TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
BỘ MÔN LUẬT TƯ PHÁP
---

---

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT
NIÊN KHÓA: 2011 – 2015
Đề tài:

TỘI NGƯỢC ĐÃI HOẶC HÀNH HẠ
ÔNG BÀ, CHA MẸ, VỢ CHỒNG, CON, CHÁU,
NGƯỜI CÓ CÔNG NUÔI DƯỠNG MÌNH
TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

Giảng viên hướng dẫn:

Sinh viên thực hiện:

TS. Phạm Văn Beo

Võ Thị Tố Quyên
MSSV: 5115837
Lớp: Luật Tư Pháp 1 - K37

Cần Thơ, tháng 12/2014


Luận văn tốt nghiệp



GVHD: TS. Phạm Văn Beo

SVTH: Võ Thị Tố Quyên


Luận văn tốt nghiệp

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN
--- ---
…………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………

GVHD: TS. Phạm Văn Beo

SVTH: Võ Thị Tố Quyên



1.3 Đặc điểm của tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con,
cháu, người có công nuôi dưỡng mình ................................................................ 10
1.4 Nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha
mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình ................................. 13
1.4.1 Về mặt kinh tế xã hội ................................................................................. 13
1.4.2 Về tâm lý, văn hóa, giáo dục ...................................................................... 13
1.4.3 Về mặt nguyên nhân quản lý trật tự xã hội ................................................. 16

GVHD: TS. Phạm Văn Beo

SVTH: Võ Thị Tố Quyên


Luận văn tốt nghiệp

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…

1.5 Hậu quả của tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con,
cháu, người có công nuôi dưỡng mình ................................................................ 17
1.6 Lịch sử phát triển của pháp luật hình sự Việt Nam về tội ngược đãi hoặc
hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình
............................................................................................................................... 19
1.6.1 Giai đoạn trước năm 1945 .......................................................................... 19
1.6.2 Giai đoạn từ khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công đến khi Bộ
luật hình sự năm 1985 ra đời .............................................................................. 22
1.6.3 Giai đoạn từ khi Bộ luật hình sự năm 1985 ra đời cho đến trước khi ban
hành Bộ luật hình sự năm 1999........................................................................... 24
1.6.4 Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 đến nay .................... 25
1.7 Ý nghĩa của quy định về tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ
chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình ............................................. 26

2.3.1 Phân biệt tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu,
người có công nuôi dưỡng mình với tội bức tử (Điều 100 Bộ luật hình sự hiện
hành) .................................................................................................................. 36
2.3.2 Phân biệt tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu,
người có công nuôi dưỡng mình với tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức
khỏe cho người khác (Điều 104 Bộ luật hình sự hiện hành) ................................ 40
2.3.3 Phân biệt tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu,
người có công nuôi dưỡng mình với tội hành hạ người khác (Điều 110 Bộ luật
hình sự hiện hành) .............................................................................................. 44
2.3.4 Phân biệt tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu,
người có công nuôi dưỡng mình với tội cưỡng ép kết hôn hoặc cản trở hôn nhân
tự nguyện, tiến bộ (Điều 146 Bộ luật hình sự hiện hành) ................................... 47

CHƯƠNG 3. THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÒNG CHỐNG TỘI
NGƯỢC ĐÃI HOẶC HÀNH HẠ ÔNG BÀ, CHA MẸ, VỢ CHỒNG,
CON, CHÁU, NGƯỜI CÓ CÔNG NUÔI DƯỠNG MÌNH Ở VIỆT
NAM........................................................................................................................ 51
3.1 Tình hình tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu,
người có công nuôi dưỡng mình ở Việt Nam ...................................................... 51
3.2 Những bất cập trong quá trình xử lý tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà,
cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình .......................... 55
3.2.1 Bất cập phát sinh từ những quy định của pháp luật hình sự về tội ngược đãi
hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng
mình ................................................................................................................... 55
3.2.2 Bất cập phát sinh từ việc áp dụng pháp luật hình sự về tội ngược đãi hoặc
hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình .. 57
3.2.3 Bất cập khác .............................................................................................. 64
3.3 Giải pháp đấu tranh và phòng chống tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà,
cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình .......................... 67
3.3.1 Hoàn thiện các quy định pháp luật hình sự về tội ngược đãi hoặc hành hạ

năm 1986 đến nay, đã hơn 28 năm thực hiện công cuộc đổi mới. Nền kinh tế của đất
nước ta đã đạt được nhiều thành tựu và ngày càng phát triển trong tất cả các lĩnh vực
của đời sống xã hội. Đó cũng chính là sự nổ lực không ngừng của Đảng, Nhà nước và
nhân dân ta. Đáng kể nhất là từ khi Việt Nam gia nhập vào WTO thì nền kinh tế của
đất nước ta đã phát triển một cách vượt bậc. Bên cạnh những mặt tích cực nền kinh tế
thị trường mang lại song vẫn còn tồn tại nhiều mặt tiêu cực như: vấn đề vật chất đang
leo thang, dân số đông vấn đề tìm kiếm việc làm khó khăn,... từ đó phát sinh nhiều vấn
đề xoay quanh vật chất mà nhân cách, đạo đức của con người ngày càng bị tha hóa, xói
mòn. Bên cạnh đó, thì cũng còn tồn tại nhiều suy nghĩ phong kiến cổ hữu, độc đoán
trong xã hội dẫn tới có nhiều tội phạm về ngược đãi hoặc hành hạ những người thân
trong gia đình như ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng
mình. Loại tội phạm này có những suy nghĩ tiêu cực, do nhu cầu bản thân,… đã bất
chấp tất cả để thực hiện hành vi của mình. Nó không những tác động trực tiếp đến đời
sống xã hội mà còn để lại nhiều hệ lụy về sau xã hội, Đảng và Nhà nước ta cần quan
tâm.
Trong những năm gần đây tình hình tội phạm về ngược đãi hoặc hành hạ ông
bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình không những không
giảm mà còn càng ngày càng gia tăng với những hành vi mà tội phạm thực hiện một
cách dã man và tàn ác. Hậu quả của tội này gây ra là một vấn đề đặc biệt nghiêm trọng
nó không chỉ gây tổn thương đến cuộc sống, sức khỏe, danh dự của các thành viên
trong gia đình, mà còn vi phạm tới các chuẩn mực xã hội, tiếp tay cho sự gia tăng của
các tệ nạn như: ma túy, mại dâm, người lang thang cơ nhỡ, nạn buôn bán trẻ em và
phụ nữ,… Qua đó cho thấy hành vi đó không còn là việc nội bộ tự giải quyết trong
mỗi gia đình, mà đã trở thành một tệ nạn cần có sự quan tâm của toàn xã hội. Những
hậu quả mà loại tội phạm này đã gây ra để lại gánh nặng cho xã hội. Bởi vì, mỗi gia
đình là một tế bào của xã hội nếu như tế bào này bị tổn thương thì ảnh hưởng đến toàn
xã hội. Việc xem thường pháp luật, xem thường tính mạng của người khác đây cũng
chính là một phần nguyên nhân dẫn đến tội phạm này có xu hướng tăng cao. Chính
những đều này đã làm cho giá trị đạo đức của người Việt Nam ngày đang dần dần mất
đi nhiều đức tính tốt đẹp. Nguy hiểm hơn nữa, kẻ phạm tội thường xuyên đánh đập,

người viết quyết định chọn đề tài “Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ
chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình trong luật hình sự Việt Nam” để
làm đề tài nghiên cứu cho luận văn tốt nghiệp của mình.
2. Mục tiêu nghiên cứu đề tài
Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có
công nuôi dưỡng mình là một loại tội phạm có những hành vi gây ra hệ lụy về sau rất
lớn, nó có thể ảnh hưởng tới cả cuộc đời của một con người, những hành vi đó chiếm
tỉ lệ rất ít nhưng hậu quả mà nó để lại vô cùng to lớn. Hành vi này đã làm cho xã hội
quan tâm và lên án. Trong nội dung đề tài này người viết nghiên cứu các dấu hiệu cấu
thành tội phạm như: mặt khách quan, mặt khách thể, mặt chủ quan và mặt chủ thể của
tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi
dưỡng mình, khung hình phạt, phân tích cụ thể từng hành vi của tội này và so sánh với
các tội khác để tìm ra hành vi nào nguy hiểm nhất để từ đó người viết đưa ra một số
giải pháp cụ thể để hoàn thiện những quy định trong luật hình sự Việt Nam cũng như
góp phần vào việc đấu tranh phòng chống tội phạm để đất nước ta ngày càng phát triển
văn minh hơn, nhân dân ta được ấm no hạnh phúc hơn.
3. Đối tượng nghiên cứu
Trong đề tài người viết chỉ tập trung nghiên cứu những vấn đề về lý luận và
thực tiễn về tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có

GVHD: TS. Phạm Văn Beo

2

SVTH: Võ Thị Tố Quyên


Luận văn tốt nghiệp

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…

dưỡng mình;
Chương 3. Thực trạng và giải pháp phòng chống tội ngược đãi hoặc
hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình ở
Việt Nam.

GVHD: TS. Phạm Văn Beo

3

SVTH: Võ Thị Tố Quyên


Luận văn tốt nghiệp

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…

CHƯƠNG 1
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI NGƯỢC ĐÃI HOẶC HÀNH HẠ
ÔNG BÀ, CHA MẸ, VỢ CHỒNG, CON, CHÁU,
NGƯỜI CÓ CÔNG NUÔI DƯỠNG MÌNH
TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
Khi nghiên cứu bất kỳ một đề tài khoa học nào thì việc tìm hiểu những cơ sở lý
luận để thấy được những vấn đề chung nhất, khái quát nhất nhằm giúp cho người đọc
nắm được những phần cơ bản đầu tiên trong đề tài của mình là việc làm quan trọng và
hết sức cần thiết. Và đề tài nghiên cứu về tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,
vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình trong luật hình sự Việt Nam
cũng không ngoại lệ. Trong chương 1 này, đầu tiên người viết đề cập đến là khát quát
chung về nhóm tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, từ đó đi đến cơ sở lý luận
của tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công
nuôi dưỡng mình như những khái niệm, đặc điểm, nguyên nhân và điều kiện dẫn đến


Luận văn tốt nghiệp

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…

văn hóa dân tộc Việt Nam vốn được xây dựng từ hàng nghìn năm. Một trong sự bền
vững của gia đình là chế độ hôn nhân và gia đình, sự cư xử đúng đắn của các thành
viên trong gia đình. Do tầm quan trọng đặc biệt như vậy nên để bảo vệ cuộc sống gia
đình Bộ luật hình sự đã dành một chương riêng nhằm trừng trị đối với những hành vi
xâm phạm vào chế độ hôn nhân và gia đình. Mặc dù được quy định cụ thể ở một
chương của Bộ luật hình sự nhưng hiện nay chưa thống nhất một khái niệm chung về
tội này và còn nhiều quan niệm khác nhau trong giới luật học giai đoạn hiện nay.
Chẳng hạn: “Các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình được hiểu là các
hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm đến một nhóm các quan hệ xã hội cùng tính
chất là các quan hệ về hôn nhân – gia đình, về nghĩa vụ cấp dưỡng”.3
Có quan niệm cho rằng: “Các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình là
những hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại
cho các quan hệ phát sinh trong cuộc sống gia đình”.4
Còn có quan niệm cho rằng: “Các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình là
những hành vi gây nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do
người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý, xâm phạm đến toàn
bộ những quy định của pháp luật về kết hôn, ly hôn, nghĩa vụ và quyền lợi của vợ và
chồng, cha mẹ và con cái, giữa những thành viên khác trong gia đình,... những vấn đề
khác có liên quan trong gia đình”.5
Bên cạnh đó còn có quan niệm như sau: “Các tội xâm phạm chế độ hôn nhân
và gia đình là những hành vi gây nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm chế độ hôn nhân và
gia đình, gây thiệt hại cho các bên trong quan hệ hôn nhân và gia đình qua việc vi
phạm các quy định của Nhà nước về hôn nhân và gia đình”.6
Tóm lại, có thể hiểu các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình là những
hành vi gây nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có

đình
* Về mặt khách thể của tội phạm:
- Khách thể của tội phạm nói chung là hệ thống các quan hệ xã hội bị tội
phạm xâm hại, trực tiếp hoặc gián tiếp ảnh hưởng đến lợi ích và sự tồn tại của giai cấp
thống trị được nhà nước (đại diện cho giai cấp thống trị) bảo vệ bằng các quy phạm
pháp luật hình sự7. Khách thể của các tội phạm xâm chế độ hôn nhân và gia đình nói
riêng là toàn bộ những quy định của pháp luật về kết hôn, ly hôn, nghĩa vụ và quyền
giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và con, giữa các thành viên khác trong gia đình, cấp
dưỡng, xác định cha, mẹ, con, con nuôi, giám hộ, quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu
tố nước ngoài và những vấn đề khác liên quan đến hôn nhân và gia đình (chế độ hôn
nhân và gia đình).
- Các tội phạm này không chỉ xâm phạm đến chế độ hôn nhân và gia đình
mà trong một số trường hợp còn trực tiếp xâm phạm và gây thiệt hại về tính mạng, sức
khỏe, danh dự, nhân phẩm của con người. Việc quy định các tội xâm phạm đến chế độ
hôn nhân và gia đình tự nguyện, tiến bộ mà còn bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự,
nhân phẩm và các quyền lợi hợp pháp khác của công dân.
* Về mặt khách quan của tội phạm:
- Mặt khách quan của tội phạm là tổng hợp tất cả các biểu hiện của tội phạm
diễn ra và tồn tại bên ngoài thế giới khách quan.8
- Hành vi khách quan của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình có
khác nhau về hình thức thể hiện, nhưng đều có cùng tính chất gây thiệt hại hoặc đe dọa
gây thiệt hại trực tiếp cho quan hệ hôn nhân và gia đình mới, tiến bộ xã hội chủ nghĩa.
Những hình thức thể hiện hành vi khách quan có thể là:
+ Hành vi cưỡng ép kết hôn;
+ Hành vi cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ;
+ Hành vi kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác trái
pháp luật;
+ Hành vi tổ chức tảo hôn;
+ Hành vi duy trì quan hệ vợ chồng trái pháp luật với người chưa đủ tuổi
kết hôn;

- Hậu quả phạm tội không phải là dấu hiệu bắt buộc thuộc về mặt khách
quan của tất cả các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, tuy nhiên mặt khách
quan trong cấu thành tội phạm của một số tội như: tội vi phạm chế độ một vợ, một
chồng; tội ngược đãi hoặc hành vi hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người
có công nuôi dưỡng mình; tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng các tội này
đòi hỏi hậu quả nghiêm trọng phải xảy ra nếu trước đó chủ thể không bị xử phạt hành
chính về một trong những hành vi đã liệt kê trong điều luật về tội phạm nói trên nhưng
chưa hết thời hạn để được coi là chưa bị xử phạt hành chính theo quy định của pháp
luật. Nếu cấu thành khách quan của tội phạm cụ thể đòi hỏi dấu hiệu hậu quả nghiêm
trọng phải xảy ra thì trong trường hợp này cần phải xác định mức độ hậu quả thực tế
xảy ra và mối quan hệ nhân quả giữa hậu quả đó và hành vi khách quan phạm tội. Các
tội phạm khác không đòi hỏi hậu quả phạm tội xảy ra, chỉ cần chủ thể thực hiện hành
vi khách quan được mô tả trong cấu thành tội phạm thì coi như tội phạm đã hoàn
thành, có nghĩa là các tội phạm này đều là các tội có cấu thành tội phạm hình thức.
* Về mặt chủ thể của tội phạm:
- Chủ thể của tội phạm trước hết là con người và con người đó phải có năng
lực trách nhiệm hình sự9. Về chủ thể của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia
đình là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự
theo Điều 12 Bộ luật hình sự hiện hành. Tuy nhiên, do đặc thù của các tội xâm phạm
chế độ hôn nhân và gia đình nên chủ thể của các tội phạm chương này thường là người
đã thành niên. Trong một số trường hợp chỉ một hoặc một số người mới là chủ thể của
tội phạm, khoa học luật hình sự gọi là chủ thể đặc biệt. Trường hợp có chủ thể đặc biệt
đó là: tội đăng ký kết hôn trái pháp luật chỉ có người có trách nhiệm trong việc đăng

9

Phạm Văn Beo, Luật hình sự - Quyển 1 (phần chung), Nxb. Chính trị quốc gia, 2010, tr. 193.

GVHD: TS. Phạm Văn Beo


và gia đình được quy định là ít nghiêm trọng. Về hình phạt của nhóm tội xâm phạm
chế độ hôn nhân và gia đình các hình phạt chính được áp dụng phổ biến là phạt cảnh
cảo, cải tạo không giam giữ đến 3 năm. Hình phạt tù được áp dụng từ 3 tháng đến năm
năm chỉ có một trường hợp quy định cao nhất đến năm năm tù đó là trường hợp phạm
tội loạn luân ở Điều 150 Bộ luật hình sự hiện hành. Ngoài ra còn có hình phạt bổ sung
cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ một năm đến năm năm đó là trường hợp phạm
tội đăng ký kết hôn trái pháp luật ở Điều 149 Bộ luật hình sự hiện hành.
1.2 Khái niệm tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu,
người có công nuôi dưỡng mình
Điều 151 Bộ luật hình sự hiện hành quy định hai tội danh cụ thể như sau:
+ Tội ngược đãi ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi
dưỡng mình;
+ Tội hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi
dưỡng mình.
10

Phạm Văn Beo, Luật hình sự - Quyển 1 (phần chung), Nxb. Chính trị quốc gia, 2010, tr. 209.

GVHD: TS. Phạm Văn Beo

8

SVTH: Võ Thị Tố Quyên


Luận văn tốt nghiệp

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…

1.2.1 Khái niệm tội ngược đãi ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có

Nội, 2012, tr. 261.
12
Vũ Mạnh Thông – Đoàn Tấn Minh, Bình luận Bộ luật hình sự (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009 có hiệu
lực từ ngày 01 - 01 - 2010), Nxb. Lao động - Xã hội, 2010, tr. 217.
13

Nguyễn Ngọc Điệp, Tìm hiểu các tội xâm phạm chế độ hôn nhân – gia đình và các tội phạm đối với người

chưa thành niên (biên soạn theo Bộ luật hình sự 1999 và những tài liệu mới nhất), Nxb. Phụ nữ, 2000. tr. 24.
14

Phạm Văn Beo, Luật hình sự Việt Nam – Quyển 2 (phần các tội phạm), Nxb Chính trị quốc gia - sự thật, Hà
Nội, 2011, tr. 261.
15
Vũ Mạnh Thông – Đoàn Tấn Minh, Bình luận Bộ luật hình sự (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009 có hiệu
lực từ ngày 01 - 01 - 2010), Nxb. Lao động - Xã hội, 2010, tr. 217 - 218.

GVHD: TS. Phạm Văn Beo

9

SVTH: Võ Thị Tố Quyên


Luận văn tốt nghiệp

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…

Tóm lại, qua các khái niệm trên theo người viết thì tội ngược đãi hoặc hành hạ ông
bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình là việc đối xử tồi tệ

phạm còn xâm phạm đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của nạn nhân.
16

Nguyễn Ngọc Điệp, Tìm hiểu các tội xâm phạm chế độ hôn nhân – gia đình và các tội phạm đối với người
chưa thành niên (biên soạn theo Bộ luật hình sự 1999 và những tài liệu mới nhất), Nxb. Phụ nữ, 2000. tr. 24.
17
Phạm Văn Beo, Luật hình sự Việt Nam - Quyển 1 (phần chung), Nxb. Chính trị quốc gia Hà Nội, 2010, tr. 113
- 114.
18
Phạm Văn Beo, Luật hình sự Việt Nam - Quyển 1 (phần chung), Nxb. Chính trị quốc gia Hà Nội, 2010, tr. 114.

GVHD: TS. Phạm Văn Beo

10

SVTH: Võ Thị Tố Quyên


Luận văn tốt nghiệp

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…

+ Thứ hai, tính trái pháp luật hình sự của hành vi phạm tội. Tính trái pháp
luật hình sự theo cách hiểu của luật hình sự Việt Nam hiện hành là hành vi phạm tội
trái với quy định của Bộ luật hình sự. Nghĩa là khi Bộ luật hình sự quy định một hành
vi nào đó bị cấm thì người phạm tội thực hiện hành vi đó. Ngược lại, khi Bộ luật hình
sự quy định hành vi đó phải được làm thì người phạm tội không làm hoặc làm không
hết trách nhiệm và khả năng của mình19. Tuy nhiên, do kỹ thuật lập pháp, nên Bộ luật
hình sự chỉ quy định hành vi nào là tội phạm mà không quy định quy phạm nào là cấm
đoán (không được làm hoặc phải làm) như các văn bản pháp luật khác. Những hành vi

Phạm Văn Beo, Luật hình sự Việt Nam - Quyển 1 (phần chung), Nxb. Chính trị quốc gia Hà Nội, 2010, tr. 121.
22
Đinh Văn Quế, Tìm hiểu tội phạm trong Bộ luật hình sự năm 1999, Nxb. Tp. Hồ Chí Minh, 2001, tr. 37.
23
Phạm Văn Beo, Luật hình sự Việt Nam - Quyển 1 (phần chung), Nxb. Chính trị quốc gia Hà Nội, 2010, tr. 125.
20

GVHD: TS. Phạm Văn Beo

11

SVTH: Võ Thị Tố Quyên


Luận văn tốt nghiệp

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…

này ở phần trong định nghĩa tội phạm tại Điều 8 Bộ luật hình sự hiện hành, nhưng
không vì thế mà cho rằng tính chịu hình phạt chỉ là hệ quả tất yếu của tội phạm, chứ
không phải là một đặc điểm của tội phạm. Tính chịu hình phạt được coi là một thuộc
tính của tội phạm là vì nó được xác định bởi tính nguy hiểm cho xã hội và tính trái
pháp luật hình sự. Chỉ có hành vi được coi là tội phạm thì mới chịu hình phạt và hình
phạt do nhà nước quy định trong Bộ luật hình sự mà chỉ có tòa án mới có quyền quyết
định đối với người phạm tội24. Về hình phạt cơ bản của tội này sẽ được người viết nêu
rõ trong chương 2.
- Bên cạnh đó, thì tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con,
cháu, người có công nuôi dưỡng mình còn có một số đặc điểm đáng chú ý khác như:
+ Xét về phía người thực hiện hành vi ở tội này phải là những người thân
thích của người thực hiện hành vi đối với nạn nhân, nếu có hành vi ngược đãi hoặc

12

SVTH: Võ Thị Tố Quyên


Luận văn tốt nghiệp

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…

những gia đình bất hòa, không hạnh phúc, không lành mạnh, thường xuyên cờ bạc,
rượu chè hoặc các tệ nạn xã hội khác.
1.4 Nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha
mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình
1.4.1 Về mặt kinh tế xã hội
Mặc dù Đảng và Nhà nước ta đang từng bước xây dựng đường lối, chính sách
đổi mới từng bước hiện đại nhưng nền kinh tế của nước ta còn chậm phát triển chưa
sánh kịp với các nước bạn bè trên thế giới. Bởi lẽ, nước ta đã đấu tranh bảo vệ chủ
quyền, bờ cõi đánh đuổi các nước sang xâm chiếm nước ta gần đây nhất là 2 cuộc
kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ để lại nhiều hậu quả khôn lường. Hiện tại nước
ta với Trung Quốc lại đang căng thẳng về vấn đề biển Đông khẳng định chủ quyền
biển đảo. Chính vì những lẽ đó, mà nền kinh tế của nước ta chưa phát triển bằng các
nước bạn trên thế giới. Nền kinh tế khó khăn vấn đề kiếm được đồng tiền rất khó. Một
vấn đề phát sinh từ khó khăn về kinh tế mà chúng ta thường gặp hiện nay là những vấn
đề phát sinh từ tiền bạc, dễ làm cho con người ta đi vào tội lỗi làm nhiều chuyện trái
với luân thường đạo lý. Điển hình như những cặp vợ chồng phải bươn chải vất vả để
kiếm sống thường có sự căng thẳng về thần kinh hơn và do đó dễ nảy sinh mâu thuẫn
dẫn đến tranh cãi trong gia đình và cuối cùng nam giới thường sử dụng quyền lực và
sức mạnh của mình để hành hạ hoặc ngược đãi vợ, con, xem cha mẹ là một gánh nặng
muốn trút bỏ nó. Cũng không ít người suy nghĩ chưa thấu đáo nghĩ ông, bà, cha mẹ đã
già không còn sống được bao lâu mà kinh tế gia đình đang khó khăn hoặc nhu cầu sinh

khó mà làm được. Như chúng ta đã biết thì Việt Nam đã trải qua hàng nghìn năm dưới
chế độ phong kiến và gần một trăm năm dưới ách thống trị thực dân nữa phong kiến.
Suốt trong thời kỳ dài của lịch sử đó tư tưởng chính thống khẳng định vị trí tuyệt đối
của người đàn ông trong xã hội, người chồng, người cha trong gia đình. Mặc dù chế độ
phong kiến đã qua khá lâu nhưng hiện tại nó vẫn còn sức ảnh hưởng đến đời sống, tư
tưởng của những con người hiện tại nó còn tồn tại len lỏi đâu đó trong cuộc sống hiện
đại như ngày nay nó như một kí sinh trùng nguy hiểm miễn có điều kiện thì lập tức tấn
công vào cơ thể sống và hủy hoại tất cả các tế bào. Tình trạng này cho thấy cuộc sống
gia đình ở nhiều nơi còn mang nặng tính gia trưởng, phong kiến. Những tàn tích của
chế độ hôn nhân trước đây chưa được loại bỏ hết. Nhận thức của người chồng, người
cha về sự bình đẳng, tiến bộ trong gia đình còn kém. Ảnh hưởng của nền văn hóa
phong kiến với những quan niệm mang đậm màu sắc định kiến giới, đó là những định
kiến nằm ngay trong truyền thống văn hóa, phong tục tập quán, chuẩn mực đạo đức
bấy lâu nay trong xã hội: tư tưởng trọng nam, khinh nữ; cha mẹ đặt đâu con ngồi đó;
chồng chúa, vợ tôi; tư tưởng gia trưởng; định kiến giới: phụ nữ là người giữ gìn hạnh
phúc gia đình “một điều nhịn là chín điều lành”, phần lớn những sinh hoạt trong gia
đình rất khiếp sợ trước uy lực của người chủ trong gia đình là người chồng, người cha;
tư tưởng coi thường phụ nữ vẫn còn tồn tại, vợ chồng không bình đẳng, người chồng
không cho vợ hoạt động xã hội,… Quan hệ hôn nhân gia đình phong kiến dù đã cố
gắng phá bỏ những tàn tích mà nó để lại nhưng những quan niệm này đã hằn sâu trong
suy nghĩ nó khiến cho người nam giới cho rằng họ có vai trò trụ cột trong gia đình, có
quyền định đoạt mọi việc, họ luôn có tư tưởng mình là “tiếng nói” trong gia đình nên
có thể mắng chửi vợ một vài câu là điều bình thường như một sự thật hiển nhiên là
như vậy, thậm chí tát vợ một vài cái cũng không sao và họ mặc nhiên cho mình cái
quyền được “thượng cẳng chân hạ cẳng tay” với vợ mình như vậy họ chưa hiểu ra rằng
trong xã hội hiện đại ngày nay nếu như họ làm như vậy là đang phạm tội vì hành vi
của họ là đang làm tổn hại đến người khác cụ thể là vợ mình đang được nhà nước bảo
vệ. Nhưng sự nhìn nhận, đấu tranh của người vợ là nạn nhân trước hành vi bị ngược
đãi và hành hạ còn hạn chế, thiếu thẳng thắn, còn cam chịu; họ mang tư tưởng: “xấu
chàng hổ ai”, họ sợ: “vạch áo cho người xem lưng”, hay sợ hàng xóm, bạn bè chê

muộn hoặc là không vâng lời khi cha mẹ chọn ngành cho con thi đại học,... Không
phải đối tượng nào cũng thường dùng nắm đấm để giải quyết mà họ sử dụng thứ còn
đau đớn gấp trăm ngàn lần so với nấm đấm đó là thường xuyên làm nhục, lăng mạ,
chửi mắng nói nặng lời.
Nghiện ngập, rượu chè, cờ bạc, số đề cũng là một trong những nguyên nhân
dẫn đến loại tội phạm này. Rượu chè, cờ bạc không chỉ phá hoại kinh tế gia đình gây
khó khăn túng quẫn mà khi say rượu người ta mất luôn cả tính người. Vì vậy trong
nhiều trường hợp say rượu đã trở thành nguyên nhân trực tiếp đến hành vi man rợ,
cũng chính từ nguyên nhân này, ở nông thôn rất phổ biến dẫn đến tình trạng đánh đập
hành hạ vợ con, bỏ mặc trách nhiệm gia đình gây mâu thuẫn vợ chồng dẫn đến ly hôn
đó là hậu quả của việc uống rượu, cờ bạc trong tầng lớp thanh niên nông thôn và thanh
niên thành thị không có việc làm ổn định. Trong cơn say hay lúc túng quẫn tiền bạc, để
thỏa mãn một nhu cầu cá nhân, người ta có thể bất chấp tất cả để đánh đổi như sẵn
sàng đánh cha, mẹ để lấy được số tiền mà họ đã giành dụm bấy lâu để dưỡng già, hay
tàn nhẫn hơn là bắt cha mẹ già yếu ra đường để đi xin ăn đem tiền về cho người con
hoặc người cháu đó. Nghiện ma túy cũng rất dễ khiến người ta di đến hành vi bạo lực
bởi nó làm thay đổi suy nghĩ của con người, mỗi lần lên cơn thèm thuốc con người mất
đi khả năng tự chủ làm cho con người thô bạo hơn và không cần suy nghĩ người ta sẽ
làm tình hình trở nên căng thẳng lên và biến mâu thuẫn thành bạo lực bất chấp tất cả
để có tiền tiêm chích ma túy.

GVHD: TS. Phạm Văn Beo

15

SVTH: Võ Thị Tố Quyên


Luận văn tốt nghiệp


khó khăn, học vấn thấp, thiếu hiểu biết về pháp luật, công việc không ổn định. Tình
trạng này không chỉ phát sinh ở các gia đình học vấn thấp mà còn có ở các gia đình
học vấn cao, không chỉ có ở những gia đình có điều kiện kinh tế khó khăn mà còn nảy
sinh ở những gia đình điều kiện kinh tế và không chỉ ở những đôi vợ chồng mới kết
hôn mà còn có cả những đôi vợ chồng sống cùng nhau hàng chục năm.
Sở dĩ, loại tội phạm này nó tồn tại và phát triển được trong xã hội hiện đại như
ngày nay như vậy là do một phần của thái độ thờ ơ của các cấp các ngành có chức
năng chưa thực sự xem vấn đề của loại tội phạm này là nguy hiểm nên việc xử lý chưa
được kịp thời và nghiêm khắc của pháp luật. Còn nhiều tư tưởng “Đèn nhà ai nấy
GVHD: TS. Phạm Văn Beo

16

SVTH: Võ Thị Tố Quyên


Luận văn tốt nghiệp

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ,…

rạng” cho nên khi các hành vi có dấu hiệu vi phạm vào loại tội này xảy ra thì ít khi có
sự can thiệp của các cơ quan có thẩm quyền ngay từ bước đầu, chỉ khi xảy ra tình
trạng ngược đãi hoặc hành hạ trầm trọng thì các cơ quan có thẩm quyền mới truy tố.
Những vi phạm này tuy có luật hình sự điều chỉnh nhưng thực tế ít bị xét xử về hình
sự. Thông thường chỉ dừng lại ở mức xử lý về mặt hành chính, vì vậy tác dụng phòng
ngừa chung chưa cao. Các cơ quan quản lý Nhà nước, các cơ quan bảo vệ pháp luật
chưa kiên quyết đấu tranh nhằm giáo dục và phòng ngừa loại tội phạm này. Có thể nói
các cấp chính quyền từ trung ương đến địa phương do chưa xây dựng được phương án
điều tra thực trạng ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người
có công nuôi dưỡng người phạm tội một cách đồng bộ và sâu rộng nên chưa có các kế


SVTH: Võ Thị Tố Quyên