Vài nét về nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
I. KHI QUT CHUNG V VN HểA, NN VN HểA XHCN
Vn húa l tng th sng ng nhng giỏ tr vt cht v tinh thn do
con ngi sỏng to bng lao ng v lao ng thc tin trong quỏ trỡnh lch s
ca mỡnh; biu hin trỡnh phỏt trin xó hi trong tng thi k lch s
phỏt trin.
Vn húa bao gm hai dng chớnh ú l: vn hoỏ vt cht v vn húa
tinh thn.
Vn húa vt cht l nhng sỏng to ca con ngi c th hin v kt
tinh trong sn phm vt cht.
Vn húa tinh thn l tng th cỏc t tng, lý lun v giỏ tr c sỏng
to ra trong i sng tinh thn v hot ng tinh thn ca con ng. ú l
nhng gớa tr cn thit cho hot ng tinh thn, nhng tiờu chớ, nguyờn tc chi
phi hot ng ng x, nhng tri thc, k nng, giỏ tr khoa hc, ngh thut
c con ngi sỏng to v tớch lu trong lch s ca mỡnh; l nhu cu tinh
thn, th hiu ca con ngi v nhng phng thc tho món nhu cu ú.
Nh vy, núi n vn húa l núi ti con ngi, l núi ti vic phỏt huy
nhng nng lc thuc bn cht ca con ngi nhm hon thin con ngi,
hon thin xó hi. Do ú, vn húa cú mt trong mi hot ng ca con ngi,
trờn mi lnh vc hot ng thc tin v sinh hot tinh thn ca xó hi. Song
bờn cnh ú vi t cỏch l hot ng tinh thn, thuc v ý thc ca con ngi
nờn s phỏt trin ca vn húa bao gi cng chu s quy nh ca c s kinh t
v chớnh tr y s khụng biu hin c ni dung, bn cht ca vn húa. Do
vy, vn húa trong xó hi cú giai cp bao gi cng mang tớnh giai cp. õy
cng l quy lut ca xó hi cú giai cp, vỡ rng phng thc sn xut tinh thn
vn húa khụng th khụng phn ỏnh v khụng b chi phi bi phng thc sn
xut vt tht. iu kin sinh hot vt chat ca mi xó hi ca mi giai cõ
khác nhau, đặc biệt là của giai cấp thống trị, là yếu tố quyết định hình thaàh
các nền văn hóa khác nhau.
Nói đến văn hóa là nói đến khía cạnh ý thức hệ của văn hóa, tính giai
cấp của văn hóa và trên cơ sở đó hiểu rõ sự vận động của văn hóa trong xã hội

giới. Chủ nghĩa xã hội được xác lập với hai tiền đề quan trọng là chính trị và
kinh tế, từ hai tiền đề đó đã tạo điều kiện cho cách mạng xã hội chủ nghĩa tiếp
tục được phát triển trên mọi mặt của đời sống xã hội, trong đó có lĩnh vực văn
hóa tinh thần.
Cách mạng xã hội chủ nghĩa là một cuộc cách mạng toàn diện, triệt để
trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa. Chính vì vậy, V.I.Lênin đã
khẳng định sự thay thế nền văn hóa tư sản bằng nền văn hóa vô sản là một sự
thay đổi lớn về tư tưởng của cả xã hội loài người. Bởi vậy, nền văn hóa xã hội
chủ nghĩa là sự phát triển tự nhiên, hợp quy luật khi phương thức sản xuất tư
bản chủ nghĩa đã lỗi thời và phương thức sản xuất mới xã hội chủ nghĩa đã
hình thành. Theo V.I.Lênin…, “Văn hoa vô sản phải là sự phát triển hợp quy
luật của tổng số những kiến thức mà loài người đã tích luỹ được dưới ách
thống trị của xã hội tư bản, xã hội của bọn địa chủ và xã hội của bọn quan liêu”.
Nền văn hoá xã hội chủ nghĩa là nền văn hoá được xây dựng và phát
triển trên nền tảng hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, do đảng cộng sản lãnh
đạo nhằm thỏa mãn nhu cầu không ngừng tăng lên về đời sống văn hóa tinh
thần của nhân dân, đưa nhân dân lao động thực sự trở thành chủ thể sáng tạo
và hưởng thụ văn hoá.
II. TỔNG QUAN VỀ NỀN VĂN HÓA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
1. Đặc trưng của nền văn hóa
3
Được xây dựng và phát triển trên nền tảng hệ tư tưởng của giai cấp vô
sản, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa có những đặc trưng cơ bản sau đây:
Một là: Chủ nghĩa Mác-Lênin với tư cách là hệ tư tưởng của giai cấp
công nhân, là nền tảng tư tưởng và giữ vai trò chủ đạo quyết định phương
hướng phát triển nội dung của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa. Vai trò chủ đạo
của chủ nghĩa Mác-Lênin đối với nền văn hóa xã hội chủ nghĩa là điều kiện
quyết định đưa nhân dân lao động thực sự trở thành chủ thể tự giác và hưởng
thụ văn hóa của xã hội mới. Đặc trưng này phản ánh bản chất giai cấp công
nhân và tính đảng của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa.

hỏi phải thay đổi phương thức sản xuất tinh thần, làm cho phương thức sản
xuất tinh thần phù hợp với phương thức sản xuất mới của xã hội xã hội chủ
nghĩa.
Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, phương thức sản xuất vật chất
quyết định phương thức sản xuất tinh thần, do đó khi phương thức sản xuất
cũ, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa bị xoá bỏ, phương thức sản xuất
mới xã hội chủ nghĩa ra đời thì việc xây dựng nền văn hoá mới xã hội chủ
nghĩa cũng đồng thời diễn ra nhằm thay đổi bản chất của ý thức xã hội, xây
dựng ý thức xã hội mới phù hợp với sự thay đổi về chất đã tạo ra với việc xác
lập quyền lực kinh tế và quyền lực chính trị của giai cấp công nhân và nhân
dân lao động.
Thứ hai, xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa là tất yếu trong quá
trình cải tạo tâm lí, ý thức và đời sống tinh thần của chế độ cũ để lại nhằm
giải phóng nhân dân lao động thoát khỏi ảnh hưởng tư tưởng, ý thức của xã
hội cũ lạc hậu. Mặt khác, xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa còn là một
yêu cầu cần thiết trong việc đưa quần chúng nhân dân thực sự trở thành chủ
5
thể sản xuất và tiêu dùng, sáng tạo và hưởng thụ văn hóa thực sự trở thành
chủ thể sản xuất và tiêu dùng, sáng tạo và hưởng tụ văn hóa tinh thần. Đó là
một nhiệm vụ cơ bản, phức tạp, lâu dài của quá trình xây dựng nền văn hóa
mới xã hội chủ nghĩa. Về thực chất, đây cũng chính là cuộc đấu tranh giai cấp
trên lĩnh vực văn hóa, đấu tranh giữa hai hệ tư tưởng tư sản và hệ tư tưởng vô
sản trong quá trình phát triển xã hội.
Thứ ba, xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa là tất yếu trong quá
trình nâng cao trình độ văn hóa cho quần chúng nhân dân lao động. Đây là
điều kiện cần thiết để đông đảo nhân dân lao động, chiến thắng nghèo nàn, lạc
hậu, nâng cao trình độ và nhu cầu văn hoá của quần chúng.
Trong quá trình chỉ đạo thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước
Nga, V.I.Lênin đã chỉ ra ba kẻ thù của chủ nghĩa xã hội là bệnh kiêu ngạo
cộng sản, nạn mù chữ và nạn hối lộ. Đồng thời, Người cũng khẳng định chỉ