TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
PHẠM THỊ XUÂN MÙI
KIỂU NHÂN VẬT GIẤU MẶT
TRONG TÁC PHẨM CỦA FRANZ KAFKA
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
HÀ NỘI, 2013
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
PHẠM THỊ XUÂN MÙI
KIỂU NHÂN VẬT GIẤU MẶT
TRONG TÁC PHẨM CỦA FRANZ KAFKA
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
Người hướng dẫn khoa học
ThS. ĐỖ THỊ THẠCH
HÀ NỘI, 2013
1. Lí do chọn đề tài ......................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề ............................................................................................ 2
3. Mục đích nghiên cứu .................................................................................. 5
4. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................. 6
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................... 6
6. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................ 6
7. Đóng góp của khóa luận ............................................................................. 7
8. Cấu trúc của khóa luận ............................................................................... 7
NỘI DUNG ................................................................................................... 8
Chương 1: Kiểu nhân vật giấu mặt trong tác phẩm của Franz Kafka...... 8
1.1. Khái niệm ............................................................................................... 8
1.2. Kiểu nhân vật giấu mặt trong tác phẩm của Franz Kafka ........................ 9
1.2.1. Bảng khảo sát ....................................................................................... 9
1.2.2. Đặc điểm kiểu nhân vật giấu mặt trong tác phẩm của Franz Kafka ..... 13
1.2.2.1. Mơ hồ, phiếm chỉ ........................................................................... 13
1.2.2.2. Tạp chủng....................................................................................... 17
1.2.2.3. Quyền uy ........................................................................................ 19
1.2.2.4. Mang tính biểu tượng ..................................................................... 24
1.3. Vai trò của kiểu nhân vật giấu mặt trong tác phẩm của Franz Kafka ..... 26
1.3.1. Tạo ra tính đa nghĩa cho tác phẩm ...................................................... 26
1.3.2. Tạo ra tính chất mê cung cho tác phẩm............................................... 28
1.3.3. Thể hiện sự ý thức sâu sắc của nhà văn về cuộc đời, về con người ..... 32
Chương 2: Nghệ thuật xây dựng kiểu nhân vật giấu mặt trong tác phẩm
của Franz Kafka ......................................................................................... 38
2.1. Giới thiệu nhân vật một cách gián tiếp................................................... 38
2.1.1. Qua lời kể ........................................................................................... 38
2.1.2. Qua lời tả ............................................................................................ 43
2.2. Nghệ thuật huyền thoại .......................................................................... 48
là cổ vũ cho lương tri con người, có lúc ông bị chê là chỉ chú tâm miêu tả thế
1
giới tiêu cực đen tối của con người, một thế giới u ám với những con người nhỏ
bé… Nhưng có lẽ hầu hết các nhà nghiên cứu cho rằng tác phẩm của Kafka chú
tâm sâu sắc tới vấn đề thân phận con người và có rất nhiều đóng góp quan
trọng trong việc đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại. Chính sự
phức tạp, chưa thống nhất chặt chẽ trong cách nhìn nhận, đánh giá bản thân
Kafka và các sáng tác của ông mà các tác phẩm của Kafka mới chỉ được đưa
vào giảng dạy, nghiên cứu ở bậc Cao đẳng, Đại học trở lên chứ chưa được đưa
vào giảng dạy ở các trường trung học phổ thông. Với tư cách góp phần bổ trợ
kiến thức và kĩ năng phân tích tác phẩm văn học nước ngoài, việc đi tìm hiểu
kiểu nhân vật giấu mặt trong các sáng tác của Kafka sẽ giúp giáo viên có cái
nhìn đầy đủ hơn về nội dung và phong cách nghệ thuật của thể loại tự sự
phương Tây hiện đại, đặc biệt là những sáng tạo độc đáo trong nghệ thuật xây
dựng nhân vật của Franz Kafka.
Từ những lí do trên, người viết lựa chọn đề tài “Kiểu nhân vật giấu mặt
trong tác phẩm của Franz Kafka” là để góp phần tìm hiểu thêm về những tác
phẩm của nhà văn Kafka, đồng thời tích lũy kiến thức phục vụ việc giảng dạy
sau này.
2. Lịch sử vấn đề
Trong số các nhà văn hiện đại ở các nước phương Tây, kể từ đầu thế kỉ
XX, có lẽ không có người nào có đường đời và sự nghiệp gian nan vất vả
bằng Franz Kafka. Vì các tác phẩm của ông một phần do chính tay ông đốt,
một phần bị thất lạc, một phần bị bọn phát-xít Đức thủ tiêu nên lúc đầu người
đọc chỉ biết ông qua một số truyện ngắn như “Hóa thân”, “Một thầy thuốc
nông thôn”, “Người cưỡi xô”... Chỉ từ sau chiến tranh thế giới thứ hai, Kafka
mới thực sự được thế giới phương Tây “phát hiện” và một số người đã tôn
con người trong sáng tác của Kafka qua một số tác phẩm tiêu biểu như: Vụ
án, Lâu đài, Hóa thân. Ông khẳng định: “Nhìn chung lại, tiểu thuyết về “thân
phận con người” của Kafka là những tiếng than thở thầm kín đối với cả một
3
thời đại. Kafka đã lặng lẽ sổ một cái gạch lên trên cái thế giới “tha hóa”, tồn
tại bằng những tòa án và những lâu đài, bằng những tên đội trưởng cảnh
binh và những ông Klamm” [11, tr.43].
Nguyễn Văn Dân trong bài viết Kafka với cuộc chiến chống phi lí cũng
cùng quan điểm với Hoàng Trinh: “Trong tác phẩm của Kafka, cái quyền lực
vô hình và phi lí tồn tại như một bóng ma, nó lờ mờ ẩn hiện và được vây bọc
bởi một mê cung không thể vượt qua” [3, tr.9].
Lê Huy Bắc trong tập chuyên luận Nghệ thuật Phran-dơ Káp-ka [1]
không chỉ tái hiện toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của Franz Kafka mà còn đi
sâu phân tích những vấn đề liên quan đến sự cách tân nghệ thuật của ông. Đặc
biệt ông đã đề cập đến những vấn đề như nhân vật tạp chủng (chương năm),
tính đa nghĩa của một số truyện ngắn tiêu biểu (chương sáu) và những mê lộ
trong các sáng tác của Kafka như những thế lực vô hình bủa vây con người
(chương bảy).
Khi viết về thế giới nhân vật trong các sáng tác của Franz Kafka, trong
bài viết Thế giới nghệ thuật của Franz Kafka, tác giả Trương Đăng Dung cho
rằng: Thế giới nhân vật lành lặn của Franz Kafka thường là những thế giới
của kẻ xấu. Những kẻ ích kỉ, mất hết tính người. Còn những người biến dạng
của ông lại là những người tốt, nhưng lại bị thế giới đẹp đẽ kia thống trị. Họ
không chỉ là những người nghèo, thiếu phương tiện, người không thể vượt
qua sự xa lạ giữa người với người… mà họ còn là nạn nhân của thế giới kia.
Nạn nhân một cách phi lí của một thế lực thống trị vô cùng phi lí.
Lê Minh Kha cho rằng hấp lực của Kafka có thể được xác định bởi
phản ánh cái phi lí khách quan cũng như việc đổi mới nghệ thuật xây dựng
nhân vật.
Hơn nữa, việc thực hiện khóa luận cũng là bước tập dượt nghiên cứu
khoa học giúp người viết bước đầu tiếp cận công việc nghiên cứu, bình giá
5
các tác phẩm văn học thế giới nói chung và văn học Phương Tây nói riêng,
qua đó tích lũy kiến thức cho bản thân vững vàng hơn trong nghề nghiệp.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Trong khóa luận này, người viết tập trung làm rõ những vấn đề sau:
- Thứ nhất: Kiểu nhân vật giấu mặt và vai trò của kiểu nhân vật này
trong tác phẩm của Franz Kafka.
- Thứ hai: Tìm hiểu các yếu tố nghệ thuật xây dựng kiểu nhân vật giấu
mặt trong tác phẩm của Franz Kafka.
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
a. Đối tượng nghiên cứu
Trong phạm vi nghiên cứu của khóa luận này, chúng tôi tập trung đi
sâu tìm hiểu kiểu nhân vật giấu mặt trong một số tác phẩm của Franz Kafka.
b. Phạm vi nghiên cứu
Thế giới nhân vật trong tác phẩm của Franz Kafka rất đa dạng, tuy
nhiên, trong phạm vi của một khóa luận tốt nghiệp, người viết không thể trình
bày hết được các kiểu nhân vật trong các sáng tác của ông mà chỉ tập trung
vào kiểu nhân vật giấu mặt xuất hiện trong một số tác phẩm tiêu biểu.
Do phạm vi nghiên cứu của đề tài cũng như những khó khăn chủ quan
và khách quan về tài liệu văn học nước ngoài nên phạm vi khảo sát, nghiên cứu
của khóa luận chỉ giới hạn ở các tác phẩm trong bản dịch của Nguyễn Văn
Dân, Đức Tài, Phùng Văn Tửu, Trương Đăng Dung, Nguyễn Văn Qua, Lê Huy
Bắc (2003), Franz Kafka tuyển tập tác phẩm, Nhà xuất bản Hội Nhà
NỘI DUNG
Chương 1
KIỂU NHÂN VẬT GIẤU MẶT
TRONG TÁC PHẨM CỦA FRANZ KAFKA
1.1. Khái niệm
Theo Từ điển thuật ngữ văn học, nhân vật văn học là: “con người cụ
thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có thể có tên
riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha), cũng có thể không có tên riêng như
thằng bán tơ, một mụ nào trong “Truyện Kiều”… Khái niệm nhân vật văn
học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào
cả mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm” [6, tr.235]. Như
vậy, nhân vật trong tác phẩm văn học không chỉ dừng lại ở góc độ con người
mà mở rộng hơn nó còn là con vật, đồ vật, cây cối, hiện tượng… mang bản
chất người được xây dựng trong tác phẩm như một ẩn dụ nhằm thể hiện tư
tưởng, cách nhìn của nhà văn về thế giới và con người.
Nhân vật là yếu tố không thể thiếu, là linh hồn của mỗi tác phẩm, tạo
nên sức hấp dẫn và sức sống lâu bền cho tác phẩm văn học. Vì đó chính là
phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng.
Thông qua nhân vật, nhà văn thể hiện nhận thức của chủ thể sáng tạo nghệ
thuật đối với hiện thực khách quan. Những mối quan hệ trong cùng một tác
phẩm thể hiện thái độ hòa nhập hay không hòa nhập của nhà văn với cuộc
sống. Các tác giả cận đại, hiện đại và đặc biệt là hậu hiện đại có ý thức về xây
dựng cá tính, những nét riêng, độc đáo cho nhân vật và khái quát lại thành
kiểu nhân vật. Hay nói cách khác, kiểu nhân vật chính là các dạng thức nhân
vật.
8
Xưng tôi
Nhân vật giấu mặt
Có Không
1
Tiểu
thuyết
Vụ án
x
9
- Quan tòa (hệ thống cơ
quan hành pháp)
- Các vị quan tòa trong các
bức tranh
2
Tiểu
thuyết
Lâu đài
ngắn
Trại lao cải
6
Truyện
ngắn
Nữ ca sĩ Giôdêphin hay là
truyện kể về dân chuột
7
Truyện
ngắn
Lời tuyên án
x
- Lão chủ (công sở)
- Người đàn bà trong bức
ảnh
- Kẻ săn mồi (kẻ thù giấu
mặt)
- Con thú to lớn
- Những sinh vật bé nhỏ
(chấy rận), những con vật
lạ, một bầy đàn di cư.
9
Truyện
ngắn
Vô địch nhịn ăn
x
Không có
10
Truyện
ngắn
Mười một người con trai
x
Người con trai cả, người
con trai thứ hai, thứ ba, tư,
năm, sáu, bảy, tám, chín,
mười, mười một
10
11
x
Không có
ngắn
13
Truyện
ngắn
14
Truyện
ngắn
15
Truyện
Thông điệp của Hoàng đế
x
ngắn
- Bạn (người tiếp nhận thông
điệp, một kẻ cô đơn, một kẻ
kém cỏi nhất)
- Cám dỗ
Người bạn (người đọc)
Sự từ chối
x
Không có
ngắn
18
Truyện
ngắn
19
Truyện
ngắn
20
21
Truyện
Khát vọng làm người da
ngắn
đỏ
x
Bạn
x
- Người thợ săn
- Gã thủy thủ trên tàu
- Vị quan chức
- Người thầy đầu tiên
- Cô khỉ nhỏ
- Tay quản lí
11
24
Truyện
Thiên thần
x
Không có
Cây cầu
x
26
27
Truyện
ngắn
Truyện
ngắn
28
Truyện
ngắn
29
Truyện
ngắn
Người canh gác
30
Truyện
ngắn
Sự thật về Xan-chô Panxa
x
Không có
Tình bằng hữu
x
Không có
35
Truyện
ngắn
Con kền kền
x
Không có
36
Truyện
ngắn
Cái vụ
37
Truyện
ngắn
ngắn
Về dụ ngôn
40
Truyện
ngắn
Ngụ ngôn nhỏ
Tổng:
20/40
x
x
22
12
Không có
Không có
18
55
Qua việc khảo sát 40 tác phẩm (2 tiểu thuyết, 1 truyện vừa và 37 truyện
hiểu là bất cứ ai, ở bất cứ nơi nào trên trái đất. Quan tòa (Vụ án), vị bá tước
West West, ngài Klamm, quan phòng thành (Lâu đài), lão chủ (Hóa thân), ngài
cựu chỉ huy, viên đại úy (Trại lao cải)… không còn là một cái tên, không chỉ
tồn tại ở trong tác phẩm hay một đất nước mà nó tồn tại ở mọi nơi, mọi quốc
gia trên thế giới này. Quyền lực, thiết chế của nó trở thành nỗi ám ảnh đeo bám
con người. Dưới sức mạnh quyền uy của nó, con người thật nhỏ bé. Mỗi tác
phẩm là một bức tranh phản ánh bi kịch chung về thân phận con người.
Trong truyện ngắn Trại lao cải cả nhân vật giấu mặt và có mặt đều
không được gọi bằng cái tên cụ thể nào. Những nhân vật giấu mặt như ngài
cựu chỉ huy, viên đại úy chỉ xuất hiện thấp thoáng qua lời kể của các nhân vật
có mặt nhưng lại có sức tác động lớn tới những người thi hành án và kẻ phạm
tội. Ngài cựu chỉ huy chỉ được nhắc đến qua lời giới thiệu của viên sĩ quan
với nhà thám hiểm về cỗ máy giết người rằng ông ta chính là người “tổ chức
ra trại lao cải này” [3, tr.697], một cái trại “vô cùng hoàn hảo, đến nỗi ít nhất
là trong nhiều năm qua - người kế nhiệm của ông đã không thể thay đổi được
gì, cho dù ông ta có thể có trong đầu hàng nghìn kế hoạch mới” [3, tr.697].
Ngay cả các kiểu kết án cũng do chính ngài cựu chỉ huy soạn thảo, đó là một
bản án khắc nghiệt “dùng bừa viết lên thân thể của kẻ bị kết án cái lệnh mà
anh ta đã chống đối” [3, tr.700]. Điều phi lí là phạm nhân không hề biết bản
án mà chỉ ít phút nữa anh ta sẽ phải đón nhận và nguyên nhân anh ta bị kết tội
chỉ đơn giản là “ngủ quên trong khi đang làm nhiệm vụ” [3, tr.702]. Kẻ tố cáo
anh ta (viên đại úy) và kẻ đưa ra hình phạt xử anh ta (ngài cựu chỉ huy) đều là
những kẻ giấu mặt, thậm chí đến lai lịch cũng không rõ ràng “ông ta là lính,
là quan tòa, là công trình sư, là nhà toán học và đồng thời là nhà họa hình”
[3, tr.700]. Chính sự mơ hồ, chung chung trong cách gọi tên đã tạo nên sự mơ
hồ trong cái án mà kẻ phạm tội phải chịu. Bởi ngay chính bị cáo cũng không
14
không thể với tay đến được. Thậm chí pháp luật mơ hồ ngay với chính người
điều hành nó: “Tôn ti của ngành tư pháp bao gồm vô vàn cấp bậc, trong đó
ngay cả những người am hiểu cũng vất vả mới mò ra. Vả lại các phiên xét xử
trước tòa cũng được giữ kín đối với các viên chức nhỏ cũng như đối với công
chúng, nên họ không bao giờ có thể theo dõi đến nơi đến chốn được, họ
chẳng biết các vụ việc thuộc phạm vi xét xử của họ từ đâu tới và sau đó đi tới
đâu” (Vụ án) [3, tr.189]. Nhân viên của tòa án thì làm việc như những con rối,
mù mờ về hệ thống pháp luật như lời của hai kẻ đến canh giữ K.: “Bọn tôi chỉ
là những nhân viên cấp dưới; bọn tôi hầu như chẳng hiểu gì về những giấy tờ
căn cước và chẳng phải làm gì khác ngoài việc canh giữ ông mỗi ngày mười
tiếng và sau đó lĩnh tiền công” [3, tr.80]. Giống như hệ thống cơ quan hành
pháp trong Vụ án, Trước cửa pháp luật, tổ chức quyền lực trong Lâu đài cũng
mơ hồ, phiếm chỉ. Không một ai biết, kể cả những người dân sống xung
quanh Lâu đài biết rõ ràng người đứng đầu - ngài bá tước West West là ai,
hoạt động của tổ chức này như thế nào. Họ sợ hãi, né tránh khi nhắc đến Lâu
đài và những người làm việc cho Lâu đài, chấp nhận sống an phận dưới
những thiết chế, quy định mà tổ chức này lập ra. K. nhận ra điều này và anh là
kẻ duy nhất, đơn độc trên con đường tìm đến Lâu đài, tìm đến tổ chức quyền
lực cao nhất này. Nhưng vị bá tước kia là ai, ngài Klamm là ai, quan phòng
thành là ai, Lâu đài kia ở đâu, hàng loạt câu hỏi vang lên mà không có câu trả
lời. Tất cả đều mơ hồ với K., anh càng tìm càng lạc vào mê cung của một thế
giới phi lí không thể nào hiểu nổi và tồn tại ngoài ý muốn của con người.
Sống trong một thế giới phi lí, mơ hồ như vậy, con người dần đánh mất chính
mình, trở nên nhỏ bé, tội nghiệp trong chính thế giới của mình. Chính sự mơ
hồ, phiếm chỉ làm cho nhân vật hiện lên như những biểu tượng và mang lại
tính đa nghĩa cho tác phẩm của Kafka.
16
thuộc về loài vật nhưng tâm lí của chúng đều thuộc về con người. Nhưng vì là
kiểu nhân vật giấu mặt nên tâm lí của các nhân vật này không được biểu hiện
rõ ràng. Trong truyện ngắn Tạp chủng, người đọc không thể hình dung được
ngoại diện và hành động của con vật nửa mèo nửa cừu cho dù nhân vật “tôi”
miêu tả khá kĩ càng: “Trước đây nó giống cừu hơn là giống mèo. Bây giờ cả
hai dáng vẻ gần bằng nhau. Về phần mèo, nó giống đầu và vuốt; về phần cừu,
nó giống kích thước và hình dáng; từ hai con mắt của nó, hoang dại và mơ
màng; lông nó mềm mại, áp sát người; sự di chuyển của nó có cả sự nhún
nhẩy lẫn bước quăng mình” [1, tr.323]. Hành động của nó cũng thật kì dị,
khác thường: “Nằm trên bậu cửa sổ trong ánh nắng, nó cuộn lại như quả
bóng và rên rừ… ừ; ra ngoài đồng cỏ nó phóng chạy như phát rồ và khó có
thể bị tóm. Nó chạy trốn lũ mèo và tấn công lũ cừu. Vào những đêm sáng
trăng, cuộc dạo chơi ưa thích của nó là dọc theo mái hiên nhà. Nó không thể
kêu meo meo và kinh tởm chuột” [1, tr.323]. Điều nực cười nữa là con thú này
được nuôi bằng sữa, “nó hút sữa qua những cái răng giống như cái răng
nanh” [1, tr.324]. Trên thực tế, một con thú như thế này không tồn tại trong
thế giới loài vật mà người ta chỉ có thể thấy trong truyện ngắn của Kafka.
Chính những yếu tố ngoại diện và hành động kì dị, khác thường đó khiến cho
nhân vật hiện lên đậm chất huyền thoại. Người đọc không thể hình dung được
con vật này, mơ hồ về nó như đang ở trong một thế giới kì dị của những câu
chuyện thần thoại cổ xưa. Nhưng khi rút ngắn khoảng cách giữa người và vật,
chúng ta lại thấy đó là một con thú trong một thế giới vô cùng quen thuộc, thế
giới hiện thực mà con người đang sống. Ngay cả chủ nhân của con vật kì dị
này cũng phải giật mình tự hỏi: “Chúng là nước mắt của tôi; hay là của con
thú? Liệu con mèo này, có sống với linh hồn của một con cừu và tham vọng
của một con người?” [1, tr.325].
18
Copyright: Tài liệu đại học ©