Khoá luận tốt nghiệp

Phần mở đầu
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Lí do khoa học
Lep Nicôlaiêvich Tônxtôi (1828-1910) là một trong những ngôi sao
sáng nhất trên bầu trời văn học hiện thực Nga thế kỉ XIX. Ông được coi là
nghệ sĩ vĩ đại, là người khổng lồ, là nhà văn vô song trên toàn châu
Âu, là tấm gương phản chiếu cách mạng Nga (Lênin). Cống hiến lớn
nhất của nhà văn trong nghệ thuật toàn nhân loại là khám phá những bức
tranh nội tâm sinh động, phong phú đến kì diệu ở mỗi con người. Khám phá
được tâm lý con người, Tônxtôi đã góp phần sáng tạo của mình vào nhận
thức quy luật cuộc sống xã hội và mở ra những viễn cảnh rộng lớn đối với
việc phát triển nền nghệ thuật hiện thực tiến bộ.
Trong hơn 60 năm cầm bút và lao động sáng tạo nghệ thuật,
L.Tônxtôi đã để lại một di sản văn học đồ sộ với hàng trăm truyện ngắn,
kịch, khảo cứu, văn chính luận và đặc biệt là rất nhiều tiểu thuyết. Nhắc đến
tiểu thuyết của L.Tônxtôi không thể không nhắc đến Chiến tranh và hoà
bình kiệt tác đã góp phần làm cho L.Tônxtôi trở thành sư tử của văn học
Nga. Nó là cuốn tiểu thuyết sử thi tâm lý được đánh giá là tác phẩm
hạng nhất (Flôbe), tác phẩm vĩ đại nhất thế kỷ XIX (Gorki). Chiến tranh
và hoà bình là cuốn tiểu thuyết thể hiện rõ nét nhất biệt tài miêu tả tâm lý
nhân vật của L.Tônxtôi.
Cùng với các nhân vật Kutudôp, Pie, Anđrây, Natasa là biểu hiện lý
tưởng của L.Tônxtôi về những con người đẹp, chân chính. Natasa là tấm
gương phản chiếu tâm hồn của người Nga, thể hiện tinh thần và phong
cách Nga. Nàng là hình tượng có vị trí đặc biệt quan trọng trong tác phẩm.
Vì vậy nghiên cứu về nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật Natasa là nghiên

Trần Thị Lan Anh


nhiều bài viết, công trình nghiên cứu đánh giá về công lao vĩ đại của nhà
văn, khẳng định thành công về nghệ thuật miêu tả tâm lý của L.Tônxtôi
trong Chiến tranh và hoà bình.
V.Sclôpxki trong cuốn Lep Tônxtôi đã có những đánh giá rất cao về
nghệ thuật miêu tả tâm lý của L.Tônxtôi. Ông cho rằng: Sự phân tích tâm

Trần Thị Lan Anh

2

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp

lý phép biện chứng tâm hồn của L.Tônxtôi mang tính chất đặc biệt.
Tônxtôi tách những động cơ chân chính của những hành động của con
người ra khỏi lập luận ngôn từ lôgíc của chúng [21, 461]
Khrapchencô trong cuốn Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát
triển văn học khẳng định: Công lao lịch sử vĩ đại của L.Tônxtôi là ở sự kết
hợp hữu cơ cách phân tích tâm lý vô cùng tinh tế với lối tự sự anh hùng ca
có quy mô rộng lớn [14,37]. Khrapchencô trong cuốn L.Tônxtôi nhà
nghệ sĩ đã làm nổi bật sự khác nhau về phương pháp điển hình hoá giữa
Puskin nhà thơ đầu thế kỷ XIX và Tônxtôi - nhà văn nửa cuối thế kỷ:
Nếu Puskin phản ánh những biến cố xã hội, những tính cách con người
trong sự chân thật của chúng, xây dựng lối kể chuyện trên cơ sở tái tạo trực
tiếp liên tục những thuộc tính điển hình của chúng, thì L.Tônxtôi lại thường
khai thác những mối liên hệ phức tạp và những quan hệ tồn tại giữa hình
thức bên ngoài của hiện tượng với nội dung bên trong của nó; giữa ngôn từ
và cảm xúc. Điều đó không chỉ là một phương pháp sáng tạo mới tiếp cận

cảm, ý nghĩ khác. Ông ham thích quan sát đến một tình cảm được nảy sinh
từ một tình huống hoặc một ấn tượng nhất định, lệ thuộc vào ảnh hưởng của
hồi ức và sức mạnh của những sự phối hợp, của những trí tưởng tượng
chuyển sang những tình cảm khác, rồi lại quay về điểm xuất phát trước rồi
lại ngao du, đổi thay theo cả một chuỗi những hồi ức, quan sát xem một tư
tưởng nảy sinh do cảm xúc đầu tiên, dẫn tới những tư tưởng khác, bị lôi
cuốn đi xa hơn, kết hợp ước mơ với những cảm xúc thực tế, những ước mơ
về tương lai với những suy tưởng về hiện tại như thế nào. Sécnưsepxki gọi
Tônxtôi là bậc thầy duy nhất trong việc mô tả tài tình những hiện tượng
khó nắm bắt của đời sống nội tâm luân chuyển lẫn nhau cực kỳ nhanh và
hết sức đa dạng.
M.Gorki trong cuốn Bàn về văn học khi tìm hiểu về nghệ thuật xây
dựng thế giới nhân vật trong Chiến tranh và hoà bình đã khẳng định:
Dùng ngôn ngữ để tô điểm cho người và vật, đó là một chuyện. Tả họ một
cách sinh động tạo hình đến mức người ta muốn lấy tay sờ, như ta sờ mó
các nhân vật trong Chiến tranh và hoà bình của Tônxtôi lại là một chuyện
khác [7,271].
2.2. Những công trình nghiên cứu, bài viết về L.Tônxtôi ở Việt
Nam
L.Tônxtôi cùng với Chiến tranh và hoà bình - đứa con tinh thần quý
giá nhất của nhà văn không chỉ có sức hút mạnh mẽ đối với các nhà nghiên

Trần Thị Lan Anh

4

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp

Trần Thị Lan Anh

5

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp

nhân vật theo nhiều hướng. Có những người thậm chí miêu tả tâm lý một
cách gián tiếp thông qua cử chỉ, điệu bộ, vẻ mặt, lời ăn tiếng nói của
nhân vật. Có người lại chuyên chú theo dõi tác động của môi trường đối với
tư tưởng, tình cảm của nhân vật hoặc phân tích theo lối giải phẫu một trạng
thái cuối cùng của một quá trình tâm lý [10,78]. Riêng L.Tônxtôi lại khác,
ông quan tâm nhiều hơn hết đến chính quá trình tâm lý, những hình thức,
những quy luật của nó, phép biện chứng của tâm hồn [10,79].
Trong cuốn Lịch sử văn học Nga (2003) tác giả Đỗ Hồng Chung (
chủ biên) chương L.Tônxtôi Tác giả Nguyễn Trường Lịch đã cung
cấp cho độc giả một cái nhìn toàn diện về bộ tiểu thuyết anh hùng ca
Chiến tranh và hoà bình. Ông khẳng định Chiến tranh và hoà bình đã trở
thành một Iliat hiện đại, một sáng tạo mới mẻ duy nhất của thể loại tiểu
thuyết anh hùng ca không chỉ đối với văn học Nga mà còn văn học thế giới
thế kỷ XIX, kể từ Hômer cho đến nay [2,406]. Tác giả Nguyễn Trường
Lịch còn nhấn mạnh: Cống hiến to lớn của nhà văn trong nghệ thuật toàn
nhân loại là khám phá được những bức tranh nội tâm sinh động, phong phú
đến kỳ diệu của mỗi con người trong nhân dân Nga. Và để khám phá thế
giới nội tâm đầy bí ẩn đó, L.Tônxtôi đã sử dụng rất nhiều biện pháp nghệ
thuật như tả, kể, đối thoại, độc thoại trong đó, độc thoại nội tâm được coi
là thủ pháp nghệ thuật độc đáo và hữu hiệu để làm nổi bật tính cách của
nhân vật.

nhân vật
Như vậy, ở những công trình nghiên cứu trên, các tác giả đã nêu ra
một số đặc điểm nghệ thuật đặc sắc nhất của tiểu thuyết anh hùng ca Chiến
tranh và hoà bình. Đặc biệt, các tác giả đi sâu vào việc phân tích nghệ thuật
miêu tả tâm lý nhân vật của Tônxtôi một trong những tiền đề quan trọng
giúp chúng tôi trong quá trình nghiên cứu đề tài này.
2.2.2. Các bài viết về L.Tônxtôi
L.Tônxtôi cùng với Chiến tranh và hoà bình cuốn tiểu thuyết được
coi là bậc nhất của nền văn hoá toàn nhân loại, là thức ăn của mọi thời
đại, của tất cả mọi người (Rômanh Rôlăng) (chuyển dẫn theo Môtưlêva
R.Rôlăng Nhà xuất bản Văn hoá - tr.314) đã và đang thách thức biết
bao ngòi bút của giới nghiên cứu, phê bình Việt Nam.
Năm 1960, những bài viết đầu tiên về L. Tônxtôi đã xuất hiện trên
báo chí. Nhân kỷ niệm 50 năm ngày nhà văn qua đời, báo Văn nghệ số ra
đặc biệt in bài viết của Hồ chủ tịch. Trong bài viết của mình, Người đã

Trần Thị Lan Anh

7

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp

khiêm tốn tự nhận mình là người học trò của nhà văn vĩ đại Tônxtôi. Bác
không chỉ khâm phục Tônxtôi ở cách viết giản dị, rõ ràng và dễ hiểu mà
còn thấy được những giá trị nội dung sâu sắc trong các tác phẩm của bậc
thầy văn xuôi tiểu thuyết này. Qua bài viết của Người cho thấy Bác đánh
giá rất cao tài năng của Tônxtôi và lấy ông làm tấm gương để học tập.


Khoá luận tốt nghiệp

học tập và noi theo [23,141-148-179-189].
Trong bài viết Mấy kỷ niệm ở tết chiến khu in trên báo Văn Nghệ,
số 6, xuân 1975, nhà văn Anh Đức thuật lại lời của một đồng nghiệp của
anh vào cuối năm 1962: Qua trận này văn học mình phải có một vài cuốn
cỡ Chiến tranh và hoà bình mới xứng Nói thiệt, cuộc sống chiến đấu của
mình đủ sức cung cấp chất liệu làm ăn lớn mà!.
Còn đối với nhà thơ Tế Hanh thì: Chiến tranh và hoà bình chính là:
Một bài thơ lớn.
Trên báo Văn nghệ, số 36 in bài viết của nhà thơ Vũ Từ Trang và
Bế Kiến Quốc. Nhà thơ Vũ Từ Trang đã tinh tường nhận ra hành trang tinh
thần phong phú của người chiến sỹ ra đi không về trong bài thơ năm ấy:
Anh lýnh trẻ mở ba lô của mình
Giữa bộ quần áo bạc màu, cà mèn, gạo thuốc,
Là bộ Chiến tranh và hoà bình
Bộ sách cũ đã quăn nhàu cả góc
Anh muốn đọc cho đồng đội nghe cùng,
Nhưng trăng thì mờ nhạt.
Qua bài thơ tình về Chiến tranh và hoà bình của Bế Kiến Quốc, cho
thấy nhà thơ coi cuốn tiểu thuyết này như bộ bách khoa về đời sống, càng đi
sâu tìm hiểu càng thấy hay, thấy độc đáo, hấp dẫn:
Chiến tranh và hoà bình - chuyện lớn của đời ta,
Mỗi tuổi đọc, lại một lần thấm hiểu.
Tóm tại, các bài viết, bài nghiên cứu về Tônxtôi cho thấy: giới phê
bình Việt Nam đánh giá rất cao tài năng sáng tạo nghệ thuật của Tônxtôi.
Đồng thời, các nhà văn học tập ở bậc thầy văn xuôi tâm lý này rất nhiều
kinh nghiệm quý giá trong nghệ thuật mổ xẻ và phân tích tâm lý con người
trong chiến tranh, trong cuộc sống, trong tình yêu, trong từng lứa tuổi,

Chúng tôi hy vọng luận văn sẽ chỉ ra những nét độc đáo về nghệ
thuật miêu tả tâm lý nhân vật Natasa Rôxtôva và khẳng định đóng góp quan
trọng của Tônxtôi vào sự nghiệp phát triển văn học thế giới nói chung.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để giải quyết những nhiệm vụ trên, trong khoá luận này, chúng tôi sử
dụng những phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp thống kê; phương
pháp tiếp cận xã hội lịch sử; phương pháp so sánh văn học; phương pháp
phân tích; phương pháp tổng hợp.
5. Cấu trúc
Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung khoá luận tốt nghiệp này

Trần Thị Lan Anh

10

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp

được triển khai theo hai chương như sau:
Chương 1: Tâm lý nhân vật Natasa thể hiện qua nghệ thuật kể và tả
Chương 2: Tâm lý nhân vật Natasa thể hiện qua đối thoại và độc
thoại nội tâm.

Trần Thị Lan Anh

11

K 29A Ngữ văn

diện: ngôi kể, giọng điệu kể chuyện, sự lựa chọn chi tiết để kể, Sau đây, để

Trần Thị Lan Anh

12

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp

thấy được tài năng sáng tạo của Tônxtôi khi viết tiểu thuyết anh hùng ca Chiến
tranh và hoà bình, chúng tôi sẽ đi vào tìm hiểu những nét đặc sắc nhất trong
nghệ thuật kể chuyện của Tônxtôi.
1.1.2. Ngôi kể
Thông thường công việc đầu tiên của một hoạ sĩ khi vẽ tranh là phải lựa
chọn cho mình một điểm nhìn lý tưởng để triển khai bức tranh đạt hiệu quả
nhất. Nhà văn cũng vậy, muốn tạo ra sức lôi cuốn đối với độc giả thì khi
muốn kể lại một câu chuyện nào đó, công việc đầu tiên, có ý nghĩa cực kỳ
quan trọng là phải lựa chọn cho mình một chỗ đứng khá thích hợp. Và việc
xác định chỗ đứng của nhà văn chính là xác định ngôi kể. Nhà văn có thể tham
gia trực tiếp vào sự việc, cốt truyện bằng cách hoá thân vào nhân vật và thường
xưng tôi ở ngôi thứ nhất. Hoặc cũng có thể đứng ngoài sự kiện, cốt truyện,
chỉ là người dẫn chuyện. Điều này tạo cho tác phẩm những nét đặc trưng
riêng biệt đồng thời thể hiện phong cách nghệ thuật của nhà văn. Có những
nhà văn yêu thích xuất hiện trực tiếp, khẳng định bản ngã của mình trên từng
câu chữ của tác phẩm, nhưng cũng có những nhà văn lại luôn giấu mặt
nhằm tạo ra sự khách quan cho tác phẩm của mình.
Tuy nhiên, người kể chuyện, dù có mặt dưới bất kỳ hình thức nào, đều
là thành tố quan trọng tạo nên giá trị nghệ thuật của tác phẩm tự sự. Trong tiểu

thiệu hoặc bình luận gì thêm đã hé lộ cho bạn đọc biết không ít về những
nét tính cách, nét tâm lý nổi bật của nàng.
Cùng với Kutudốp, Anđrây Bôncônxki, Pie Bêdukhốp, Natasa
Rôxtôva cũng là nhân vật nhận được nhiều tình cảm trong lòng độc giả.
Nàng chiếm được tình cảm đó từ độc giả một phần nhờ cách kể chuyện độc
đáo, hấp dẫn của Tônxtôi. Tônxtôi rất yêu nhân vật của mình. Ông dõi theo
những biến thái tinh vi nhất đang lưu chuyển trong tâm hồn Natasa. Tác giả
luôn song hành và không lúc nào rời mắt khỏi nhân vật của mình.
L.Tônxtôi nhận ra có sự thay đổi giữa Natasa một cô bé vô tư, ngỗ
nghịch, hay cười của tuổi 12 với Natasa thời thiếu nữ và Natasa người
mẹ của những đứa con. Tuy nhiên, với ngôi thứ ba, nhà văn không bộc lộ
trực tiếp mà thể hiện tình cảm, thái độ, lập trường của mình đối với nhân vật
một cách khách quan, gián tiếp. Thái độ, tình cảm của ông dành cho Natasa
được gửi gắm vào các nhân vật khác trong tác phẩm.
Mặc dù không trực tiếp tham gia vào sự việc, cốt truyện mà chỉ giữ
vai trò người kể chuyện, dẫn chuyện nhưng L.Tônxtôi đã gặt hái được thành
công lớn trong việc thể hiện tâm lý nhân vật. Chính ngôi kể thứ ba đã giúp

Trần Thị Lan Anh

14

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp

tác giả có cái nhìn, cách đánh giá khách quan về nhân vật và có thể phát
huy tối đa tài năng sáng tạo của mình. Đồng thời, nó cũng làm cho độc giả
có cái nhìn nhiều chiều về nhân vật và có thể là người đồng sáng tạo cùng

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp

trữ tình trước hết thể hiện ở giọng điệu vốn là đặc trưng của tác phẩm văn
học với tư cách là một thể thống nhất hoàn toàn [12,167]
Giọng điệu cơ bản trong tiểu thuyết sử thi Chiến tranh và hoà bình là
trần thuật một cách khách quan mọi diễn biến trong truyện. Ngôn ngữ,
giọng điệu của tác giả có sự thay đổi, biến hoá linh hoạt thể hiện thái độ,
tình cảm đối với nhân vật. Khi kể về những nhân vật phản diện thì tác giả sử
dụng giọng điệu phê phán, giễu cợt, Còn đối với nhân vật tích cực như
Anđrây Bôncônxki, Pie Bêdukhôp, Natasa Rôxtôva thì tác giả luôn kể
bằng giọng trân trọng, ngợi ca, đồng cảm, chia sẻ. Qua giọng điệu kể
chuyện của tác giả, chúng ta có thể hiểu được thế giới tâm hồn phong phú
của nhân vật.
Sử dụng giọng trân trọng, ngợi ca, L.Tônxtôi đã ca ngợi vẻ đẹp tâm
hồn của Natasa, đồng thời thể hiện lý tưởng đạo đức của mình về người phụ
nữ đẹp, chân chính. Ngòn bút của L.Tônxtôi tỏ ra rất sắc nét khi ông động
đến thế giới tâm hồn khá tế nhị của người phụ nữ. Ông đã nắm bắt được
những diễn biến tinh tế trong đời sống tâm lý khá phức tạp của Natasa qua
ba quãng đời của nàng: Cô bé nhí nhảnh hay chạy Cô thiếu nữ duyên
dáng đầy sức quyến rũ và người mẹ hiền của bốn đứa con ở phần vĩ thanh.
Qua lời kể của tác giả, có thể thấy, bề ngoài của Natasa không đẹp nhưng ở
đây Tônxtôi muốn nhấn mạnh, ngợi ca vẻ đẹp tâm hồn nàng. Nét nổi bật
của Natasa là tình cảm bộc trực, tươi tắn, không quen với những suy tưởng
lý trí. Nàng dễ xúc cảm, bồng bột và rất yêu đời. Natasa vốn không thể và
không biết làm một việc gì mà lại không đem hết tâm hồn, sức lực dốc vào
việc đó. Cách xét đoán của Natasa cũng thiên về cảm tính, nó trong sáng
ngây thơ.

những dáng điệu mà những bước khăn san đáng lẽ đã lấn át từ lâu Chính
L.Tônxtôi cũng có lần đặt câu hỏi: cái gì đang diễn ra trong cái tâm hồn
nhạy cảm như trẻ thơ, một tâm hồn khao khát nắm bắt và hấp thụ tất cả
những ấn tượng muôn màu, muôn vẻ nhất của cuộc đời [tập II tr.25]. Hơn
nữa, Natasa còn là người của giây phút này, ngay bây giờ. Nàng không thể
kiên nhẫn viết xong một lá thư cho người yêu dù rằng nàng rất yêu. Tất cả
những tình cảm yêu thương đều được nàng bộc lộ qua ánh mắt, qua cử chỉ,
qua nét mặt.
L.Tônxtôi ca ngợi nét cao quý nhất trong tâm hồn Natasa là lòng yêu
nước chân thành. Nàng đã thuyết phục cha mẹ dành xe để chở thương binh.
Nàng trách mẹ khi bà coi trọng tài sản gia đình hơn tính mạng của những

Trần Thị Lan Anh

17

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp

người lýnh. Natasa biết đau nỗi đau của dân tộc. Lòng yêu nước của nàng
dù chưa được ý thức một cách sâu sắc mà nó chỉ mới xuất phát từ tình
thương và lòng nhân ái sẻ chia nhưng nó là có thật, nó được bộc lộ bằng
hành động chứ không xảo trá như người anh rể Béc hay vô tâm tới mức
không hề đả động gì đến vận mệnh của đất nước như những cô gái khác
(Êlen, Xônhia).
Natasa sống trong sự trìu mến của mọi người, từ bà con, những người
giúp việc cho đến bạn hữu, tất thảy đều yêu mến nàng. Tâm hồn giàu tình
yêu người và yêu cuộc sống của nàng đã giúp cho nhiều người trở về và tin

sống gia đình, chỉ là những thành phần gia đình mà thôi không, chừng
nào phụ nữ còn chưa cố gắng toả ra nhiều con đường thì họ còn chưa được
độc lập. Cố nhiên khám phá một con đường mới rất là gian khổ. Tuy
nhiên, có thể nói đây là mặt hạn chế của L.Tônxtôi, vì quá yêu quý nhân vật
của mình mà ông đã cách ly nhân vật Natasa với mọi hoạt động xã hội. Đây
là hướng thoát ly tiêu cực của tác giả.
Có thể nói, với hình tượng nhân vật Natasa, tác giả đã bộc lộ rõ quan
điểm của mình về người phụ nữ đẹp chân chính. Đúng như nhà văn từng
nói: người ta đẹp vì đáng yêu chứ không phải đáng yêu vì đẹp.
Bên cạnh giọng trân trọng, ngợi ca, L.Tônxtôi còn dùng giọng điệu
đồng cảm, chia sẻ khi kể về nhân vật Natasa. Có thể nói Natasa là nhân vật
trong Chiến tranh và hoà bình được Tônxtôi yêu quý và dành cho nhiều
tình cảm ưu ái nhất. Với tâm huyết của một nhà văn thiên tài,Tônxtôi đã
khắc hoạ rõ nét tâm lý nhân vật Natasa. Ông không hề ngần ngại chỉ ra
những sai lầm đáng tiếc mà Natasa đã mắc phải trong cuộc đời mình.
Nhưng ông cho rằng Natasa đáng thương hơn là đáng trách. Như trên đã
thấy, Natasa là một con người hồn nhiên, dễ xúc cảm, bồng bột và rất yêu
đời. Natasa yêu cuộc sống tràn đầy sinh lực. Nàng yêu thương hết thảy mọi
người. Nàng yêu Anđrây và sẵn sàng chờ đợi chàng dù thời gian trôi đi
mang theo những tháng ngày tuổi xanh và hạnh phúc; nàng lo lắng cho cha
mẹ trước cái chết của em trai mà dần quên nỗi đau đớn của riêng mình
Nhưng nàng cũng biết rằng mình cần phải sống cho thật hạnh phúc, thật ý
nghĩa. Chính vì vậy nàng quyết định từ bỏ Anđrây để đến với Anatôn vì
nàng nghĩ đây mới là tình yêu đích thực. Chính cái tình cảm bồng bột, nông
nổi đã dẫn Natasa tới những sai lầm mà nàng phải trả giá rất đắt như trong
câu chuyện với Anatôn Thiếu sự chỉ đạo của lý trí tỉnh táo, trái tim bồng
bột dễ loạn nhịp. Nàng đã bị chính cái hình thức điển trai và cái vỏ bọc đạo

Trần Thị Lan Anh


vô hình giữa tác giả - nhân vật với bạn đọc. Có thể nói, câu chuyện với
Anatôn là sai lầm đáng trách nhất ở Natasa nhưng qua giọng kể của tác giả
chúng ta thấy nàng đáng thương hơn đáng trách. Với trái tim nhân đạo bao
la, Tônxtôi đã để nhân vật của mình tự phán xử bằng toà án lương tâm, tự
đưa ra hình phạt đối với mình. Và ông luôn tìm cách để giúp nhân vật của

Trần Thị Lan Anh

20

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp

mình tự đứng dậy sau khi vấp ngã.
Có thể nói, giọng điệu nghệ thuật chính là chiếc chìa khoá vạn năng
để mở cánh cửa của tác phẩm và tìm hiểu, khám phá thế giới nội tâm của
nhân vật. Đồng thời, thông qua giọng điệu chúng ta cũng có thể nắm bắt
được tư tưởng, thái độ, tình cảm của tác giả đối với nhân vật.
1.2. Tâm lý nhân vật Natasa thể hiện qua nghệ thuật tả
1.2.1. Khái niệm
Có thể khẳng định rằng: tả là một biện pháp nghệ thuật giữ vai trò
quan trọng đối với các thể loại văn học. Theo Từ điển tiếng Việt Hoàng
Phê: tả là diễn đạt bằng ngôn ngữ cho người khác có thể hình dung ra được
một cách rõ nét [19,882]
Còn Pospelov trong Dẫn luận nghiên cứu văn học thì cho rằng:
Miêu tả là sự tái hiện thế giới vật thể trong tĩnh tại (phần lớn phong cảnh,
đặc điểm môi trường sống, đường nét bề ngoài của nhân vật, các trạng thái
tâm hồn của chúng). Miêu tả cũng là sự tái hiện bằng lời các sự kiện và sự

ai và không hề bị trùng lặp.
Nghệ thuật miêu tả trong Chiến tranh và hoà bình bao gồm nhiều
phương diện. Nhưng có thể nói, L.Tônxtôi gặt hái được nhiều thành công
nhất khi ngòi bút của ông đi sâu vào miêu tả chân dung tâm lý và miêu tả
bức tranh thiên nhiên. Đây cũng chính là hai phương diện đặc sắc nhất
trong nghệ thuật miêu tả của Tônxtôi. Vì vậy, ở đề tài này chúng tôi xin đi
sâu vào khám phá hai phương diện đó.
1.2.2. Miêu tả chân dung tâm lý
Chân dung hay ngoại hình là một trong những yếu tố có vai trò quan
trọng và góp phần đắc lực vào việc thể hiện tính cách nhân vật. Nó giống
như một tấm gương phản chiếu tâm hồn, đời sống, tính cách, nghề nghiệp,
thân phận của nhân vật. Vì vậy, hầu hết các nhà văn khi xây dựng nhân vật
đều cố ý tạo cho đứa con tinh thần của mình một chân dung để có thể thấy
ngay được tính cách nhân vật.
Theo Từ điển tiếng Việt Hoàng Phê: Ngoại hình là hình dáng
người [19,683].
Còn Giáo sư Hà Minh Đức trong cuốn Cơ sở lý luận văn học cho
rằng: ngoại hình là một khái niệm nhằm để chỉ chân dung, diện mạo, cử
chỉ, tác phong, y phục, tóm lại là toàn bộ những biểu hiện tạo ra dáng vẻ
bên ngoài của nhân vật [6,87].

Trần Thị Lan Anh

22

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp



23

K 29A Ngữ văn


Khoá luận tốt nghiệp

Tập I
5

Tập II
42

Tập III
11

Tập IV
27

Tổng số
85

Trong đó, những chi tiết đặc trưng được lặp lại nhiều lần: đôi mắt
luôn thay đổi với mọi sắc thái tình cảm của Natasa được miêu tả đến 51
lần, Điều đó chứng tỏ đôi mắt, dáng người, vừa là nét tạo dáng hình,
vừa là tín hiệu thẩm mỹ mở ra một thế giới khác, thế giới bên trong với mọi
chuyển biến phức tạp, tinh tế và hết sức khác nhau. Để tạo hình tính cách,
tác giả không miêu tả chi tiết những nét xấu - đẹp trên từng khuôn mặt,
từng đôi mắt hoặc nụ cười mà chú ý đến biểu hiện trên mặt do tác động của

học, coi việc xử lý và sử dụng chi tiết là tài năng đặc biệt của người cầm
bút. Các chi tiết nghệ thuật là những con mắt giúp cho ta nhìn nhận và
hiểu thấu đối tượng, biểu hiện phẩm chất thẩm mỹ của thế giới nghệ thuật,
thể hiện niềm rung cảm và tâm hồn tác giả qua cảm nhận về đối tượng ấy.
Sử dụng chi tiết với Tônxtôi là một thủ pháp nghệ thuật, là đặc trưng phong
cách sáng tác. Ông thường láy lại những chi tiết có ý nghĩa, đưa chúng vào
một trường nghĩa mới, nhấn mạnh nét ngoại hình nào đó để khám phá sự
chuyển động tâm hồn bên trong. Lặp lại chi tiết không phải để đánh dấu
nhân vật mà nhằm gây ấn tượng quen biết, gần gũi đối với người đọc. Nhà
văn không cần dựng lại cả chân dung nhân vật hoàn chỉnh, mà chỉ cần lặp
lại chi tiết nhỏ cũng đủ để nối liền nhân vật với nhau và với chúng ta. Trong
nghệ thuật khắc hoạ chân dung của Tônxtôi, đôi mắt không chỉ là cơ quan
thị giác mà còn là cửa sổ tâm hồn, trở thành biểu tượng rất phong phú. Nét
bút điểm nhãn là linh hồn của nghệ thuật vẽ chân dung, trở thành những tín
hiệu nghệ thuật hết sức sinh động và hấp dẫn thông báo về đời sống tâm lý
nhân vật. Tônxtôi không miêu tả nhiều đôi mắt của những mỹ nhân như
Êlen, Xônhia, Vêra mà ông dành sự chú ý đặc biệt vào đôi mắt Natasa.
Đôi mắt đen láy của Natasa được Tônxtôi miêu tả 51 lần với những
sắc thái tình cảm rất tinh vi. Vẫn là ánh mắt ấy thôi nhưng hơn 50 lần thay
đổi bằng ánh sáng tâm hồn. Trạng thái tâm hồn làm vẻ mặt con người thay
đổi. Dõi theo sắc màu đôi mắt Natasa, bạn đọc có thể nắm bắt được dòng
tâm lý đang lưu chuyển trong tâm hồn nàng. Từ đôi mắt đen lay láy rất
lanh lợi của tuổi 13 đầu tác phẩm đến đôi mắt dịu hiền, bình thản và trong
sáng [tập IV. Tr371] ở phần vĩ thanh là cả một chặng dài của quá trình
phát triển tính cách. Rất nhiều lần Tônxtôi biến hoá đôi mắt Natasa bằng cả
sự thay đổi của cảm xúc, tâm trạng. Lần đầu tiên ra mắt giới thượng lưu,

Trần Thị Lan Anh

25