TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
BỘ MÔN LUẬT TƢ PHÁP
LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT
NIÊN KHÓA 2009 - 2013
ĐỀ TÀI:
TỘI NGƢỢC ĐÃI HOẶC HÀNH HẠ ÔNG BÀ, CHA MẸ, VỢ CHỒNG,
CON, CHÁU, NGƢỜI CÓ CÔNG NUÔI DƢỠNG MÌNH TRONG LUẬT
HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH
Giảng viên hƣớng dẫn:
TS. PHẠM VĂN BEO
Sinh viên thực hiện:
ĐINH THỊ MỘNG CẦM
MSSV: 5095404
LỚP: LUẬT TƢ PHÁP 1 – K35
Cần Thơ, tháng 11 năm 2012
Luận văn tốt nghiệp
Tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…
LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên người viết xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thầy cô Khoa Luật Trường Đại học Cần Thơ đã tận tình truyền dạy cho người viết nguồn kiến thức sâu rộng
góp phần hoàn thành luận văn này. Và hơn hết, người viết xin gửi lời cảm ơn chân thành
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
Cần Thơ, tháng 11 năm 2012
Giáo viên hướng dẫn
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang ii
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
Luận văn tốt nghiệp
...............................................................................................................................
Cần Thơ, tháng 11 năm 2012
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang iii
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
Luận văn tốt nghiệp
Tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
BLHS hiện hành
Bộ luật hình sự năm 1999, sửa đổi bổ sung năm 2009
BLHS
Bộ luật hình sự
CNH, HĐH
Công nghiệp hóa, hiện đại hóa
HĐND
CHA MẸ, VỢ CHỒNG, CON, CHÁU, NGƢỜI CÓ CÔNG NUÔI DƢỠNG MÌNH
1.1 Những vấn đề chung về tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ .................................4
1.1.1 Khái quát về tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ ................................................. 4
1.1.2 Dấu hiệu pháp lý chung của các tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ .............. 7
1.1.2.1 Khách thể của tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ ......................................... 7
1.1.2.2 Mặt khách quan của tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ .............................. 8
1.1.2.3 Mặt chủ quan của tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ .................................. 9
1.1.2.4 Chủ thể của tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ ............................................. 9
1.1.3 Những điểm mới của tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ của Bộ luật hình
sự năm 1999 sửa đổi bổ sung năm 2009 so với Bộ luật hình sự năm 1985 ...................... 10
1.1.4 Một số điều cần lưu ý khi áp dụng các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ ……. ... 12
1.2 Khái quát chung về tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con,
cháu, ngƣời có công nuôi dƣỡng mình....................................................................................... 16
1.2.1 Khái niệm về tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con,
cháu, người có công nuôi dưỡng mình .................................................................................... 16
1.2.2 Đặc điểm của tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con,
cháu, người có công nuôi dưỡng mình ................................................................................ 17
1.2.3 Nguyên nhân và điều kiện phạm tội của tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà,
cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mì nh ..................................... 20
1.3 Lịch sử pháp luật hình sự Việt Nam về tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha
mẹ, vợ chồng, con, cháu, ngƣời có công nuôi dƣỡng mình .................................................... 23
1.3.1 Giai đoạn trước cách mạng tháng tám năm 1945 ................................................ 23
1.3.2 Từ Cách mạng tháng Tám thành công đến trước Bộ luật hình sự năm 1985
ra đời .............................................................................................................................................. 27
1.3.3 Từ khi Bộ luật hình sự năm 1985 ra đời cho đến trước khi ban hành Bộ luật
hình sự năm 1999 ........................................................................................................................ 28
1.3.4 Từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 đến nay ............................................ 28
1.4 Ý nghĩa của việc nghiên cứu tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ
chồng, con, cháu, ngƣời có công nuôi dƣỡng mình trong luật hình sự Việt Nam …...….30
Chƣơng 2. TỘI NGƢỢC ĐÃI HOẶC HÀNH HẠ ÔNG BÀ, CHA MẸ,VỢ CHỒNG,
2.4.4 Với tội làm nhục người khác (Điều 121) ................................................................. 58
2.4.5 Với tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng (Điều 152) ........................ 60
Chƣơng 3. THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP ĐẤU TRANH PHÕNG CHỐNG TỘI
NGƢỢC ĐÃI HOẶC HÀNH HẠ ÔNG BÀ, CHA MẸ, VỢ CHỒNG, CON, CHÁU,
NGƢỜI CÓ CÔNG NUÔI DƢỠNG MÌNH
3.1 Thực trạng của tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu,
ngƣời có công nuôi dƣỡng mình .................................................................................................. 63
3.2 Những bất cập trong quá trình đấu tranh phòng, chống tội ngƣợc đãi hoặc hành
hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, ngƣời có công nuôi dƣỡng mình ........................ 72
3.2.1 Những bất cập trong quy định của pháp luật hình sự .......................................... 72
3.2.1.1 Quy định của pháp luật chưa hoàn thiện về tình tiết phạm tội ....................... 72
3.2.1.2 Bất cập trong quy định về tình tiết định khung hình phạt .............................. 73
3.2.1.3 Mức chế tài không tương xứng ............................................................................ 73
3.2.2 Những bất cập trong áp dụng pháp luật ................................................................. 74
3.2.2.1 Bất cập trong phát hiện, điều tra và xử lý tội phạm …………..…………. …..74
3.2.1.2 Những bất cập khác ............................................................................................. 76
3.3 Giải pháp trong công tác đấu tranh phòng, chống tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ
ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, ngƣời có công nuôi dƣỡng mình ..............................79
3.3.1 Xây dựng và hoàn thiện pháp luật .......................................................................... 80
3.3.1.1 Hoàn thiện quy định về tình tiết định tội ........................................................... 80
3.3.1.2 Hoàn thiện quy định về tình tiết định khung ..................................................... 80
3.3.1.3 Hoàn thiện quy định về mức chế tài ................................................................... 81
3.3.2 Giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả trong công tác áp dụng pháp luật ....... 82
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang vi
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
phải trở thành môi trường tốt, đầu tiên để giáo dục nếp sống, hình thành nhân cách con
người. Gia đình no ấm, bố mẹ hòa thuận, hạnh phúc, các thành viên trong gia đình biết yêu
thương, quan tâm, chăm sóc nhau là điều kiện, môi trường quan trọng và trực tiếp tạo nên
các thế hệ sau có chất lượng cả về tinh thần lẫn vật chất, góp phần đắc lực vào chiến lược
con người có chất lượng cao đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội hiện nay cũng như kế
thừa và phát triển các truyền thống gia đình tốt đẹp của dân tộc ta.
Nhận thức được tầm quan trọng của gia đình trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội,
ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Nhà nước ta đã thiết lập chế độ HN&GĐ mới,
tiến bộ thay thế cho chế độ HN&GĐ phong kiến, lạc hậu. Quyết tâm xây dựng chế độ HN&GĐ
mới của Đảng và Nhà nước ta được thể hiện rất rõ trong các Hiến pháp năm 1946, 1959,
1980 và Điều 64, Hiến pháp năm 1992 đã ghi nhận: “Gia đình là tế bào của xã hội. Nhà
nước bảo hộ HN&GĐ. Hôn nhân theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ một vợ một chồng, vợ
chồng bình đẳng. Cha mẹ có trách nhiệm nuôi dạy con cái thành những công dân tốt. Con
cháu có bổn phận kính trọng và chăm sóc ông bà, cha mẹ. Nhà nước và xã hội không thừa
nhận việc phân biệt đối xử với các con”.
Để đảm bảo thực hiện đúng đắn, đầy đủ chế độ HN&GĐ mới tiến bộ và tuân thủ triệt để
Hiến pháp, Bộ luật Hình sự năm 1985, cũng như BLHS năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009
đều đã quy định cụ thể các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ, góp phần ngăn chặn, hạn chế và từng
bước xóa bỏ những tàn tích của chế độ HN&GĐ phong kiến lỗi thời, lạc hậu.
Trong những năm gần đây, tình hình tội phạm có chiều hướng gia tăng và diễn biến
phức tạp. Tình trạng suy thoái về chính trị, đạo đức, lối sống, kể cả trong lĩnh vực HN&GĐ
ngày càng nghiêm trọng. Đáng chú ý là tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng,
con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình. Tội phạm này có xu hướng ngày càng gia tăng cả
về số lượng cũng như tính chất và mức độ nguy hiểm, gây dư luận xấu trong xã hội. Khi xã
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang 1
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
dưỡng mình theo Luật Hình sự Việt Nam hiện hành như: khái niệm, dấu hiệu pháp lý, trách
nhiệm hình sự đối với người phạm tội; phân biệt tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,
vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình với một số tội phạm khác trong
BLHS; đồng thời đi sâu tìm hiểu tình hình tội phạm này trên thực tế, nguyên nhân và điều
kiện phạm tội cũng như những bất cập còn tồn tại để từ đó tìm ra các giải pháp cụ thể nhằm
nâng cao hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm này, góp phần ổn định
tình hình an ninh trật tự xã hội.
3. Phạm vi nghiên cứu
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang 2
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
Luận văn tốt nghiệp
Tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…
Bạo lực gia đình có thể được thực hiện dưới nhiều hành vi và hình thức khác nhau và
chịu sự điều chỉnh của nghiều ngành luật khác nhau như Luật HN&GĐ, Luật Phòng, chống
bạo lực gia đình,… Tuy nhiên, trong phạm vi bài viết này người viết chỉ tập trung nghiên
cứu vấn đề này dưới góc độ pháp lý hình sự đã được cụ thể hóa tại Điều 151 BLHS hiện
hành đó là tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công
nuôi dưỡng mình trên địa bàn cả nước trong giai đoạn hiện nay.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để hoàn thành bài viết của mình, người viết đã vận dụng một số phương pháp để phục
vụ cho việc nghiên cứu như:
- Phương pháp phân tích luật viết để tìm hiểu các quy định của pháp luật.
- Phương pháp suy lý mạnh để khẳng định tính nguyên tắc trong Luật Hình sự.
1.1.1 Khái quát về các tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ
Ngày nay, cùng với sự phát triển của nền kinh tế xã hội đã kéo theo nhiều vấn đề mới
nảy sinh mang tính toàn cầu như: ô nhiễm môi trường, thiên tai, dịch bệnh,… đó là những hệ
quả của quá trình phát triển. Tuy nhiên, có một sự thay đổi mà không ai ngờ đến khi xã hội
ngày càng phát triển đó là sự suy thoái về đạo đức, nhân cách của con người mà điều đáng
buồn hơn là sự suy thoái đó xảy ra trong chính ngôi nhà của họ, đối với chính những người
thân của họ. Những tưởng khi xã hội phát triển, nhận thức cũng như trình độ của con người
ngày càng nâng cao thì họ sẽ nhận thức được vai trò cũng như trách nhiệm của mình đối với
mọi người xung quanh nói chung và các thành viên trong gia đình nói riêng nhưng họ đã đi
ngược lại với điều đó.
Đảng và Nhà nước ta rất coi trọng việc xây dựng và phát triển gia đình và đã chọn ngày
28/6 hằng năm là “Ngày gia đình Việt Nam”. Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X
của Đảng cộng sản Việt Nam đã nhấn mạnh: “Phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp
của gia đình Việt Nam, thích ứng với những đòi hỏi của quá trình Công nghiệp hóa, hiện đại
hóa đất nước. Xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc và bền vững, thực sự
là tổ ấm của mỗi người, là tế bào lành mạnh của xã hội, là môi trường quan trọng hình
thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách con người, bảo tồn và phát huy văn hóa tru yền
thống tốt đẹp, tạo nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Ngày
10/5/2005 Thủ tướng Chính phủ cũng đã ra Quyết định số 106/2005/QĐ-TTCP về việc phê
duyệt chiến lược xây dựng gia đình Việt Nam giai đoạn 2005-2010 khẳng định: “Gia đình là
một trong những nhân tố quan trọng quyết định sự phát triển bền vững của xã hội, sự thành
công của sự nghiệp CNH, HĐH đất nước và xây dựng CNXH”. Bên cạnh đó, Quyết định số
629/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt chiến lược phát triển gia đình Việt
Nam đến năm 2020, tầm nhìn 2030 cũng đã nhấn mạnh một lần nữa vai trò của gia đình,
theo đó “Gia đình là tế bào của xã hội, là môi trường quan trọng hình thành, nuôi dưỡng và
giáo dục nhân cách, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống tốt đẹp , chống lại các tệ nạn
xã hội, tạo nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.
Gia đình là tế bào của xã hội được hình thành, duy trì và củng cố dựa trên hai mối quan
hệ hôn nhân và huyết thống là chủ yếu. Gia đình và xã hội có mối quan hệ mật thiết với
nhau, tác động và chi phối qua lại với nhau. Vì vậy, gia đình tốt sẽ là cơ sở hình thành xã hội
nhịn nhau. Người đàn ông là người chồng, người cha trong gia đình phải là trụ cột, chỗ dựa
vững chắc cho vợ con; phải biết yêu thương, quan tâm và chăm sóc vợ con. Người phụ nữ là
người vợ, người mẹ trong gia đình phải biết chăm sóc chồng con, chịu thương, chịu khó
trong lao động, quán xuyến gia đình, tề gia nội trợ, biết nhường nhịn chồng con, biết giáo
dục con cái trở thành người công dân có ích cho gia đình và xã hội.
Để làm sáng tỏ khái niệm các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ trước hết cần làm sáng tỏ
khái niệm HN&GĐ. Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi đã kết hôn theo quy định
của pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn. Khái niệm gia đình rộng hơn khái
niệm hôn nhân. Nếu như hôn nhân thể hiện mối quan hệ giữa người nam và người nữ thì gia
đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do
quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các nghĩa vụ và quyền giữa họ với nhau theo quy định
của pháp luật.
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang 5
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
Luận văn tốt nghiệp
Tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…
Vấn đề tiếp theo là làm sáng tỏ khái niệm các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ. Trong
Khoa học pháp lý Hình sự, các nhà hình sự học đã đưa ra các khái niệm các tội xâm phạm
chế độ HN&GĐ như sau:
Theo Tiến sĩ Cao Thị Oanh, tác giả giáo trình Luật Hình sự Việt Nam phần các tội
phạm, thì “Các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm
phạm chế độ hôn nhân gia đình, gây thiệt hại cho các bên trong quan hệ HN&GĐ qua việc
Phạm Văn Beo, Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam, quyển 2, phần các tội phạm, Nxb chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010,
tr. 244
2
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang 6
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
Luận văn tốt nghiệp
Tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…
HN&GĐ thể hiện thái độ nghiêm khắc của Đảng và Nhà nước ta đối với các hành vi này.
Luật Hình sự Việt Nam hiện hành không can thiệp quá sâu vào nội bộ gia đình của từng cá
nhân, chỉ những hành vi xâm phạm rõ ràng là nghiêm trọng, có thể gây thiệt hại đến tính
mạng, sức khỏe của những thành viên trong gia đình, trong qua hệ hôn nhân, có thể gây ảnh
hưởng đến trật tự, an toàn xã hội thì Luật Hình sự mới điều chỉnh, không như pháp luật hình
sự thời phong kiến, điều chỉnh cả những hành vi mà lẽ ra chỉ xâm phạm đến đạo đức như: để
tang, con chồng lấy mẹ kế (khi chồng đã chết),…
Để đảm bảo việc thực hiện nghiêm chỉnh Luật HN&GĐ, trên cơ sở kế thừa và sửa đổi,
bổ sung những quy định tại Chương V Phần các tội phạm của BLHS năm 1985, BLHS hiện
hành đã quy định Các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ tại Chương XV phần các tội phạm.
Biện pháp hình sự được xây dựng trên cơ sở kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục, thuyết
phục và cưỡng chế nhằm đảm bảo cho mọi hành vi vi phạm chế độ HN&GĐ được phát hiện
nhanh chóng, kịp thời và xử lý nghiêm minh. Chỉ xử lý hình sự những hành vi vi phạm này
trong những trường hợp thật sự cần thiết và khi các biện pháp giáo dục, phòng ngừa khác
không đạt hiệu quả.
hoạt động đúng đắn của các cơ quan nhà nước trong hoạt động đăng ký kết hôn. Việc quy
định các tội xâm phạm đến chế độ HN&GĐ không chỉ bảo vệ chế độ HN&GĐ tự nguyện,
tiến bộ mà còn bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và các quyền lợi hợp pháp
khác của công dân.
Nhóm các tội phạm được quy định trong Chương XV BLHS hiện hành xâm hại vào hai
quan hệ xã hội khác nhau đó là quan hệ HN&GĐ. Tuy nhiên, hai nhóm quan hệ này có quan
hệ mật thiết với nhau: hôn nhân là cơ sở của gia đình còn gia đình hạnh phúc giữ cho hôn
nhân bền vững. Cho nên, các nhà làm luật quy định các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ vào
cùng một chương. Vì vậy, căn cứ vào khách thể trực tiếp bị xâm hại mà có thể chia các tội
phạm này thành 2 nhóm:
- Nhóm các tội xâm phạm chế độ hôn nhân bao gồm: tội cưỡng ép kết hôn hoặc cản trở
hôn nhân tự nguyện, tiến bộ (Điều 146 BLHS), tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng (Điều
147 BLHS), tội tổ chức tảo hôn, tội tảo hôn (Điều 148BLHS), tội đăng ký kết hôn trái pháp
luật (Điều 149 BLHS), tội loạn luân (Điều 150 BLHS).
- Nhóm các tội xâm phạm chế độ gia đình bao gồm: tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà,
cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình (Điều 151 BLHS) và tội từ
chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng (Điều 152 BLHS).
1.1.2.2 Mặt khách quan của tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ
Mặt khách quan của đa số các tội phạm quy định trong Chương XV được thể hiện cả
dạng hành động và không hành động. Một số tội phạm chỉ có thể được thực hiện ở dạng
hành động như: tội vi phạm chế độ một vợ một chồng (Điều 147), tội tổ chức tảo hôn, tội tảo
hôn (Điều 148), tội đăng ký kết hôn trái pháp luật (Điều 149), tội loạn luân (Điều 150), tội
ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng
mình (Điều 151). Riêng tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng được thực hiện ở
dạng không hành động.
Hành vi khách quan của các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ có khác nhau về hình thức
thể hiện, nhưng đều có cùng tính chất gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại trực tiếp cho
các quan hệ HN&GĐ. Quan hệ này được ghi nhận trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật
khác.
Hình phạt của mỗi tội phạm được quy định trong từng điều luật. Đa số các tội phạm
trong chương này là các tội ít nghiêm trọng nên có khung hình phạt thấp, mức cao nhất của
khung hình phạt đối với hầu hết những tội này là từ ba năm tù trở xuống, chỉ có tội loạn luân
là tội nghiêm trọng, có khung hình phạt đến năm năm tù (ngoài ra còn có hình phạt bổ sung
là cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ một đến năm năm).
1.1.2.4 Chủ thể của tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ
Chủ thể của tội phạm nói chung và các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ nói riêng là
người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, nhưng không phải ai thực hiện hành vi nguy
hiểm cho xã hội cũng đều là chủ thể của tội phạm này, mà chỉ có những người có năng lực
trách nhiệm hình sự mới là chủ thể của tội phạm.
Đối với các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ, người từ đủ 16 tuổi trở lên mới trở thành
chủ thể của tội phạm này, vì hầu hết các tội phạm quy định tại chương XV thì không có tội
nào là tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng mà hầu hết là tội phạm ít nghiêm
trọng, chỉ có một tội nghiêm trọng, đó là tội loạn luân (Điều 150).
Trong một số trường hợp chỉ một hoặc một số người mới là chủ thể của tội phạm - chủ
thể đặc biệt. Đối với các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ thì chỉ có một trường hợp có chủ thể
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang 9
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
Luận văn tốt nghiệp
Tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…
đặc biệt, đó là tội đăng ký kết hôn trái pháp luật, chỉ người có trách nhiệm trong việc đăng
ký kết hôn mới có thể là chủ thể của tội phạm này.
1.1.3 Những điểm mới của tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ của Bộ luật Hình sự
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang 10
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
Luận văn tốt nghiệp
Tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…
pháp luật đồng thời cũng nhằm đề cao trách nhiệm chăm sóc nhau giữa những người trong
quan hệ gia đình. Thông qua đó để đề cao giáo dục các thành viên trong gia đình về các
chuẩn mực, giá trị đạo đức.
Thứ ba, về các tình tiết là yếu tố định tội, định khung hình phạt trong các tội xâm
phạm chế độ HN&GĐ, BLHS hiện hành đã quy định rõ và chi tiết hơn, đặc biệt hầu hết các
tôi xâm phạm chế độ HN&GĐ (trừ tội loạn luân) đều có yếu tố xác định ranh giới giữa hành
vi tội phạm với hành vi chỉ bị xử lý hành chính. Đây là điểm mới cơ bản so với BLHS năm
1985 quy định về các tội phạm này. Tên tội danh, các khái niệm, các thuật ngữ cũng được
sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với thực tiễn xét xử và quy định của các ngành luật khác. Cụ
thể:
- Tội cƣỡng ép kết hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ (Điều 146), được
bổ sung tình tiết “đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm” là yếu
tố định tội và cũng là tình tiết phân biệt hành vi tội phạm với hành vi chưa phải là tội phạm;
mức cao nhất của hình phạt cải tạo không giam giữ là đến ba năm, trong khi đó mức hình
phạt này quy định tại Điều 146 BLHS năm 1985 là đến một năm.
- Tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng (Điều 147), được bổ sung một số trường hợp
được coi là tình tiết định tội, nhưng thực chất chỉ quy định rõ và cụ thể hơn so với Điều 144
BLHS năm 1985 quy định về tội phạm này chứ không phải là tình tiết định tội mới. Các tình
tiết đó là: “người chưa có vợ, chưa có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với
điều luật cũng quy định mức cao nhất của hình phạt cải tạo không giam giữ là đến ba năm,
trong khi đó mức hình phạt này quy định tại Điều 147 BLHS năm 1985 chỉ đến một năm.
- Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dƣỡng (Điều 152), là tội phạm mới mà
BLHS năm 1985 không quy định. Sự quy định mới này là rất cần thiết nhằm đảm bảo quyền
của người được người khác nuôi dưỡng theo quy dịnh của pháp luật đồng thời cũng nhằm đề
cao trách nhiệm chăm sóc nhau giữa những người trong quan hệ HN&GĐ.
Các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ hầu như không quy định hình phạt bổ sung (trừ tội
đăng ký kết hôn trái pháp luật). BLHS Việt Nam 1985 cũng chỉ quy định hình phạt bổ sung
đối với hai tội (Điều 148 và Điều 149) nhưng cả hai tội này đã được chuyển về Chương XII
và XIX BLHS hiện hành.
Tóm lại, như chúng ta đã biết, lĩnh vực HN&GĐ là một trong những lĩnh vực riêng và
đặc biệt, và các quy phạm xảy ra trong các lĩnh vực này chủ yếu được xử lý bằng biện pháp
giáo dục, thuyết phục, phòng ngừa và xử phạt hành chính. Chỉ xử lý hành vi vi phạm bằng
biện pháp hình sự khi thật sự cần thiết và khi các biện pháp giáo dục phòng ngừa khác không
hiệu quả.
1.1.4 Một số điều cần lưu ý khi áp dụng các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ
Để có sự thống nhất về nhận thức và áp dụng pháp luật trong công tác điều tra, truy tố
và xét xử các hành vi phạm tội thuộc Chương XV- Các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ trong
BLHS hiện hành, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ
Tư pháp đã ban hành Thông tư liên tịch số 01/TTLT ngày 25 tháng 9 năm 2001, hướng dẫn
một số điểm trong chương “Các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ”. Từ đó, ta có thể rút ra một
số điểm đáng lưu ý như sau:
Thứ nhất, về tình tiết “đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm” trong
cấu thành tội phạm đối với các tội: tội cưỡng ép kết hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện,
tiến bộ (Điều 146 BLHS), tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng (Điều 147 BLHS), tội tổ
chức tảo hôn, tội tảo hôn (Điều 148 BLHS), tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ
chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình (Điều 151 BLHS), tội từ chối hoặc trốn
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang 12
thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội phạm đó,… Tuy nhiên, đối với từng loại tội phạm
cụ thể cần lưu ý một số vấn đề sau:
- Về hành vi “dùng thủ đoạn khác” trong tội cưỡng ép kết hôn hoặc cản trở hôn nhân tự
nguyện, tiến bộ (Điều 146 BLHS) cần được hiểu là buộc một bên hoặc cả hai bên đi xa để
nhằm chia rẽ họ, bắt cóc người không muốn lấy mình làm vợ hoặc làm chồng để buộc họ kết
hôn trái ý muốn; một bên gia đình tiến hành dựng vợ, gả chồng cho người thân của mình với
người khác trái ý muốn của người đó nhằm chia rẽ người thân đó với người mà họ tự nguyện
kết hôn…
- Về tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng (Điều 147 BLHS) thì hành vi “chung sống
như vợ chồng” cần được hiểu là người đang có vợ, có chồng chung sống với người khác
hoặc người chưa có vợ, có chồng mà lại chung sống với người mà mình biết rõ là đang có
5
Điều 11 Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính năm 2002, sửa đổi, bổ sung năm 2007, 2008
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang 13
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
Luận văn tốt nghiệp
Tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…
chồng, có vợ một cách công khai hoặc không công khai nhưng cùng sinh hoạt chung như
một gia đình. Việc chung sống như vợ chồng thường được chứng minh bằng việc có con
chung, được xã hội và hàng xóm xung quanh coi như vợ chồng, có tài sản chung đã được gia
Trang 14
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
Luận văn tốt nghiệp
Tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…
(điểm e khoản 2 Điều 111 BLHS) hoặc tội hiếp dâm trẻ em (điểm a khoản 2 Điều 112
BLHS). Nếu hành vi loạn luân kèm theo dấu hiệu quan hệ lệ thuộc khiến bên kia phải miễn
cưỡng giao cấu, thì tùy trường hợp người thực hiện hành vi đó phải chịu trách nhiệm hình sự
về tội cưỡng dâm (điểm d khoản 2 Điều 113 BLHS) hoặc tội cưỡng dâm trẻ em (điểm a
khoản 2 Điều 114 BLHS). Trong mọi trường hợp hành vi loạn luân được thực hiện đối với
trẻ em dưới 13 tuổi, thì người thực hiện hành vi loạn luân phải bị truy cứu trách nhiệm hình
sự về tội hiếp dâm trẻ em (điểm a khoản 2 Điều 112 BLHS).
- Về tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công
nuôi dưỡng mình (Điều 151 BLHS) thì một người có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi
có hành vi khách quan thuộc một trong hai trường hợp sau đây:
+ Người đó có hành vi ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu,
người có công nuôi dưỡng mình gây hậu quả nghiêm trọng .
+ Người đó có hành vi ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu,
người có công nuôi dưỡng mình mặc dù không gây hậu quả nghiêm trọng nhưng đã bị cơ
quan Nhà nước hoặc cấp có thẩm quyền xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm,
tức là vẫn tiếp tục ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có
công nuôi dưỡng mình.
- Về chủ thể của tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng (Điều 152 BLHS) là
người có nghĩa vụ, trách nhiệm cấp dưỡng cho người khác theo quy định của pháp luật (có
thể là cha, mẹ đối với con nhỏ, con đối với cha, mẹ già yếu, giữa vợ và chồng sau khi ly
minh các hành vi vi phạm pháp luật về HN&GĐ.
1.2 Khái quát chung về tội ngƣợc đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con,
cháu, ngƣời có công nuôi dƣỡng mình
1.2.1 Khái niệm về tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu,
người có công nuôi dưỡng mình
- Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có
năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ
quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế,
nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ
chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích
hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật XHCN.6
Về khái niệm ngược đãi và hành hạ thì có nhiều cách định nghĩa khác nhau về vấn đề
này. Theo quan điểm của luật gia Trần Minh Hưởng trong cuốn Tìm hiểu Bộ luật Hình sự
nước Cộng hòa XHCN Việt Nam thì:
+ Ngược đãi thường được thể hiện ở việc đối xử tồi tệ như: thường xuyên mắng chửi,
xỉ vả, để đói rách, để ở nơi khổ cực mặc dù có điều kiện tốt hơn, gây đau đớn về thể xác và
tinh thần.
+ Hành hạ là dùng vũ lực, tác động vật chất lên thân thể của người bị hành hạ như:
đấm, đá, đánh, bắt làm những việc nặng nhọc quá sức,… gây đau đớn về thể chất nhưng
chưa đến mức độ thương tích. Hành vi hành hạ được lặp đi lặp lại nhiều lần.
Theo quan điểm của Tiến sĩ Phạm Văn Beo thì:
+ Hành hạ là hành vi đối xử tàn ác người lệ thuộc mình làm cho họ đau đớn, khổ sở
như đánh đập, gây đau đớn, khổ sở về thể chất, tuy chưa đến mức gây thương tích hoặc gây
tổn hại đáng kể đến sức khỏe của nạn nhân nhưng lại diễn ra có tính hệ thống.
6
Khoản 1 Điều 8 Bộ luật Hình sự nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009, Nxb Chính
trị quốc gia, Hà Nội, 2012
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
dưỡng mình có một số điểm đáng chú ý, giúp ta có thể phân biệt tội danh này với các tội
danh khác như:
- Về phƣơng diện lý luận: Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng con,
cháu, người có công nuôi dưỡng mình có hai hành vi cơ bản là ngược đãi và hành hạ nhưng
được thực hiện với rất nhiều cách thức khác nhau như: đánh đập, chửi, bỏ đói, nhốt, trói,…
và thực hiện với nhiều đối thượng khác nhau như: ông bà, cha mẹ, vợ chồng con, cháu,
người có công nuôi dưỡng và những người này phải là người thân thích của người thực hiện
hành vi phạm tội. Đây là đặc điểm cơ bản để phân biệt tội này với một số tội phạm khác
trong BLHS. Và hành vi ngược đãi hoặc hành hạ phải được thực hiện một cách có hệ thống,
7
Phạm Văn Beo, Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam, quyển 2, phần các tội phạm, Nxb chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010
tr. 248
8
Thông tư liên tịch số 01/2001/TTLT-BTP-BCA-TANDTC-VKSNDTC ngày 25/9/2001 Về việc hướng dẫn áp dụng
các quy định tại Chương XV “Các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ” của Bộ luật Hình sự năm 1999
GVHD: TS. Phạm Văn Beo
Trang 17
SVTH: Đinh Thị Mộng Cầm
Copyright: Tài liệu đại học ©