BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
NGUYỄN VĂN PHƯỢNG
T¦ S¶N NG¦êI VIÖT ë TRUNG Kú
Tõ §ÇU THÕ Kû XX §ÕN N¡M 1930
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ
HÀ NỘI - 2015
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
NGUYỄN VĂN PHƯỢNG
T¦ S¶N NG¦êI VIÖT ë TRUNG Kú
Tõ §ÇU THÕ Kû XX §ÕN N¡M 1930
Chuyên ngành : Lịch sử Việt Nam
Mã số
: 62.22.03.13
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ
Người hướng dẫn khoa học: GS. TS NGUYỄN NGỌC CƠ
HÀ NỘI - 2015
TTLTQG : Trung tâm lưu trữ Quốc gia
DANH MỤC CÁC BẢNG
Ký hiệu
Nội dung các bảng
Trang
Bảng 3.1: Khối lượng hàng hóa đường dài qua cảng Đà Nẵng từ năm 1914
đến năm 1918 [153, tr.139].........................................................................................
Bảng 3.2: Thống kê số lượng thuyền buôn và khối lượng hàng hóa của
thương nhân Việt Nam xuất cảng, giai đoạn 1910 - 1916 [20, tr.70].........................
Bảng 3.3: Khối lượng hàng hóa vận chuyển ven bờ qua cảng Đà Nẵng từ
năm 1913 đến năm 1918 [153, tr.139]........................................................................
Bảng 3.4: Thống kê số lượng người Việt đóng thuế môn bài ở Trung Kỳ các
năm 1921 - 1922 [153, tr.211-212].............................................................................
Bảng 3.5: Phân bố các làng nghề dệt ở Phú Yên trước năm 1930 [105, tr.122123].............................................................................................................................
Bảng 3.6: Các sản phẩm dệt của tỉnh Phú Yên tham gia hội chợ [35, tr.20]..............
Bảng 3.7: Khối lượng hàng xuất - nhập khẩu qua cảng Bến Thủy, Đà Nẵng
năm 1924 và 1926 [69, tr.124], [114, tr.196]..............................................................
Bảng 4.1: Thống kê số tiền người Âu và người Việt đóng thuế ở một số tỉnh
khu vực Trung Kỳ năm 1922 [153, tr.211-212]........................................................
1
gia của họ vào phong trào dân tộc dân chủ, đặc điểm và vai trò lịch sử của họ đối với
lịch sử dân tộc vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng. Hơn nữa, cho đến nay vẫn chưa có
2
công trình nào chuyên nghiên cứu về tư sản người Việt ở khu vực Trung Kỳ trong
những thập niên đầu thế kỷ XX.
Sự nghiệp đổi mới hiện nay đang gặt hái được nhiều thành tựu, đặc biệt sự kiện
Việt Nam gia nhập tổ chức Thương mại thế giới (WTO), đang thúc đẩy quá trình hội
nhập kinh tế quốc tế diễn ra mạnh mẽ. Bên cạnh những cơ hội thuận lợi, các doanh
nghiệp (cả quốc doanh lẫn tư doanh) vẫn còn lúng túng, chưa thích ứng kịp với những
chuyển biến của cơ chế mới về cạnh tranh trên thị trường. Công cuộc công nghiệp hóahiện đại hóa ở khu vực đang gặp nhiều trở ngại. Chính sách của Nhà nước đối với
doanh nhân, doanh nghiệp và cuộc vận động “người Việt ưu tiên dùng hàng Việt” vẫn
còn những bất cập, chưa đạt kết quả như mong đợi. Cần phải có những nghiên cứu về
kinh tế - xã hội thời kỳ trước đổi mới để đúc rút những bài học kinh nghiệm có giá trị
tham khảo cho quá trình triển khai những chính sách trên.
Từ thực tế trên, thiết nghĩ nghiên cứu về sự ra đời; hoạt động sản xuất, kinh
doanh; hoạt động của bộ phận tư sản người Việt ở Trung Kỳ trong phong trào dân tộc
dân chủ; đặc điểm và vai trò của bộ phận người này trong 30 năm đầu thế kỷ XX vừa
có giá trị khoa học vừa có giá trị thực tiễn sâu sắc.
Về khoa học: Nhìn nhận toàn diện, sâu sắc về nguồn gốc, quá trình ra đời và
những đặc điểm nổi bật trong hoạt động kinh tế lẫn chính trị của tư sản người Việt ở
Trung Kỳ; góp phần vào việc đánh giá đúng vai trò của tư sản người Việt trong tiến
trình lịch sử khu vực và dân tộc; đồng thời rút ra bài học kinh nghiệm cho sự nghiệp
công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước hiện nay.
Về thực tiễn: Giải quyết đề tài góp phần bổ sung, làm sáng tỏ, đầy đủ hơn trong
nhận định, đánh giá về giai cấp tư sản Việt Nam; về tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam
dưới thời Pháp thuộc và tác động của chính sách khai thác, bóc lột của thực dân Pháp
đến quá trình công nghiệp hóa của thực dân Pháp ở Đông Dương; là tài liệu cần thiết
để biên soạn, giảng dạy lịch sử Việt Nam thời cận đại ở bậc đại học.
tế, chính trị - xã hội trong 30 năm đầu thế kỷ XX.
3.2. Nhiệm vụ của luận án
Luận án giải quyết những nhiệm vụ chủ yếu sau đây:
- Phân tích những điều kiện lịch sử và nguồn gốc xuất thân của tư sản người
Việt ở Trung Kỳ đầu thế kỷ XX.
- Tái hiện có hệ thống hoạt động sản xuất, kinh doanh của tư sản người Việt
ở Trung Kỳ trên từng lĩnh vực, ngành kinh tế cụ thể; sự tham gia của họ vào phong
trào dân tộc dân chủ từ đầu thế kỷ XX đến năm 1930. Qua đây làm rõ những thành
công và hạn chế trong hoạt động của bộ phận tư sản người Việt ở Trung Kỳ 30 năm
đầu thế kỷ XX.
- Bước đầu rút ra những đặc điểm và vai trò lịch sử của bộ phận tư sản người
Việt ở Trung Kỳ trong 30 năm đầu thế kỷ XX.
4
4. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu
4.1. Nguồn tài liệu
Luận án được hoàn thành dựa trên nhiều nguồn tài liệu khác nhau:
- Các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin; văn kiện của Đảng Cộng
sản Việt Nam; các tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các nhà lãnh đạo Đảng,
Nhà nước.
- Tài liệu lưu trữ tại các Trung tâm lưu trữ Quốc gia I, IV, Viện Thông tin Khoa
học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Thư viện Quốc gia Việt
Nam và Thư viện các tỉnh thuộc khu vực Trung Kỳ. Các văn bản, nghị định, báo cáo,
chuyên san, niên giám thống kê của chính quyền thuộc địa được đăng tải trên báo chí
đương thời.
- Các công trình nghiên cứu đã công bố có nội dung liên quan đến đề tài, bao
gồm: sách chuyên khảo, sách tham khảo, giáo trình, bài viết đăng trên các báo, tạp chí,
tập san tiếng Pháp và tiếng Việt, các luận án, luận văn đã bảo vệ thành công có liên
quan đến đề tài.
- Kết quả của luận án nêu lên những nhận thức lịch sử khách quan, cụ thể hơn
về tư sản người Việt, do đó có thể dùng làm tài liệu tham khảo khi nghiên cứu về lịch
sử Việt Nam thời cận đại, nhất là nghiên cứu về tình kinh tế, chính trị - xã hội khu vực
Trung Kỳ nói riêng và cả nước nói chung thời thuộc Pháp.
6. Bố cục của luận án
Ngoài phẩn mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung
luận án được cấu tạo thành 4 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề
Chương 2: Tư sản người Việt ở Trung Kỳ từ đầu thế kỷ XX đến trước Chiến
tranh thế giới thứ nhất (1914)
Chương 3: Tư sản người Việt ở Trung Kỳ từ năm 1914 đến năm 1930
Chương 4: Đặc điểm, vai trò lịch sử của tư sản người Việt ở Trung Kỳ trong 30
năm đầu thế kỷ XX.
6
Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
Nghiên cứu về giai cấp tư sản nói chung là một vấn đề lịch sử quan trọng đã
được đặt ra từ lâu, suốt từ đầu thế kỷ XX đến nay.
Trong những năm đầu thế kỷ XX, những hoạt động công thương nghiệp của
tư sản người Việt nói chung và tư sản người Việt ở Trung Kỳ nói riêng đã được
người Pháp quan tâm tìm hiểu. Tuy nhiên, nhắc đến tư sản người Việt thời kỳ này
chỉ là các bản báo cáo của các viên cai trị đầu tỉnh và cơ quan chuyên môn về kinh
tế hay các tạp chí, niên giám thống kê của chính quyền thực dân.
Sau Cách mạng tháng Tám - 1945, nhất là sau thắng lợi của cuộc kháng
chiến chống Pháp (1945 - 1954), việc nghiên cứu về tư sản người Việt được đặt ra
như là một nhiệm vụ chính trị của giới sử học nhằm phục vụ cho công cuộc cải tạo
xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc. Do đó, trên Tập san Văn Sử Địa đã liên tiếp đăng
những bài viết của các tác giả như Minh Tranh, Nguyễn Công Bình, Nguyễn Kiến
đề cập đến tên, tiềm lực vốn, phương thức kinh doanh của một số hiệu buôn nổi
tiếng trên cả nước thời bấy giờ. Báo Lục tỉnh Tân văn, số ra ngày 19-1-1922 đăng
bài viết “Muốn nước giàu dân thịnh kíp dùng đồ nội hóa” [97], phản ánh tình trạng
hàng ngoại hóa tràn ngập thị trường trong nước, xu hướng chuộng đồ ngoại của
người dân; kêu gọi mọi người hưởng ứng cuộc vận động dùng hàng nội hóa để kích
thích nền sản xuất trong nước phát triển. Bên cạnh đó, trên các tạp chí tiếng Pháp,
trong niên giám thống kê của chính quyền thuộc địa cũng giới thiệu các cơ sở sản
xuất của một số tư sản người Việt điển hình từ Bắc chí Nam.
Đối với sử học Việt Nam, việc nghiên cứu về tư sản người Việt được bắt đầu
từ sau Cách mạng tháng Tám-1945, nhằm nghiên cứu một cách toàn diện về quá
trình phát sinh, phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa và giai cấp tư sản ở Việt
Nam thời thuộc Pháp. Nhất là trong thời kỳ 1954 - 1975, khi cuộc cách mạng phản
đế, phản phong do giai cấp công nhân lãnh đạo đã hoàn thành ở miền Bắc và miền
Bắc đang trên bước đường thực hiện công cuộc cải tạo, xây dựng xã hội chủ nghĩa
thì việc nghiên cứu về giai cấp tư sản được đặt ra như một nhiệm vụ chính trị cho
giới sử học miền Bắc. Đó là lý do vì sao ở thời kỳ này, hàng loạt các giáo trình và
công trình chuyên khảo viết về tư sản người Việt nói chung đã được xuất bản. Cụ
thể như:
Cuốn “Tìm hiểu giai cấp tư sản Việt Nam thời Pháp thuộc” của Nguyễn
Công Bình do Nhà xuất bản Văn- Sử- Địa ấn hành vào năm 1959 [20]. Trong công
trình này tác giả tìm hiểu nguồn gốc hình thành và quá trình phát triển của tư sản
8
người Việt từ một tầng lớp người nhỏ bé trong cơ cấu giai cấp xã hội ở đầu thế kỷ
XX, vươn lên thành một giai cấp thực thụ từ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất. Nêu
và phân tích đặc điểm kinh tế của tư sản người Việt trong thời Pháp thuộc. Đồng
thời, công trình cũng đã giới thiệu sơ lược về thái độ chính trị của giai cấp tư sản
người Việt trong cách mạng qua hai thời kỳ khác nhau: thời kỳ trước và sau khi
Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, nắm ngọn cờ lãnh đạo cách mạng.
và thống trị Việt Nam. Gắn với đó, nội dung có đề cập đến quá trình hoạt động sản
xuất, kinh doanh của tư sản người Việt qua hai thời kỳ: thời kỳ từ cuối thế kỷ XIX
đến hết Chiến tranh thế giới thứ nhất (1918) và thời kỳ từ sau Chiến tranh thế giới
thứ nhất đến năm 1945. Đồng thời, công trình đã đưa ra nhận định về phạm vi, quy
mô hoạt động sản xuất, kinh doanh, đặc điểm về kinh tế và thái độ chính trị của bộ
phận giai cấp này đối với cách mạng Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945.
Trong khi minh chứng cho sự trưởng thành của tư sản người Việt, tác giả nêu lên
tên tuổi, lĩnh vực kinh doanh và có đánh giá về những hoạt động sản xuất, kinh
doanh của một số tư sản người Việt.
Cuốn “Đặc điểm hình thành giai cấp tư sản Việt Nam” của M.A. Trescov do
Nhà xuất bản Khoa học, Mátxcơva ấn hành năm 1968 [143] đề cập đến quá trình
phát triển của tư sản người Việt thời Pháp thuộc. Bằng số liệu cụ thể về số lượng
người, vốn và công nhân làm thuê trong các cơ sở sản xuất kinh doanh của tư sản
người Việt khẳng định sự yếu đuối về mọi mặt của tư sản người Việt thời Pháp
thuộc trong sự so sánh với tư sản Pháp.
Ngoài những công trình đề cập và đi sâu nghiên cứu về tư sản người Việt
Nam nói chung nêu trên, trong những năm 1954 - 1975 còn phải kể đến một số
công trình khác trong quá trình nghiên cứu có đề cập đến tư sản người Việt thời
Pháp thuộc. Có thể điểm qua một số cuốn như: “Tài liệu tham khảo lịch sử Cách
mạng cận đại Việt Nam, tập 4” của Trần Huy Liệu, Văn Tạo, Hướng Tân do Ban
Nghiên cứu Văn- Sử- Địa xuất bản năm 1956 [91], đã khái quát quá trình ra đời và
phát triển của tư sản người Việt từ khi mới chỉ là một tầng lớp nhỏ bé đến lúc trở
thành một giai cấp trong cơ cấu giai cấp của xã hội Việt Nam thuộc địa. Các tác giả
cũng đã trình bày khái quát hoạt động sản xuất, kinh doanh của tư sản người Việt
trên khắp cả nước trong thời kỳ 1918 - 1930, trong đó có một số tư sản người Việt
điển hình ở Trung Kỳ trên từng lĩnh vực cụ thể như công nghiệp, thương nghiệp,
nông nghiệp… Qua những số liệu cụ thể, công trình đánh giá địa vị kinh tế của tư
sản người Việt trong sự so sánh với tư sản ngoại quốc. Đồng thời, các tác giả còn
nêu lên tác động của cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914 - 1918) đến sự
chuyển biến trong hoạt động sản xuất, kinh doanh của tư sản người Việt.
tiêu biểu kinh doanh trong các ngành nghề khác nhau ở Trung Kỳ. Qua đó phản ánh
sự chèn ép của tư bản Pháp đối với tư sản người Việt, dẫn tới sự bấp bênh trong
hoạt động kinh doanh của họ. Tác giả này còn có loạt bài viết với nhan đề “ Tình
hình và đặc tính của giai cấp tư sản Việt Nam trong thời Pháp thuộc” đăng trên Tập
san Văn - Sử - Địa, từ số 41 đến số 46 năm 1958 [21], [22], [23], [24], [25], [26], đề
11
cập đến quá trình phát triển của tư sản người Việt qua từ đầu thế kỷ XX đến hết
năm 1945 và rút ra một số đặc điểm của họ trong thời kỳ Pháp thuộc.
Trong khi đó, tác giả Minh Tranh lại có các bài viết đề cập đến quá trình
hình thành giai cấp tư sản Việt Nam và đặc điểm, vai trò của họ trong cuộc cách
mạng giải phóng dân tộc. Với bài “Thử bàn về sự hình thành của giai cấp tư sản
Việt Nam” đăng trên Tập san Văn - Sử - Địa, số 17 năm 1956 [139], tác giả đề cập
đến sự hình thành tầng lớp tư sản người Việt, sự phát triển lên thành giai cấp, bước
phát triển kinh tế hàng hóa, tiền tệ ở Việt Nam. Đồng thời, nêu lên những nhận định
ban đầu về sự hình thành giai cấp tư sản Việt Nam. Còn trong bài “Một vài đặc
điểm của tư sản Việt Nam và vai trò của họ trong cuộc cách mạng giải phóng dân
tộc” đăng trên Tập san Văn - Sử - Địa số 23 năm 1956 [138], tác giả nêu một số đặc
điểm chủ yếu của giai cấp tư sản người Việt, trong đó có tư sản người Việt ở Trung
Kỳ về phương diện kinh tế và thái độ chính trị của bộ phận giai cấp này trong cuộc
cách mạng phản đế, phản phong. Theo đó, tác giả khẳng định tư sản người Việt có
quan hệ kinh tế với phong kiến, kinh doanh trong điều kiện luôn bị đế quốc chèn ép
nên chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực thương nghiệp, nếu có hoạt động về công
nghiệp cũng hết sức nhỏ bé. Vì vậy, nội bộ tư sản người Việt luôn luôn bị phân hóa,
càng về sau yếu tố mại bản tăng lên và yếu tố dân tộc ngày càng giảm sút.
Ngoài ra, tác giả Đào Hoài Nam trong bài “Góp vào việc nghiên cứu tình
hình và đặc điểm giai cấp tư sản Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc” đăng trên Tập
san Văn - Sử - Địa, số 3 năm 1959 [98] cũng đề cập đến các vấn đề sản xuất hàng
hóa, sự ra đời của chủ nghĩa tư bản ở Việt Nam, từ đó đi đến những nhận định về tư
XX (đến năm 1918).
Ngoài ra, những năm gần đây, trên các Tạp chí Lịch sử Đảng, Tạp chí
Nghiên cứu Lịch sử đăng tải một số bài viết về tư sản người Việt nói chung. Các bài
viết này tuy không nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện về tư sản người Việt
nhưng lại đề cập đến những khía cạnh khác nhau về tư sản người Việt như sự ra đời,
quá trình trưởng thành; hoạt động sản xuất, kinh doanh; sự tham gia vào phong trào
dân tộc, dân chủ của họ những năm đầu thế kỷ XX; đặc biệt đã bước đầu đưa ra
những nhận định về đặc điểm, vị trí, vai trò của tư sản người Việt trong tiến trình
lịch sử dân tộc. Có thể dẫn ra đây các bài viết đó như: Bài “Suy nghĩ về giai cấp tư
sản dân tộc, quá khứ và hiện tại” của Vũ Dương Ninh đăng trên Tạp chí Lịch sử
Đảng [111], đề cập đến việc đánh giá vai trò của giai cấp tư sản dân tộc ở các nước
châu Á trong tiến trình lịch sử dân tộc của các nước, từ đó rút ra những bài học kinh
nghiệm cho công cuộc xây dựng nền kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa hiện
nay ở Việt Nam. Tác giả Trần Viết Nghĩa với bài viết “Hoạt động chấn hưng thực
13
nghiệp của tư sản Việt Nam đầu thế kỷ XX” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử
[104], lý giải nguyên nhân vì sao tư sản người Việt thực hiện phong trào chấn hưng
thực nghiệp, những vấn đề cơ bản mà hoạt động chấn hưng thực nghiệp tập trung
vào như: đánh giá vai trò của thực nghiệp đối với đất nước; vai trò của từng ngành
kinh tế; chấn hưng nội hóa, bài trừ ngoại hóa; thành lập các hội công thương. Trong
đó có đề cập đến những hội buôn, công ty tiêu biểu của tư sản người Việt và hoạt
động cạnh tranh của họ với tư sản Pháp kiều và Hoa kiều. Còn tác giả Phạm Xanh
và Nguyễn Dịu Hương lại có bài viết với nhan đề “Hội Bắc Kỳ công thương đồng
nghiệp và Hữu Thanh tạp chí với vấn đề bảo vệ quyền lợi của giai cấp tư sản Việt
Nam” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử [147], nêu khái quát về Hội Bắc Kỳ
công thương đồng nghiệp và Hữu Thanh tạp chí với hệ thống chi hội ở khu vực
Trung Kỳ và những hoạt động của hội này trong việc bảo vệ quyền lợi của giới tư
sản Việt Nam trên lĩnh vực kinh tế và chính trị thông qua Tạp chí Hữu Thanh.
mạng dân tộc, dân chủ trong ba thập niên đầu thế kỷ XX.
Tuy nhiên, đây chưa phải là những công trình chuyên khảo về tư sản người
Việt ở Trung Kỳ nên vẫn chưa trình bày có hệ thống, toàn diện về điều kiện lịch sử,
sự ra đời, hoạt động sản xuất, kinh doanh và sự tham gia của tư sản người Việt ở
khu vực này vào phong trào dân tộc dân chủ trong 30 năm đầu thế kỷ XX. Đặc biệt,
các công trình nêu trên vẫn chưa rút ra được những đặc điểm, vai trò và đánh giá
thỏa đáng về tính tức cực cũng như những hạn chế của tư sản người Việt ở miền
Trung trong tiến trình lịch sử dân tộc. Có khá nhiều bài viết được đăng trên các tạp
chí, kỷ yếu hội thảo đề cập đến tư sản người Việt; song, những bài viết này hoặc là
nêu lên quá khái quát theo từng thời đoạn lịch sử ngắn, hoặc là đi vào chi tiết một
vài hoạt động, khía cạnh cụ thể của một số tư sản người Việt tiêu biểu. Do đó, còn
thiếu tính hệ thống, toàn diện khi nghiên cứu về sự ra đời, nguồn gốc, hoạt động,
cũng như vai trò, đặc điểm của tư sản người Việt ở Trung Kỳ trong ba thập kỉ đầu
thế kỷ XX.
1.1.2. Những công trình nghiên cứu về lịch sử - văn hóa, kinh tế - xã hội,
phong trào yêu nước - cách mạng… của Trung Kỳ
Khu vực Trung Kỳ theo sự phân chia của người Pháp trong Hiệp ước Patơnốt
(6-6-1884) gồm các tỉnh từ Thanh Hóa đến Ninh Thuận và khu vực Tây Nguyên. Với
bề dày lịch sử - văn hóa lâu đời và đặc biệt có phong trào yêu nước - cách mạng sôi nổi
từ sớm nên khu vực này được nhiều học giả quan tâm dưới nhiều góc độ khác nhau.
Trong những công trình nghiên cứu về lịch sử - văn hóa, kinh tế - xã hội, phong trào
yêu nước - cách mạng… của Trung Kỳ ít nhiều có đề cập đến bộ phận tư sản người
Việt thời Pháp thuộc.
15
Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, trong các công trình nghiên cứu
dưới dạng địa chí của học giả người Pháp và người Việt Nam về lịch sử, kinh tế chính trị, văn hóa - xã hội, tộc người của khu vực Trung Kỳ nói chung và các tỉnh
trong khu vực này nói riêng tuy không nhiều nhưng có đề cập đến bộ phận tư sản
người Việt. Điển hình có một số công trình như: Cuốn “L’Annam en 1906”,
Ngoài ra, còn phải kể đến một số công trình nghiên cứu về các tỉnh ở khu vực
Trung Kỳ như “An - Tĩnh cổ lục” của Hippolyte le Breton [34], “Địa dư tỉnh Phú Yên”
của Nguyễn Đình Cầm và Trần Sĩ [35], “Les province de l’Annam (Phu Yen) 1907”
[165], “Province Binh Dinh” [169], “Province de Nghe An 1907” [170]… cũng có khái
quát qua về hoạt động sản xuất, kinh doanh của một số tư sản người Việt ở Trung Kỳ,
đặc biệt trong đó thống kê khá đầy đủ về sản lượng, thị trường xuất - nhập khẩu của
những tỉnh này.
Bên cạnh đó, trên các tạp chí, tờ báo thời Pháp thuộc cũng có những bài viết
miêu tả các cơ sở sản xuất, phương thức kinh doanh của một số tư sản người Việt ở
Trung Kỳ, tiêu biểu như: Bài “Nghề làm đường ở Quảng Nam, Quảng Ngãi” đăng
trên Thực nghiệp dân báo, ngày 30-7-1923 [103], miêu tả cách thức tổ chức sản xuất,
hiện tượng giàu lên của các chủ “công xi” làm đường thông qua bóc lột lao động làm
thuê và bán sản phẩm ra thị trường ở hai tỉnh Quảng Nam và Quảng Ngãi. Bài “Les
camions à gaz pauvre de bois sur la route de Vinh à Thakhek” đăng trên tạp chí
L’Eveil Economique, 22- 3- 1925 [164], miêu tả và đánh giá về công ty vận tải của
nhà tư sản nổi tiếng Phạm Văn Phi ở Vinh thuộc Trung Kỳ - một công ty vận tải mà
theo thực dân Pháp đánh giá là có sức cạnh tranh lớn với tư bản Pháp trong lĩnh vực
giao thông vận tải. Hay các bài viết về kinh tế và giao thông vận tải ở Trung Kỳ và
Vinh; về nghề trồng mía đường tại Nghệ An và Trung Kỳ đăng trên Tập san Chấn
hưng kinh tế Đông Dương được sao dịch tại Phòng địa chí thuộc Thư viện các tỉnh
Trung Kỳ [122], [123], cung cấp những thông tin về kinh tế, sản xuất mía đường và
giao thông vận tải ở Trung Kỳ nói chung và Nghệ An nói riêng, trong đó có nêu tên
và miêu tả hoạt động của các công ty, hãng buôn, hiệu buôn của một số nhà công thương nghiệp ở Vinh - Bến Thủy và khu vực Trung Kỳ.
Trên các tạp chí, tờ báo bằng tiếng Pháp trước năm 1945 như: L’Eveil
économique
de
l’Indochine,
Đông Du và hợp tác Việt - Nhật” [67], tập hợp nhiều bài viết của các tác giả có uy tín
cả trong và ngoài nước xoay quanh về phong trào Đông Du và Phan Bội Châu người đứng đầu phong trào; ý nghĩa, vai trò và bài học kinh nghiệm của phong trào
Đông Du đối với lịch sử dân tộc đầu thế kỷ XX. Trong một số bài viết của tác giả
Trần Vũ Tài, Chương Thâu, Hoàng Văn Hiển, Lưu Anh Rô… có đề cập đến sự tham
gia, ủng hộ của tư sản người Việt ở Trung Kỳ trong phong trào này.
Các công trình nghiên cứu về lịch sử các tỉnh ở khu vực Trung Kỳ như:
“Thanh Hóa thời kỳ 1802 - 1930” của Ban Nghiên cứu và Biên soạn Lịch sử tỉnh
Thanh Hóa [11]; “Lịch sử Hà Tĩnh”, tập 2 của Đặng Duy Báu [14]; “Lịch sử Nghệ
An, tập I” [136]; “Lịch sử Quảng Bình: dùng trong nhà trường” của Nguyễn Thế
Hoàng [62]; “Lịch sử thành phố Đà Nẵng” của Dương Trung Quốc [114], “Lịch sử
Thành phố Quy Nhơn” của Đỗ Bang [12]; “Lịch sử Phú Yên từ năm 1900 đến năm
1930” của nguyễn Văn Nhật [105]; tập “Địa chí Bình Thuận” do Tô Quyên, Trần
Ngọc Trác, Phan Minh Đạo biên soạn [116]; “Địa chí Gia Lai” của Nguyễn Chí Bền,
Vũ Ngọc Bình [33]; “Địa chí Đắk Lắk” của Y Ghi Niê, Trịnh Đức Minh, Nguyễn
Lưu [55]… trong phần về kinh tế - xã hội có nêu tên và hoạt động sản xuất kinh
doanh cũng như thái độ chính trị của bộ phận tư sản người Việt trong phong trào yêu
nước - cách mạng ở địa phương.
Tác giả Nguyễn Quang Hồng trong công trình “Thành phố Vinh quá trình
hình thành và phát triển (1804 - 1945)” [69] đã giành một số trang nhất định giới
18
thiệu về bộ phận tư sản người Việt ở thành phố Vinh qua các giai đoạn lịch sử từ đầu
thế kỷ XX đến năm 1945. Qua đó, tác giả nêu tên và cơ sở sản xuất, kinh doanh và
hiện tượng độc quyền kinh doanh ở một số lĩnh vực của tư sản người Việt ở đây.
Đồng thời, tác giả còn so sánh thế lực kinh tế của tư sản người Việt với tư sản Pháp.
Tuy nhiên, do không phải là công trình chuyên khảo về kinh tế - xã hội hay về tư sản
người Việt nên chưa nghiên cứu có hệ thống về tư sản người Việt, nhất là hoạt động
của họ trong phong trào dân tộc và đánh giá về những đặc điểm, vai trò của họ trong
tiến trình lịch sử. Trong công trình “100 năm thị xã Phan Thiết (1898 - 1998)” [96]
thời kỳ đã ít nhiều đề cập đến sự ra đời, hoạt động sản xuất, kinh doanh của tư sản
người Việt cũng như sự tham gia của họ vào phong trào dân tộc dân chủ trong 30
năm đầu thế kỷ XX. Tuy nhiên, đây không phải là những công trình chuyên sâu về tư
sản người Việt nên chỉ đề cập ở mức độ khái quát nhất về các hoạt động sản xuất,
kinh doanh cũng như thái độ chính trị của một số tư sản người Việt điển hình và
mang tính riêng lẻ từng địa phương. Do vậy, việc nghiên cứu về tư sản người Việt ở
Trung Kỳ trong ba thập niên đầu thế kỷ XX vẫn còn là khoảng trống.
Điểm qua tình hình nghiên cứu về tư sản người Việt từ trước đến nay của giới
nghiên cứu trong và ngoài nước, có thể thấy việc nghiên cứu về tư sản người Việt đã
có từ sớm, cả trong nước lẫn ngoài nước. Tuy nhiên, việc nghiên cứu bài bản, rầm rộ
phải đến sau kháng chiến chống Pháp (1945 - 1954) thắng lợi, miền Bắc đi lên xây
dựng chủ nghĩa xã hội. Việc quan tâm tìm hiểu về hoạt động của tư sản người Việt
trước đó của người Pháp chỉ nhằm mục đích phục vụ cho chính sách cai trị của chính
quốc, nhất là các chính sách về kinh tế.
Tổng hợp từ các nhóm công trình trên cho thấy với những mức độ khác nhau
đã đề cập đến những vấn đề cơ bản của đề tài:
Thứ nhất, các công trình đã cơ bản làm rõ được nguồn gốc, thời gian ra đời
của tầng lớp tư sản người Việt, tuy nhiên còn có những ý kiến khác nhau về thời điểm
họ trở thành giai cấp.
Thứ hai, các công trình đã khái quát được quá trình phát triển của tư sản người
Việt dưới thời Pháp thuộc qua từng thời đoạn lịch sử gắn với chính sách thuộc địa về
mặt kinh tế của thực dân Pháp. Qua đó, chỉ ra những tác động thuận chiều, cũng như
ngược chiều của các chính sách kinh tế của thực dân Pháp đối với quá trình phát triển
của giai cấp này.
Thứ ba, đã đề cập ở những mức độ khác nhau về hoạt động của tư sản người
Việt trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội dưới thời Pháp thuộc.
Copyright: Tài liệu đại học ©