Hoàng Thị Bích Ngọc - 32A
Khoá luận tốt nghiệp
LỜI CẢM ƠN !
Để hoàn thành được khoá luận tốt nghiệp này, em xin chân thành cảm
ơn cô giáo - Thạc sĩ Đỗ Thị Tố Như, người đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ em
trong suốt quá trình làm đề tài.
Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong khoa, đặc biệt các thầy cô
trong tổ bộ môn Phương pháp dạy học thuộc khoa Sinh – KTNN, các bạn sinh
viên đã tạo điều kiện về mọi mặt để em có thể hoàn thành đề tài nghiên cứu
của mình.
Bước đầu làm quen với công việc nghiên cứu, mặc dù đã cố gắng
nhưng đề tài của em không tránh khỏi thiếu sót. Em rất mong nhận được sự
chỉ bảo, đóng góp ý kiến của các thầy cô, các bạn sinh viên để đề tài được
hoàn thiện hơn.
Em xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng 5 năm 2010
Sinh viên
Hoàng Thị Bích Ngọc
Trường ĐHSP Hà Nội 2
1
Khoa Sinh - KTNN
Hoàng Thị Bích Ngọc - 32A
Đọc là
CNTT
Công nghệ thông tin
CNH-HĐH
GD&ĐT
Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá
Giáo dục và đào tạo
GV
Giáo viên
HS
Học sinh
KHKT
PM
Khoa học kĩ thuật
Phần mềm
PPDH
Phương pháp dạy học
2. Mục đích nghiên cứu ............................................................................... 8
3. Giả thuyết khoa học................................................................................. 8
4. Đối tượng nghiên cứu .............................................................................. 8
5. Nhiệm vụ nghiên cứu .............................................................................. 9
6. Phương pháp nghiên cứu ......................................................................... 9
7. Đóng góp mới của đề tài ......................................................................... 9
8. Giới hạn của đề tài ................................................................................ 10
Phần II. Nội dung nghiên cứu.
Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng hình ảnh................ .11
1.1. Cơ sở lí luận ................................................................................... 11
1.1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu ứng dụng CNTT vào quá trình
dạy học ......................................................................................................... 11
1.1.2. Khái quát về PTDH ..................................................................... 12
1.1.3. Vai trò của hình ảnh trong quá trình dạy học .............................. 18
1.2. Cơ sở thực tiễn sử dụng hình ảnh hỗ trợ dạy học Chương IV –
Sinh học 11-THPT .......................................................................................... 20
1.2.1. Đặc điểm nội dung Chương IV – Sinh học 11, THPT .................. 20
1.2.2. Đặc điểm tâm sinh lí HS THPT – HS lớp 11 ............................... 22
1.2.3. Thực trạng việc ứng dụng CNTT trong dạy học Chương IV –
Sinh học 11-THPT .......................................................................................... 23
Chương 2. Sử dụng tư liệu hình ảnh ở dạng kĩ thuật số trong việc thiết kế
các hoạt động dạy học chương IV - Sinh học 11-THPT
2.1. Nguyên tắc sử dụng ....................................................................... 27
2.1.1. Nguyên tắc sử dụng PTDH đúng lúc ........................................... 27
Trường ĐHSP Hà Nội 2
4
Khoa Sinh - KTNN
Khoá luận tốt nghiệp
PHẦN I: MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài.
1.1. Do yêu cầu đổi mới của PPDH.
Kỉ nguyên mới của xã hội hiện đại là kỉ nguyên của nền văn minh trí
tụê, thế kỉ của nền kinh tế tri thức với những bước nhảy vọt của làn sóng khoa
học công nghệ.
Ngày nay công nghệ số và các nguồn tin trực tuyến đã đem lại những
thay đổi cơ bản trong mọi lĩnh vực.
Nhân loại đang thay đổi từng ngày.Trong sự phát triển mạnh mẽ đó, đòi
hỏi con người phải có khả năng tự định hướng và tự tìm hiểu để thích ứng với
đòi hỏi mới của xã hội. Thực tế này đã ngày càng tạo nên một khối lượng kiến
thức khổng lồ khiến nhà trường phổ thông không kịp trang bị cho HS tất cả tri
thức của nhân loại. Do đó cần phải quan tâm đến vấn đề đổi mới nội dung,
phương pháp, hình thức và phương tiện dạy học để bồi dưỡng cho HS năng
lực sáng tạo, tự tìm hiểu và khám phá ra tri thức mới, phương pháp mới, cách
giải quyết vấn đề phù hợp với cuộc sống của bản thân và hoàn cảnh đất nước.
GD&ĐT - Đọc - chép vốn là một trong nhiều phương pháp để giáo viên
lựa chọn khi tiến hành các hoạt động lên lớp. Thế nhưng, trong bối cảnh Bộ
GD&ĐT đang đẩy mạnh đổi mới PPDH theo hướng tích cực thì việc dạy học
chủ yếu qua đọc - chép để triệt tiêu tính chủ động của học sinh. Hiện tại, các
cơ sở giáo dục đã bắt đầu có những động thái chống việc lạm dụng đọc - chép
của giáo viên.
Trong những năm vừa qua các trường THPT đều quan tâm chỉ đạo và
tăng cường đổi mới PPDH theo đúng hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo
của học sinh, khắc phục tình trạng dạy học theo phương pháp thụ động, tăng
cường ứng dụng CNTT, PTTQ trong dạy học, sử dụng các phương tiện nghe
nhìn, thực hiện các thí nghiệm thực hành; Việc đổi mới PPDH đã có chuyển
hợp lí việc lấy ý kiến của học sinh về PPDH của thầy cô giáo với tinh thần
xây dựng.
4. Quá trình thực hiện đổi mới PPDH phải là quá trình hoạt động tự
giác của bản thân giáo viên và phù hợp yêu cầu của cơ quan quản lí giáo dục.
5. Cần tổ chức phong trào thi đua và có chính sách khen thưởng nhằm
động viên kịp thời đối với các đơn vị, cá nhân tích cực và đạt hiệu quả trong
hoạt động đổi mới PPDH ở các trường, tổ chức nhân rộng các điển hình tập
thể, cá nhân tiên tiến trong phong trào đổi mới PPDH.
Trường ĐHSP Hà Nội 2
7
Khoa Sinh - KTNN
Hoàng Thị Bích Ngọc - 32A
Khoá luận tốt nghiệp
Đổi mới PPDH hiện nay không chỉ là phong trào mà còn là một yêu
cầu bắt buộc với mọi giáo viên.
1.2. Do thực tiễn dạy học bộ môn.
Hiện nay KHKT đang phát triển với tốc độ rất nhanh. Cứ 4-5 năm khối
lượng tri thức lại tăng lên gấp đôi. Trong sự phát triển chung đó thì khoa học
sinh học có tốc độ tăng nhanh nhất. Sự gia tăng khối lượng tri thức, sự đổi
mới khoa học sinh học tất yếu phải dẫn đến đổi mới PPDH sinh học.
Để thực hiện đổi mới theo hướng lấy học sinh làm trung tâm thì việc
thiết kế bài giảng kết hợp với các trang thiết bị hiện đại là không thể thiếu.
Với một môn khoa học thực nghiệm - Sinh học thì việc áp dụng các phương
- Sinh học 11-THPT.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu.
5.1. Phân tích mục tiêu, nội dung kiến thức Chương IV - Sinh học 11
làm cơ sở cho việc sử dụng nguồn tư liệu hình ảnh.
5.2 Đánh giá kênh hình thuộc Chương IV - Sinh học 11-THPT làm cơ
sở cho việc lựa chọn nguồn tư liệu hình ảnh.
5.3 Lựa chọn hình ảnh, phim phù hợp nội dung kiến thức Chương IV Sinh học 11-THPT.
5.4 Sử dụng nguồn tư liệu hình ảnh vào việc thiết kế các hoạt động dạy
học chương IV-Sinh học11-THPT.
6. Phương pháp nghiên cứu.
6.1. Nghiên cứu lý thuyết.
Nghiên cứu các tài liệu có liên quan làm cơ sở lý luận cho đề tài như:
Lý luận dạy học Sinh học, các tài liệu hướng dẫn dạy học, các tài liệu về ứng
dụng CNTT trong dạy học…
6.2. Điều tra.
Làm phiếu khảo sát đánh giá về khả năng tự sưu tầm, biên tập tư liệu và
lựa chọn tư liệu là hình ảnh để dạy học Chương IV - Sinh học 11-THPT.
6.3. Phương pháp chuyên gia.
Xin ý kiến đánh giá của các thầy, cô giáo có kinh nghiệm, tâm huyết
với nghề về các mặt chủ yếu sau:
+ Giá trị của đề tài đối với xu hướng đổi mới phương pháp dạy học
hiện nay.
+ Giá trị của đề tài đối với sinh viên sư phạm và giáo viên trẻ mới ra
trường.
7. Những đóng góp mới của đề tài.
Trường ĐHSP Hà Nội 2
9
SỬ DỤNG HÌNH ẢNH
1.1. Cơ sở lí luận.
1.1.1. Tổng quan tình hình ứng dụng CNTT vào quá trình dạy học.
1.1.1.1. Tình hình ứng dụng CNTT vào quá trình dạy học trên thế giới.
Trong xã hội ngày nay với sự bùng nổ CNTT nói riêng và khoa học
công nghệ nói chung đang tác động mạnh mẽ vào sự phát triển của tất cả các
ngành trong đời sống xã hội. Trong bối cảnh đó, nếu muốn nền giáo dục phổ
thông đáp ứng được đòi hỏi cấp thiết của công cuộc CNH-HĐH đất nước, nếu
muốn việc dạy học theo kịp cuộc sống, chúng ta nhất thiết phải cải cách
PPDH theo hướng vận dụng CNTT và các thiết bị dạy học hiện đại phát huy
mạnh mẽ tư duy sáng tạo, kĩ năng thực hành, khả năng quan sát và hứng thú
học tập của HS để nâng cao chất lượng đào tạo.
Từ thập niên 90 của thế kỉ trước vấn đề ứng dụng CNTT vào dạy học là
một chủ đề lớn được UNESSCO chính thức đưa ra thành chương trình hành
động trước ngưỡng cửa của thế kỉ XXI. Ngoài ra, UNESSCO còn dự báo
CNTT sẽ làm thay đổi nền giáo dục một cách cơ bản vào đầu thế kỉ XXI.
Như vậy CNTT đã ảnh hưởng sâu sắc tới GD&ĐT, đặc biệt là trong đổi
mới PPDH, đang tạo ra những thay đổi của một cuộc cách mạng giáo dục, vì
nhờ có cuộc cách mạng này mà giáo dục đã có thể thực hiện được các tiêu chí
mới:
+ Học mọi nơi
+ Học mọi lúc
+ Học suốt đời
Dạy cho mọi người và mọi trình độ tiếp thu khác nhau.
Thay đổi vai trò của người dạy, người học, đổi mới cách dạy và cách học.
Trường ĐHSP Hà Nội 2
11
Như vậy ứng dụng CNTT vào giáo dục là một xu thế mới của nền giáo
dục Việt Nam giai đoạn hiện nay và trong tương lai lâu dài.
1.1.2. Khái quát về PTDH.
Trường ĐHSP Hà Nội 2
12
Khoa Sinh - KTNN
Hoàng Thị Bích Ngọc - 32A
Khoá luận tốt nghiệp
1.1.2.1. Khái niệm PTDH.
Thuật ngữ PTDH ở đây trước hết là nói đến những đối tượng vật chất
được GV sử dụng với tư cách là phương tiện điều khiển hoạt động nhận thức
của HS; nó còn là nguồn tri thức phong phú để HS lĩnh hội kiến thức và rèn
luyện kĩ năng. Chẳng hạn các vật thật, mô hình, hình vẽ mô phỏng đối tượng
nhận thức.
Phương tiện dạy học, theo Nguyễn Ngọc Quang, “Bao gồm mọi thiết bị kĩ
thuật từ đơn giản đến phức tạp được dùng trong quá trình dạy học để làm dễ
dàng cho sự truyền đạt và tiếp thu kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo”
1.1.2.2. Phân loại.
Có thể phân loại các PTDH theo một vài cách khác nhau tuỳ theo quan
điểm sử dụng.
a. Dựa vào cấu tạo, nguyên lí hoạt động và chức năng của phương tiện.
PTDH có thể được phân làm hai phần: phần cứng và phần mềm.
Phần cứng bao gồm các phương tiện được cấu tạo trên cơ sở các nguyên lí
tử, máy quay phim…
+ Các tài liệu in ( sách giáo khoa, sách chuyên môn, các tài liệu chép tay,
sổ tay tra cứu, sách bài tập, chương trình môn học…)
+ Các phương tiên mang tin thính giác, thị giác và hỗn hợp ( băng ghi âm,
đĩa ghi âm, các chương trình phát thanh, tranh vẽ, biểu bảng, bản đồ, đồ thị,
ảnh, phim dương bản, phim cuộn, buổi truyền hình…)
+ Các vật mẫu, mô hình, tranh lắp ghép, phương tiện và vật liệu thí
nghiệm, máy luyện tập, các phương tiện sản xuất…
* Phương tiện hỗ trợ và điều khiển quá trình dạy học là những phương tiện
được sử dụng để tạo ra một môi trường học tập thuận lợi, có hiệu quả và liên
tục.
Phương tiện hỗ trợ bao gồm các loại bảng viết, các giá di động hoặc cố
định, bàn thí nghiệm, thiết bị điều khiển âm thanh, ánh sáng…
Phương tiện điều khiển bao gồm các loại sổ sách, tài liệu ghi chép về
tiến trình học tập, về thành tích học tập của HS.
c. Dựa vào cấu tạo của phương tiện có thể phân các loại PTDH thành
hai loại: Các PTDH truyền thống và các phương tiện nghe nhìn hiện đại.
1.1.2.3. Vai trò của PTDH
Khi nghiên cứu về giáo dục học chúng ta đã biết một kết luận quan
trọng, đó là: “ Tính trực quan là tính chất có tính quy luật của quá trình nhận
Trường ĐHSP Hà Nội 2
14
Khoa Sinh - KTNN
Hoàng Thị Bích Ngọc - 32A
15
Khoa Sinh - KTNN
Hoàng Thị Bích Ngọc - 32A
Khoá luận tốt nghiệp
d, Giúp GV tiết kiệm được thời gian trên lớp trong mỗi tiết học. Giúp
GV điều khiển được hoạt động nhận thức của HS, kiểm tra và đánh giá kết
quả học tập của các em được thuận lợi và có hiệu suất cao.
Tóm lại: PTDH góp phần nâng cao hiệu suất lao động của thầy và trò.
1.1.2.4 Yêu cầu đối với các loại phương tiện dạy học
Trong công việc giảng dạy GV không những chỉ lắp ráp, sử dụng các
PTDH có sẵn mà đôi khi cũng cần phải tự làm lấy các phương tiện phục vụ
cho nhu cầu giảng dạy của mình. Do đó, người GV cần phải nắm được các
yêu cầu chung và riêng của từng loại PTDH.
* Các yêu cầu chung đối với các PTDH
a) Tính khoa học sư phạm
Tính khoa học sư phạm là một chỉ tiêu chính về chất lượng PTDH. Chỉ
tiêu này đặc trưng cho sự liên hệ giữa mục tiêu đào tạo và giáo dục, nội dung
PPDH với cấu tạo và nội dung của phương tiện. Tính khoa học sư phạm thể
hiện ở chỗ:
+ PTDH phải đảm bảo cho HS tiếp thu được kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo
nghề nghiệp tương ứng với yêu cầu của chương trình học, giúp cho GV
truyền đạt một cách thuận lợi các kiến thức phức tạp, kĩ xảo tay nghề… làm
cho họ phát triển khả năng nhận thức và tư duy lôgic.
+ Nội dung và cấu tạo của PTDH phải đảm bảo các đặc trưng của việc
trò.
c) Tính thẩm mỹ
Các PTDH phải phù hợp với các tiêu chuẩn về tổ chức môi trường sư phạm.
+ PTDH phải đảm bảo tỉ lệ cân xứng, hài hoà về đường nét và hình
khối giống như các công trình nghệ thuật.
+ PTDH phải làm cho thầy trò thích thú khi sử dụng, kích thích tình
yêu nghề, làm cho HS nâng cao cảm thụ chân, thiện, mỹ.
d) Tính khoa học kĩ thuật
Các PTDH phải có cấu tạo đơn giản, dễ điều khiển, chắc chắn, có khối lượng
và kích thước phù hợp, công nghệ chế tạo hợp lí và phải áp dụng những thành
tựu của KHKT mới.
+ PTDH phải được bảo đảm về tuổi thọ và độ vững chắc.
+ PTDH phải được áp dụng những tiến bộ KHKT mới nhất nếu có thể.
+ PTDH phải có kết cấu thuận lợi cho việc chuyên chở và bảo quản.
e) Tính kinh tế
Trường ĐHSP Hà Nội 2
17
Khoa Sinh - KTNN
Hoàng Thị Bích Ngọc - 32A
Khoá luận tốt nghiệp
Tính kinh tế là một chỉ tiêu quan trọng khi lập luận chứng chế tạo mới
hay đưa vào sử dụng các thiết bị dạy học mẫu.
+ Nội dung và đặc tính kết cấu của PTDH phải được tính toán để với
Khoa Sinh - KTNN
Hoàng Thị Bích Ngọc - 32A
Khoá luận tốt nghiệp
Sự khác nhau giữa PTDH truyền thống và hình ảnh kĩ thuât số
Phương
tiện
Tiêu
Phương tiện truyền thống
Hình ảnh kĩ thuật số
chí so
sánh
1. Tính chất - Hình tĩnh (hai chiều), hình - Hình ảnh tĩnh, hình ba
hình ảnh.
động (băng Video).
chiều, hình động màu sắc
đẹp và sinh động, hấp dẫn.
2.
Tính - Tính thẩm mĩ của hình ảnh - Đảm bảo hình ảnh đẹp,
Hoàng Thị Bích Ngọc - 32A
quả
Khoá luận tốt nghiệp
trong hoặc nếu là mô hình thì chế được rất nhiều hình ảnh cả
dạy học.
tạo phức tạp, khó sử dụng, tĩnh lẫn động. Ảnh đẹp gây
hiệu quả dạy học không cao.
được hứng thú học tập cho
HS. Hiệu quả dạy học cao
hơn.
- Vất vả trong khâu chuẩn bị. - Không vất vả khi chuẩn
bị. GV có thể lựa chọn
những hình ảnh phù hợp
nhất cho nội dung bài dạy.
GV có điều kiện nâng cao
kiến thức tin học, góp phần
tin học hóa trong quá trình
dạy học.
5. Khả năng - Ít có khả năng nâng cấp.
- Khả năng nâng cấp dễ
Bài 43: Thực hành: Nhân giống vô tính ở thực vật bằng giâm, chiết,
ghép.
Bài 44: Trình bày về sinh sản vô tính ở động vật.
Bài 45: Trình bày về sinh sản hữu tính ở động vật.
Bài 46: Đề cập đến cơ chế điều hoà sinh sản.
Bài 47: Trình bày về quá trình điều khiển sinh sản ở động vật và sinh
đẻ có kế hoạch ở người.
Bài 48: Ôn tập chương II, III, và IV.
1.2.1.2. Về cấu trúc từng bài trong SGK.
Mỗi bài trong SGK đều được trình bày trên cả kênh chữ và kênh hình.
- Kênh chữ: bao gồm những nội dung:
+ Tên bài học.
+ Nội dung bài học.
+ Các yêu cầu của bài được trình bày trong khung giúp HS ghi nhớ.
+ Phần củng cố và vận dụng kiến thức được trình bày dưới dạng các
câu hỏi và bài tập cuối bài (có sự phân hoá trình độ của HS).
+ Một số bài có phần tư liệu bổ sung ngắn gọn, xúc tích qua mục “Em
có biết?” giúp HS mở rộng kiến thức.
- Kênh hình:
Trong SGK kênh hình vừa là công cụ minh hoạ cho kiến thức của bài
học, vừa là nguồn tư liệu quan trọng giúp HS tìm tòi kiến thức. Các hình
thuộc Chương IV - Sinh học 11-THPT chủ yếu là hình minh hoạ cho kênh
chữ và phần nào cũng đã phát huy được tính tích cực tìm tòi của HS. Tuy
nhiên kênh hình chưa nhiều, có bài kênh hình chưa đáp ứng được yêu cầu nội
dung, do đó phần nào hạn chế sự lĩnh hội kiến thức của HS. Hơn nữa kênh
Trường ĐHSP Hà Nội 2
21
liền với tâm sinh lý lứa tuổi học sinh.
1.2.2.2. Đặc điểm học tập của HS phổ thông
Đặc điểm học tập của HS THPT khác nhiều so với HS Trung học cơ sở.
Hoạt động học tập giai đoạn này đòi hỏi HS phải tích cực hơn trong việc tham
gia các hoạt động học tập và lĩnh hội tri thức.
Trường ĐHSP Hà Nội 2
22
Khoa Sinh - KTNN
Hoàng Thị Bích Ngọc - 32A
Khoá luận tốt nghiệp
Chính vì vậy, các phương tiện PPDH cũng cần có sự thay đổi . HS sẽ
hứng thú hơn các loại phương tiện kích thích chí tò mò và khả năng tư duy.
Máy vi tính là PTDH có sức hấp dẫn đối với HS vì qua đó HS không chỉ tiếp
thu kiến thức mà còn có cơ hội làm quen với nhiều kỹ năng khác nhau. Tuy
nhiên việc lựa chọn nội dung và hình thức trình diễn trên máy vi tính phải
đảm bảo tính vừa sức đối với HS.
1.2.2.3. Đặc điểm trí tuệ của HS PT
Thời kỳ này các chức năng của não đã phát triển đầy đủ, HSPT có khả
năng thực hiện các thao tác tư duy lý luận trừu tượng và phức tạp, đồng thời
có óc nhận xét và phê phán cũng phát triển. Do đó HS THPT có đủ khả năng
trong việc tiếp cận và sử dụng máy vi tính như một phương tiện học tập hữu
+ Hướng ứng dụng CNTT trong dạy học Chương IV – Sinh học 11THPT
+ Nội dung GV mong muốn hỗ trợ để sử dụng CNTT trong dạy học
Chương IV– Sinh học 11-THPT.
- PP khảo sát: Khảo sát bằng phiếu khảo sát nhằm thu thập thông tin từ
GV bộ môn về một số nội dung đã xác định. Chúng tôi tiến hành thu thập
thông tin từ 10 giáo viên tại 3 trường THPT thuộc địa bàn tỉnh Tuyên Quang.
Nội dung phiếu khảo sát:
PHIẾU KHẢO SÁT
( Tình hình sử dụng CNTT trong dạy học Chương IV – Sinh học 11-THPT)
Để góp phần đẩy mạnh ứng dụng CNTT trong dạy học Chương IV Sinh học 11-THPT xin thầy (cô) vui lòng cho biết một số thông tin sau: (Bằng
cách đánh dấu X vào phương án lựa chọn dưới đây).
Câu 1: Phương pháp chủ yếu mà thầy (cô) sử dụng để dạy học Chương IV –
Sinh học 11-THPT là:
+ Giảng giải.
+ Vấn đáp.
+ Thực hành – Thí nghiệm.
+ PP khác………………………………………………………..
Câu 2: Phương tiện dạy học thầy (cô) hay sử dụng là:
+ Tranh ảnh.
+ Mô hình.
+ Máy tính.
Trường ĐHSP Hà Nội 2
24
Khoa Sinh - KTNN
Hoàng Thị Bích Ngọc - 32A
Trường ĐHSP Hà Nội 2
25
Khoa Sinh - KTNN
Copyright: Tài liệu đại học ©