng của Đăm Săn trong cuộc chiến đấu với Mtao Mxây. Cuộc chiến đấu của Đăm Săn tuy có mục đích
riêng là giành lại vợ từ tay tù trưởng khác nhưng lại mang ý nghĩa và tầm quan trọng đối với lợi ích của
cả cộng đồng. Chiến công của anh hùng Đăm Săn là niềm tự hào, thể hiện lí tưởng, khát vọng của toàn
thể cộng đồng. Từ nghệ thuật xây dựng tình tiết, sự kiện, ngôn ngữ cho đến các biện pháp tu từ so sánh và
phóng đại trong đoạn trích đều nhằm tô đậm vẻ đẹp, sức mạnh mang tầm vóc sử thi hoành tráng của hình


tượng nhân vật người anh hùng Đăm Săn trong chiến công lẫy lừng. Vẻ đẹp của hình tượng người anh
hùng Đăm Săn là biểu tượng cho sức mạnh, ý chí của cộng đồng người Ê-đê xa xưa.
III - Liên hệ
Đọc đoạn trích Đi bắt Nữ thần Mặt Trời để hiểu thêm sức mạnh, tài năng và vẻ đẹp phi thường của nhân
vật Đăm Săn :
… Đăm Săn nghỉ một ngày, nghỉ một đêm và một chiều. Một buổi sáng anh nói : “Ơ Hơ Nhị ! Ơ Hơ Bhị,
đừng mong đợi tôi nhé”.
Hơ Nhị : Thế anh đi đâu nữa ?
Đăm Săn : Tôi đi vào rừng xa. Tôi đi vào rừng không cùng tận. Tôi nghỉ ban đêm. Tôi đi ban ngày.
Hơ Nhị : Sao lại muốn đi nữa ? Nếu anh muốn chiêng núm thì đã có ở nhà. Nếu anh muốn chiêng bằng
thì ở nhà chưa đủ hay sao ?
Đăm Săn : Sao tôi lại đi kiếm chiêng núm ? Sao tôi lại đi kiếm chiêng bằng ? Tôi đi chơi thôi, tôi đi chơi
không có việc gì.
Hơ Nhị : ớ anh ! Bao nhiêu chiêng núm đều là của anh, bao nhiêu voi đều là của anh. Anh là một tù
trưởng giàu mạnh, đầu đội khăn kép, vai mang túi da. Trăm chiêng núm anh đã có. Trăm chiêng bằng anh
đã có. Trăm con voi anh đã có. Rừng đầy tràn nồi đồng của anh. Đồng nước đầy tràn nồi đồng của anh.

nghe như sấm vang sét đánh. Chẳng ở đâu có người cười nói như Đăm Săn.
Đam Pắc Quây : Hỡi các con ! Mau đưa ông một cái gối ! Mau mang chiếu tới, mau mang tới một cái
chăn. Dưới trải chiếu trắng, trên trải chiếu đỏ ! Mau mang thuốc lá, thuốc thái nhỏ đựng trong một bát
đồng, thuốc nguyên lá đựng trong cả thúng. Sao cho khách Đăm Săn hút mãi mãi không hết. Nấu một con
gà ấp và một con gà đẻ, giã trắng gạo, nấu cơm và đưa mời khách ăn. Đi lấy rượu về, lấy rượu đựng trong
chum ché tuk(1), chiếc chum miệng rộng như miệng người Mnông, chiếc chum chạm ở trên, cẩn ở dưới,
chiếc chum quai có vẽ và đóng giá ba voi. Ai đi lấy nước thì đi lấy đi. Ai đánh chiêng đánh đi. Ai cắm
ống cần(2) thì cắm đi. Cắm cần rồi mời Đăm Săn uống trước.
Đam Pắc Quây : Hỡi anh ! Bây giờ ta đã uống rượu, đã ăn gà, đã ăn cơm, tôi xin hỏi : có chuyện gì mà
anh tới đây ? có ai đánh cướp nhà, có ai xâm chiếm làng, có ai bắt thanh niên hoặc phụ nữ không ?
Đăm Săn : Không phải vậy đâu. Không phải tôi đến vì chuyện nọ chuyện kia đâu. Tôi đến nghe tự miệng
anh, nhờ anh cho biết chúng tôi đi bắt Nữ thần Mặt Trời được không ?
Đam Pắc Quây : ấy chết ! Đường này đầy cọp. Đường đi đầy rắn độc. Anh không thể đi đến Nữ thần
Mặt Trời được đâu. Người ta đã cắm chông trên đường đi hái cà. Người ta đã cắm bẫy trên đường đi hái
ớt. Tù trưởng vào chết tù trưởng. Người giàu sang vào cũng chết người giàu sang. Người gan dạ vào chết
người gan dạ.
Đăm Săn : Chẳng lẽ không ai vào được sao ? Đối với người gan dạ, anh dũng đến mức không bao giờ lùi
bước, dẫu sắp chết hay ngất đi cũng không lùi, thì có vào được không ? Trời bảo vệ thân thể tôi, anh
không cho tôi đi, cũng mặc, tôi cứ đi. Tôi đã mang theo bùa ngải trước đây đã giúp cho tổ tiên mà thắng,
mà nay cũng sẽ giúp tôi thắng. Bùa ngải này giúp cho tôi giết chết tê giác dưới hầm sâu, giết chết hùm
cọp giữa rừng rậm. Nói gì thứ bò cạp giữa đường, rết trên ngọn cây. Nói gì hùm và cọp có thể gặp.
Đam Pắc Quây : ấy chết ! Dưới nước thì đỉa, trên cây thì sên, nó cắn chết. Xương người đầy bìa rừng,
xương trâu xương bò đầy núi. Chỗ ấy đã chết biết bao tù trưởng khoẻ mạnh và cương quyết. Đất trong
rừng là đất đen([1]) nhão như nước. Nhiều tù trưởng đã chết lún trong đất lỏng ấy. Tôi giữ anh lại thôi.
Nhất định tôi không thể để anh đi. Tôi làm lễ cho anh một con lợn, một con trâu nhưng nhất định không
để anh vào rừng của Trời, rừng đầy chông gai, nhiều đến nỗi con sóc có nhảy vào thì thân đã bị đâm
thủng trước lúc chân sờ tới đất.
Đăm Săn : Mặc kệ ! để tôi kiếm một lối đi. Tôi sẽ tới chỗ tôi muốn ! Gặp hùm tôi sẽ giết hùm.
Đam Pắc Quây : Lúc đáng ở thì anh không ở. Lúc đáng đi thì anh không đi. Đốt một cái đuốc rồi đi vào
lúc còn tối.

lại ngồi hay đứng, cũng đẹp không ai so tày. Tiếng nàng nghe rõ mặc dầu người chưa thấy. Cổ nàng đẹp
như cổ con công. Nàng là con của Trời và Đất.
Nữ thần Mặt Trời : Anh muốn gì hỡi người dưới trần thế ?
Đăm Săn : Tôi đến đây vì muốn có người nấu cơm cho tôi ăn, dệt vải cho tôi mặc.
Nữ thần Mặt Trời : Tại sao anh lại để dao ở không, để vợ anh một mình, để tôi tớ anh ở nể.
Đăm Săn : Dao tôi cầm ở tay, rìu tôi đã có cán, và ở trên đất đàn ông, đàn bà đã vừa đôi(1).
Nữ thần Mặt Trời : Sau lưng thì anh yêu một người mà trước mặt thì lại cười nói với người khác.
Đăm Săn : Tôi muốn có hai vợ lẽ, tôi muốn có một vợ thật đẹp và tôi hứa với nàng tôi sẽ mang nàng
xuống trần để lập một gia đình chung với Hơ Nhị, Hơ Bhị.
Nữ thần Mặt Trời : Thôi ! Sao lại đi chỗ khác ! Tôi muốn ở lại quê hương của ông bà tôi, ở lại làng của
tổ tiên đã sinh ra các thần Mặt Trời, Mặt Trăng. Tôi muốn ở lại xứ tôi là chỗ giáp giới giữa trời và đất.
Đăm Săn : Sao lại không đi. Tôi đã chịu khó lấp vũng đất lỏng ngập tới đầu gối, ngập tới nách, để đi đến
đây.
Nữ thần Mặt Trời : Nhưng nếu tôi đi, ở trên đất lợn gà sẽ chết hết. Tê giác, trâu, bò, lừa, ngựa sẽ chết
hết. Người Xiêm, người Miên cũng sẽ chết hết. Sẽ không có đất để làm nương rẫy. Cả người Ê-đê sẽ
không còn nước uống, cây cối sẽ không còn ra trái. Nếu tôi đi, cây cối trong rừng rậm sẽ chết, cây cối
trong rừng thưa sẽ khô héo. Lau sậy, cỏ tranh sẽ không còn cây non, không mọc lại nữa. Trên đất sẽ nắng
hạn lớn, nước suối sẽ khô. Thôi người đi đi, vì chốc lát ta sẽ mọc lên đây.
Đăm Săn : Không ! Tôi không đi đâu. Với dao và nỏ tôi đã đi qua rừng, tôi đã giết tê giác dưới vực thẳm,
tôi đã giết hùm trong núi cao, đã giết quạ diều trong cây trồng, giết ma quỷ trên các đường đi. Tôi đã hết
lòng hết dạ để đến với nàng, vì tôi muốn ở với nàng, chỉ lúc nào nàng chịu ở với tôi thì tôi mới chịu về.
Nữ thần Mặt Trời : Thôi người đi đi ! Đi ra khỏi nhà ! Vì ta là con của Trời. Người chỉ biết ăn cơm, rửa


ráy với nước lã, ta không thể nhận cùng ở chung chạ được đâu.
Đăm Săn : Tôi nghĩ tôi thương nàng, nhưng đằng sau lưng thì nàng không thương tôi, đằng trước mặt thì
cười nói mà không nhận lời(1). Thôi tôi trở về làng cũ vậy.
Nữ thần Mặt Trời : Hãy khoan đừng đi bây giờ, vì ta sắp lên và như vậy, người sẽ chết ngay.
Đăm Săn : Tôi không cần chết hay sống. Tôi muốn đi ngay.
Nói rồi anh lên ngựa đi về. Lúc đó mặt trời ló lên trên đỉnh núi. Ngựa Đăm Săn chạy hết tốc độ đến