Xuân Diệu (1918 -1985) tên thật là Ngô Xuân Diệu, nhà thơ lãng mạn nổi tiếng của trào lưu Thơ mới
trước Cách mạng tháng Tám năm 1945. Thi sĩ đã mang đến cho thơ ca tiếng Việt một vẻ đẹp thanh xuân
bằng những sáng tạo táo bạo về hình ảnh, từ ngữ và nhịp điệu thơ. Xuân Diệu được nhà phê bình nghiên
cứu văn học hoài Thanh nhận xét là mới nhất trong các nhà thơ mới. Có thể coi ba bài thơ Vội vàng, Đây
mùa thu tới và Thơ duyên tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật thơ của Xuân Diệu.
Bài thơ Vội vàng là tuyên ngôn về lẽ sống của Xuân Diệu thời trai trẻ. Niềm say mê thiên nhiên, say mê
cuộc sống thể hiện tập trung nhất, đầy đủ nhất ở đây. Theo quan niệm của thi sĩ thì cuộc sống là tất cả
những lạc thú vật chất và tinh thần cùng với những gì trần tục và thanh cao của nó. Đọc bài thơ này,
người đọc cảm thấy như thi sĩ đang trải lòng ra mà viết, mà bày tỏ cho hết tình yêu chân thành đối với
cuộc đời.
Mở đầu bài thơ là bốn câu ngũ ngôn:
Tôi muốn tắt nắng đi
Cho màu đừng nhạt mất
Tôi muốn buộc gió lại
Cho hương đừng bay đi.
Nhịp thơ 2/3 ngắn, âm hưởng da diết thể hiện cảm xúc mãnh liệt và phản ánh ý tưởng táo bạo đến dị
thường của thi nhân là muốn đoạt quyền Tạo hóa.
Điệp từ Tôi muốn đặt ở vị trí đầu câu có tác dụng khẳng định và nhấn mạnh “cái tôi” của thi sĩ – một điều
khá mới trong thơ ca đương thời. Cái ước muốn khác lạ chưa từng thấy đó chính là cách bày tỏ tình yêu
bồng bột vô bờ của nhà thơ đối với con người và cuộc sống, với thế giới thắm sắc đượm hương đang trải
rộng trước mắt. Dường như Xuân Diệu đã chỉ ra quy luật nghiệt ngã của Tạo hóa để rồi dần dần lí giải
nguyên nhân lẽ sống vội vàng của mình.
Thiên nhiên được Xuân Diệu cảm nhận theo một cách rất riêng. Với nhà thơ thì đây là thiên đường trên
mặt đất. Cái thiên đường đầy hương sắc đó hiện ra trong bài thơ như một khu vườn tình ái của vạn vật
buổi đương thì vô cùng quyến rũ. Xuân Diệu cảm nhận, thưởng thức vẻ đẹp thiên nhiên và cũng là tình tự
với thiên nhiên. Xung quanh nhà thơ, cảnh vật tưng bừng, rạo rực sức sống khiến không ai có thể thờ ơ:
Của ong bướm này đây tuần tháng mật,
Và đây hoa của đồng nội xanh rì
Này đây lá của cành tơ phơ phất;
Của yến anh này đây khúc tình si,
Và này đây ánh sáng chớp hàng mi,

Xuân Diệu đồng nhất mùa xuân với tuổi trẻ, tình yêu và cảm thấy đời người quá ngắn ngủi trước thời
gian, không gian vĩnh cửu. Cho nên thi sĩ ngậm ngùi, tiếc nuối:
Còn trời đất nhưng chẳng còn tôi mãi,
Nên bâng khuâng tôi tiếc cả đất trời.
Nhịp thơ ở đoạn này chậm hẳn: 1 / 2 /1/2/2 ; 1 / 2 / 2/1/2, chất chứa suy nghĩ và cảm xúc khắc khoải lắng
sâu.
Tâm trạng phức tạp ấy chi phối cách nhìn, cách nghĩ nên giữa tươi xanh thi sĩ đã thấy màu héo úa, giữa
hiện tại đã thấp thoáng quá khứ, giữa sum họp đã có mầm mống chia li:
Mùi tháng năm đều rớm vị chia phôi,
Khắp sông núi vẫn than thầm tiễn biệt…
Cơn gió xinh thì thào trong lá biếc,
Phải chăng hờn vì nỗi phải bay đi?
Chim rộn ràng bỗng đứt tiếng reo thi,
Phải chăng sợ độ tàn phai sắp sửa ?
Nhà thơ cảm nhận sự trôi chảy của thời gian bằng tất cả các giác quan. Thời gian được cảm nhận bằng
khứu giác, vị giác: mùi tháng năm, vị chia phôi… Mỗi khoảnh khắc thời gian đang lìa bỏ hiện tại để trở
thành quá khứ.
Không thể tắt nắng đi, buộc gió lại, cũng không thể níu kéo thời gian nên thi sĩ chỉ có một cách thực tế
nhất là chạy đua với thời gian, phải tranh thủ, vội vàng mà sống:
Chẳng bao giờ, ôi! Chẳng bao giờ nữa…
Mau đi thôi! Mùa chưa ngả chiều hôm.
Câu thơ đầy tiếc nuối và tuyệt vọng đã khép lại phần lí giải cho lẽ sống vội vàng của Xuân Diệu và mở ra
phần biểu hiện bằng hành động:
Ta muốn ôm
Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;
Ta muốn riết mây đưa và gió lượn,
Ta muốn say cánh bướm với tình yêu,
Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều;
Và non nước, và cây, và cỏ rạng.
Sự kết hợp tài tình giữa hình ảnh, âm thanh và nhịp điệu khiến đoạn thơ này đã đặc tả được tình yêu cuộc

Xưa nay, các nhà thơ tả mùa thu đến thường sử dụng những hình ảnh ước lệ như lá ngô đồng rụng, sắc đỏ
lá phong, làn hương cốm mới, những thoáng heo may… Xuân Diệu cũng lặp lại, không có gì mới. Mới
chăng chính là ở cách diễn đạt. Thi sĩ tư duy bằng liên tưởng, ấn tượng, cảm giác, âm thanh và nhịp điệu.
Biến cái trừu tượng thành cụ thể, nối dài cái cụ thể bằng cái trừu tượng, nội tâm hóa ngoại giới và ngoại
giới hóa nội tâm. Thi pháp lãng mạn độc đáo ấy đã làm tươi mới những thi liệu tưởng như đã cũ.
Nhà thơ báo thu sang bằng dáng buồn của rặng liễu. Hình ảnh cây liễu thướt tha rủ bóng bên hồ thường
xuất hiện trong thơ Đường, thơ Tống. Cũng vẫn là cây liễu nhưng Xuân Diệu đã sáng tạo nên một hình
ảnh đẹp và buồn. Cây liễu buổi đầu thu mang dáng vẻ u sầu của người góa phụ trẻ, tâm trạng đang trĩu
nặng đau thương. Cành liễu dưới mưa rủ xuống như làn tóc xõa. Mưa rơi trên lá như trăm nghìn giọt lệ
đang tuôn. Liễu cũng giống như người, đang chất chứa trong lòng mối sầu vạn cổ. Trước Xuân Diệu,
trong thơ ca chưa có một dáng liễu nào buồn đến não lòng như thế!
Tiếp đến là tiếng reo thầm trong tâm tưởng. Nhà thơ như bừng tỉnh nhận ra rằng mùa thu đã trở về với
lòng thu đang ngóng đợi. Mùa thu tới lặp lại hai lần trong câu thơ tạo nên một sự kiện bất ngờ cần thông
báo. Nàng thu diễm kiều của Tạo hóa đã đến với thi nhân trong bộ xiêm y tha thướt dệt bằng những chiếc
lá vàng màu mơ phai huyền ảo. Tưởng chừng như thi sĩ đang dang rộng vòng tay đón nhận mùa thu như
đón nhận người bạn tri kỉ tri âm sau bao ngày xa cách.
Mùa thu đã mang hồn người và tất cả những gì của nó đều sống kiếp người thu. Mùa thu và tâm hồn tác
giả có chỗ nào trùng hợp, gần gũi hay không thì chưa rõ, nhưng dùng hình ảnh và cách nói như trên về
mùa thu là rất mới rất lạ. Trong cảm nhận của thi sĩ, thiên nhiên cũng giống như một giai nhân. Mùa xuân
là mùa đẹp nhất. Qua hạ vào thu, thiên nhiên đã nhuốm vẻ tàn phai nhưng vẫn đẹp, vẫn quyến rũ hồn
người.
Khổ thơ thứ hai thể hiện một tâm hồn nhạy cảm trước những chuyển biến tinh vi của cảnh vật:
Hơn một loài hoa đã rụng cành,
Trong vườn sắc đỏ rũa màu xanh.
Cách diễn đạt của Xuân Diệu xưa nay chưa từng có nên bị một số người chê là “Tây quá”. Tuy vậy, khả
năng gợi tả, gợi cảm của những hình ảnh trên lại rất lớn. Nếu sắc lá xanh là của mùa xuân, mùa hạ thì sắc
lá vàng, lá đỏ là của mùa thu. Mùa thu tới, màu đỏ cứ lấn dần màu xanh. Màu đỏ lan tới đâu, màu xanh
mỏng dần tới đó. Sắc đỏ rũa màu xanh là vậy. Dường như thi sĩ cảm nhận được từng bước đi âm thầm của
mùa thu trên sự đổi thay sắc màu của lá.
Hai câu thơ sau xứng đáng là tuyệt bút:

Thơ duyên là bài thơ tình hồn nhiên, trong sáng, thể hiện mối giao cảm tuyệt vời giữa thiên nhiên với
thiên nhiên, giữa thiên nhiên với con người và giữa con người với con người trong một buổi chiểu thu
tuyệt đẹp.
Bài thơ mở đầu bằng những hình ảnh lung linh, huyền ảo:
Chiều mộng hòa thơ trên nhành duyên,
Cây me ríu rít cặp chim chuyền.
Đổ trời xanh ngọc qua muôn lá,
Thu đến nơi nơi động tiếng huyền.
Dưới trời thu hiện ra một khu vườn tình ái đầy âm thanh và ánh sáng, trong đó vạn vật đang rạo rực đắm
say trong cuộc giao duyên. Xuân Diệu không nhìn cảnh vật theo công thức có sẵn trong thơ cổ điển mà
thi sĩ cảm nhận theo cách rất riêng, rất mới của mình để rồi phát hiện ra những cái hay, cái đẹp của thiên
nhiên trong một chiều thu êm ái, dịu dàng, cảnh vật như có tình, có duyên, gắn bó hòa hợp với nhau.
Chiều mộng với khói sương bảng lảng như hòa thơ trên những nhánh duyên đang đong đưa trước cơn gió
nhẹ. Trên cây me, cặp chim chuyền cành ríu rít hót lên những tiếng yêu thương, quấn quýt. Đó là tiếng
lòng của đôi uyên ương hòa thành nhạc, thành thơ. Từ trên cao, ánh trời chiếu qua vòm lá, tạo thành màu
xanh như ngọc. Câu thơ: Đổ trời xanh ngọc qua muôn lá giàu chất tạo hình và thể hiện thi hứng dạt dào
của thi sĩ trước thiên nhiên. Cả không gian như rộn rã tiếng huyền (tiếng đàn) du dương, trầm bổng, dẫn
dắt hồn người vào cõi thiên thai.
Bức tranh thu được điểm xuyết bằng những nét mềm mại, dịu dàng nên càng thêm thơ mộng:
Con đường nhỏ nhỏ, gió xiêu xiêu,
Lả lả cành hoang nắng trở chiều.
Buổi ấy lòng ta nghe ý bạn,
Lần đầu rung động nỗi thương yêu.
Con đường nhỏ nhỏ và hàng cây ven đường xiêu xiêu theo chiều gió, cành hoang lả lả trong sắc nắng
chiều vàng mơ. Tất cả như mời mọc bước chân của những chàng trai, cô gái đang yêu. Lạc vào xứ sở của
tình yêu, chàng trai chợt nhận ra sự biến đổi kì diệu ở trong lòng. Đó là những rung động luyến ái đầu tiên
trong đời trước một thiếu nữ đang vô tình cùng đi trên đường:
Em bước điềm nhiên không vướng chân,
Anh đi lững đững chẳng theo gần,
Vô tâm – nhưng giữa bài thơ dịu,