BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Cúc

BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN VÀ PHÁT HUY
NĂNG LỰC TƯỞNG TƯỢNG CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
“TRÀNG GIANG”, “ĐÂY THÔN VĨ DẠ”

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2014


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Cúc

BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN VÀ PHÁT HUY
NĂNG LỰC TƯỞNG TƯỢNG CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
“TRÀNG GIANG”, “ĐÂY THÔN VĨ DẠ”
Chuyên ngành : Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn học
Mã số

: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC


TP. Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 9 năm 2013
Học viên
Nguyễn Thị Cúc


MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các bảng
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................ 3
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................. 4
MỤC LỤC ........................................................................................................ 5
Trang phụ bìa .................................................................................................. 5
Lời cam đoan ................................................................................................... 5
Lời cảm ơn ....................................................................................................... 5
Mục lục ............................................................................................................. 5
Danh mục các chữ viết tắt .............................................................................. 5
Danh mục các bảng ......................................................................................... 5
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT .......................................................... 10
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU ................................................................. 11
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài .............................................................................................. 1
2. Lịch sử vấn đề ................................................................................................. 3
3. Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu............................................................... 12
Luận văn này nhằm thực hiện những nhiệm vụ và mục đích sau: .................. 12



2.1. Cơ sở của việc xây dựng biện pháp rèn luyện và phát huy năng lực tưởng
tượng cho HS ....................................................................................................... 42
2.1.1. Hình tượng nghệ thuật - đối tượng của hoạt động liên tưởng, tưởng
tượng trong quá trình đọc- hiểu văn bản văn chương ..................................... 42
2.1.2. Hoạt động đọc- hiểu - cơ sở thúc đẩy cho phương thức liên tưởng tượng
của HS trong quá trình đọc - hiểu văn bản văn chương .................................. 44
2.1.2.1. Hoạt động đọc – hiểu văn bản văn chương- quá trình lĩnh hội và tiếp
nhận văn học..................................................................................................... 44
2.1.3. Hoạt động tái tạo thế giới hình tượng trong văn bản văn chương ........ 49
2.1.4. Xác định các vị thế nhằm thúc đẩy hoạt động tưởng tượng của HS trong
quá trình đọc - hiểu văn bản ............................................................................ 50
2.2. Những năng lực tưởng tượng cần rèn luyện, phát huy cho học sinh trong
dạy học đọc - hiểu văn bản thơ trữ tình ở THPT ............................................. 53
2.2.1. Năng lực của các giác quan ................................................................... 54
2.2.2. Năng lực tri giác ..................................................................................... 57
2.2.3. Năng lực phát hiện, liên tưởng ............................................................... 57
2.2.4. Năng lực suy đoán, dự đoán, giả định ................................................... 58
2.2.5. Năng lực lập sơ đồ, kể, tả, thuyết minh .................................................. 58
2.3. Một số biện pháp rèn luyện và phát huy năng lực tưởng tượng cho HS
trong đọc- hiểu văn bản thơ trữ tình................................................................... 59
2.3.1. Đọc sáng tạo ........................................................................................... 59
2.3.2. Xây dựng các dạng câu hỏi .................................................................... 63


2.3.2.1. Câu hỏi khơi gợi hình dung, tưởng tượng của HS .............................. 63
2.3.2.2. Câu hỏi khơi gợi cảm xúc .................................................................... 67
2.3.3. Sử dụng lời bình ngắn ............................................................................ 69

Lời bình phải đảm bảo tính chính xác, độc đáo, tạo được ấn tượng với
HS. Muốn vậy, ngoài việc chọn lựa nội dung lời bình phù hợp, điều

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
DH

:

Dạy học

GV

:

Giáo viên

HS

:

Học sinh

PPDH :

Phương pháp dạy học

TPVC :

Tác phẩm văn chương

THPT :

Trung học phổ thông

Tuy nhiên, khi vận dụng quan điểm đọc - hiểu bằng việc tổ chức để
HS thâm nhập vào việc giải mã văn bản tác phẩm với sự nỗ lực tìm tòi, khám
phá những giá trị nội dung và nghệ thuật cao quý của tác phẩm thì điều GV
không thể sao nhãng là luôn luôn cần tăng cường sức tưởng tượng sáng tạo
của học sinh, để từ đó nắm sâu hơn ý nghĩa của sáng tạo văn chương - bức
tranh nghệ thuật hoàn mĩ được dựng nên bằng ngôn từ của người nghệ sĩ. Đọc
- hiểu theo ý nghĩa đó, đòi hỏi GV phải biết tổ chức hướng dẫn để làm sao HS
nắm đúng phương hướng đi sâu vào quá trình tri giác ngôn ngữ hình tượng, lí


2

giải đúng đắn “mã nghệ thuật” ẩn chứa trong nó sức biểu đạt sâu sắc tư tưởng,
tình cảm phong phú của nhà văn. Do vậy, đọc - hiểu luôn hướng tới hai yếu tố
“hiểu biết” và “cảm xúc” của bản thân người đọc và vì thế, nó không ngừng
được bồi đắp, nâng đỡ nhờ sức lan tỏa, mở rộng của năng lực tưởng tượng.
Thực tế cho thấy, hoạt động đọc - hiểu trong giờ học tác phẩm văn
chương hiện nay ở trường THPT đã mang đến những đổi thay quan trọng về
cách thức tiến hành giờ học Văn theo hướng tăng cường vai trò hoạt động độc
lập, sáng tạo của từng cá thể người đọc - học sinh. Tuy nhiên, khi vận dụng,
triển khai quan điểm đổi mới đó, GV vẫn còn gặp phải một số vướng mắc,
lúng túng khi tiến hành quá trình đọc thông qua hướng dẫn HS tìm tòi, khám
phá các giá trị nội dung nghệ thuật đặc sắc của văn bản. Dễ thấy, trong tiến
trình dạy học, GV còn tỏ ra lúng túng, máy móc theo trình tự có phần cứng
nhắc đối với việc dẫn dắt HS hoạt động bằng một số thao tác, việc làm nổi
theo bề mặt mà chưa chú trọng đầy đủ tới việc hướng dẫn, kích thích để các
em tự bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc bằng cách khơi gợi, trau dồi năng lực liên
tưởng, tưởng tượng vốn tiềm ẩn trong tâm thức học sinh. Từ đó, giúp các em
có cách tiếp cận hợp lí, đúng quy luật của quá trình tiếp cận, giải mã và chiếm
lĩnh văn bản nghệ thuật.

đổi, thảo luận khá sôi nổi. Về mặt lí thuyết cũng như thực hành, chúng ta đã
có những căn cứ xác đáng để tiến hành việc trau dồi, rèn luyện năng lực tưởng
tượng, xem đó là yếu tố quan trọng nhằm giúp học sinh thâm nhập, khám phá
văn bản theo đúng đặc trưng, tính chất của sáng tạo nghệ thuật, từ đó nâng
cao hiệu quả của giờ học Văn.
Một số công trình nghiên cứu có liên quan tới hoạt động tưởng tượng vận dụng năng lực tưởng tượng vào dạy học văn lần lượt được biên soạn. Có
thể kể tới:
- “Rèn luyện tư duy trong dạy Văn” (Phan Trọng Luận): Xem xét vai
trò của tư duy trong giảng dạy Văn học, tác giả chú ý tìm hiểu nhiệm vụ quan


4

trọng của quá trình dạy học tác phẩm văn chương là “bồi dưỡng và rèn luyện
năng lực tư duy hình tượng” cho học sinh. Tác giả đề cập tới yếu tố then chốt
làm cơ sở cho quá trình tiếp nhận, lĩnh hội nghệ thuật là “nắm chắc bản chất
của hình tượng”, và nhấn mạnh dạy học Văn là “cần có ý thức rõ ràng rằng
mình đang đứng trước hay nói cho đúng là đang thâm nhập vào một thế giới
vừa thực vừa hư, rất thực mà lại không thực, không phải là thực nhưng lại còn
thực hơn cả sự thực”. Tác giả khẳng định: “Đọc sách là liên tưởng, là tưởng
tượng, là hồi ức… Bao nhiêu năng lực được vận dụng để tiếp thu chân lí nghệ
thuật”. Dựa vào cơ sở này, chuyên luận đã phân tích vai trò của liên tưởng và
tưởng tượng trong giờ học Văn. Từ những cơ sở lí luận đã nêu và bước đầu
vận dụng vào thực tế dạy học, tác giả “tìm những biện pháp bồi dưỡng và rèn
luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh”. Đó là những kinh nghiệm
bước đầu đối với việc trau dồi và nâng cao năng lực cảm thụ văn học.
- “Cảm thụ văn học- giảng dạy văn học” (Phan Trọng Luận): Điểm nổi
bật của chuyên luận là nhờ vận dụng những kiến thức lí luận đa ngành như lí
thuyết tiếp nhận, lí thuyết cấu trúc, lí thuyết hành vi hoạt động để lí giải hiện
tượng đặc biệt của tiếp nhận nghệ thuật là cảm thụ. Dựa vào cơ sở lí thuyết

tr.100]. Đồng thời, phải dựa vào “trình độ cụ thể hóa hình tượng và khái quát
hóa hình tượng” xem đó là “biểu hiện khách quan đặc trưng của hoạt động
đọc và và cảm thụ văn học vốn rất phức tạp về cấu trúc tâm lí”. Đi sâu vào
hoạt động cảm thụ, tác giả dành phần đáng kể của tài liệu để tìm hiểu sâu về
cấu trúc năng lực văn học của học sinh bằng việc tìm hiểu hứng thú văn học
và “năng lực tưởng tượng tái tạo trong cảm thụ văn học ở HS trung học”
- “Dạy văn, dạy cái hay cái đẹp” (Nguyễn Duy Bình): Theo phương
hướng tìm tòi, lí giải những vấn đề có tính khoa học và nghệ thuật để nhận
diện đúng vai trò, tác dụng của môn học vốn gắn với giá trị tư tưởng và thẩm
mĩ cao quý, chuyên luận nhấn mạnh tới yêu cầu dạy Văn phải chú ý giúp học
sinh “có được năng lực thẩm mĩ, rung cảm cái hay cái đẹp của thơ văn và cái


6

hay cái đẹp trong cuộc sống”. Từ quan niệm sâu sắc đó, tác giả đặt vấn đề
“cần phải thay đổi quan niệm dạy học, thay đổi cách thức tổ chức, phải sáng
tạo những biện pháp mới, đặc biệt chú ý tới vai trò chủ thể của học sinh”. Để
làm sáng tỏ nhận thức này, dựa vào “cơ chế hoạt động của nội dung tác
phẩm”, tác giả hướng tới vai trò “cùng sáng tạo” của người tiếp nhận tác
phẩm. Tác giả đề cao cách thức tạo điều kiện cho học sinh phát huy năng lực
sáng tạo của mình. Tác giả khẳng định: “Mục đích của giảng văn không phải
là nhằm buộc học sinh nhớ những điều giáo viên dạy mà trước hết là để cho
học sinh say mê với tác phẩm văn học, hào hứng đi vào cái thế giới sáng tạo
ấy để cho sự tiếp xúc của học sinh với tác phẩm còn đọng lại được những ấn
tượng lâu bền, có sức thanh lọc, nâng đỡ tâm hồn các em, kích thích các em
suy nghĩ”. Theo tác giả “sự cảm thụ nghệ thuật rất đa dạng, sinh động” cho
nên dạy học tác phẩm, thầy giáo đừng quên mục đích là giới thiệu một
phương pháp, góp một tiếng nói gợi ý cho học sinh tự mình tìm đến với tác
phẩm. Dĩ nhiên, muốn đến với tác phẩm bằng việc phát huy năng lực của chủ

giả (qua văn bản trong sách giáo khoa) thành tác phẩm trong từng người đọc.
Mấu chốt của việc đổi mới quan điểm dạy học là ở khâu trọng tâm đó. Bởi
thế, khái niệm “giảng văn” đã bị khai tử và thay vào đó, tác giả nêu khái niệm
“đọc văn”. Do vậy, quy trình của giảng văn cũ nay chuyển sang việc tổ chức
hoạt động đọc văn với các bước cụ thể, trong đó nổi lên việc hướng dẫn, kích
thích học sinh phát huy các năng lực cảm thụ, phân tích văn bản bằng sự nỗ
lực tự thân của người đọc. Đây là con đường “đem tác phẩm đến người đọc”
hay là “phương pháp tổ chức những hình thức hoạt động để giúp học sinh
chiếm lĩnh tác phẩm” vừa được khởi xướng qua cải cách dạy học Văn. Để
thực hiện cách thức dạy học nói đó, tác giả nêu ra các hình thức hoạt động
trong giờ đọc văn như sau: 1/ Trước hết là đọc (đọc thầm, đọc to, đọc có
tưởng tượng, đọc có phân vai, đọc diễn cảm). 2/ Học thuộc lòng tác phẩm. 3/
Ghi chép về tác phẩm, tóm tắt tác phẩm. 4/ Phân tích, suy nghĩ về tác phẩm.


8

5/ Thuyết trình về tác phẩm. 6/ Đọc tác phẩm kết hợp với sự giảng giải của
giáo viên ở lớp. 7/ Thảo luận, trao đổi về tác phẩm ở tổ, theo những vấn đề do
giáo viên nêu ra. 8/ Biểu diễn tác phẩm (ngâm thơ, diễn kịch, chuyển thể). 9/
Vẽ tranh theo tác phẩm. 10/ Viết cảm nghĩ về tác phẩm.
Với những nhận thức mới về quan điểm cùng cách thức dạy học tác
phẩm văn chương, những đề xuất của Nguyễn Đức Nam đã mở ra khâu đột
phá, tạo bước chuyển biến quan trọng đối với tình hình dạy học Văn trong nhà
trường. Quan điểm “đọc văn” bằng việc phát huy vai trò chủ thể cảm thụ sáng
tạo cùng các hình thức thâm nhập, tiếp nhận, chiếm lĩnh văn bản được đề xuất
đã thể hiện sự tiếp cận PPDH Văn hiện đại của nhà trường các nước tiên tiến
trên thế giới.
-


đáo do nhà văn sáng tạo. Để góp phần đổi mới PPDH Văn, tác giả đã tiếp cận
một số kinh nghiệm của các nhà sư phạm Mĩ khi tiến hành các hình thức dạy
học như thảo luận nhóm, xây dựng hệ thống câu hỏi, đặc biệt chú ý tới mô
hình đọc văn với quá trình xây dựng, phát huy tưởng tượng theo theo quy
trình 4 bước của J. Langer.
“Rèn luyện tư duy sáng tạo trong dạy học tác phẩm văn chương”
(Nguyễn Trọng Hoàn): Dựa trên quan điểm xem văn học nghệ thuật như
phương tiện nhận thức, giáo dục và thưởng thức thẩm mĩ, văn học được hiểu
trong quá trình giao tiếp, xem quá trình tiếp nhận tác phẩm văn chương diễn
ra theo quan hệ tương tác GV - TP - HS trong đó liên tưởng và tưởng tượng
của học sinh có vai trò cầu nối giữa khát vọng, sở thích của mình với tầm đón
đợi (tiềm năng thẩm mĩ) và ý đồ sáng tạo của nhà văn, tác giả đặt vấn đề
nghiên cứu “mối liên hệ mật thiết giữa tư duy sáng tạo trong dạy học tác
phẩm văn chương không thể tách rời và biệt lập với những nghiên cứu về vai
trò của liên tưởng tưởng tượng trong tâm lí cũng như trong sáng tạo văn học
nghệ thuật” [23, tr. 8].
Chuyên luận đi sâu nghiên cứu các vấn đề thuộc lĩnh vực tư duy sáng
tạo trong dạy học tác phẩm văn chương. Để xây dựng cơ sở lí thuyết cho vấn


10

đề then chốt của tư duy sáng tạo trong lĩnh hội, tiếp nhận nghệ thuật, tác giả
lần lượt đi sâu vào các phần:
+ Những tiền đề khoa học nghiên cứu tư duy sáng tạo trong dạy học tác
phẩm văn chương. Trong phần này, từ góc độ hoạt động tâm lí, công trình lí
giải các khái niệm cảm giác, tri giác, biểu tượng, trí nhớ và liên tưởng cũng
như nêu mối quan hệ giữa liên tưởng và tưởng tượng.Tác giả nêu bật vai trò
của tưởng tượng và tư duy đồng thời soi sáng hiện tượng tâm lí và tư duy đặc
biệt nói đó vào quá trình sáng tạo và tiếp nhận nghệ thuật.

Đặc biệt, cần nói tới một số tài liệu dịch như có nguồn gốc từ các tài
liệu giáo trình giảng dạy văn học của Liên xô (cũ). Có thể kể tới:
- “Phương pháp giảng dạy văn học ở trường Phổ thông” 2 tập (Nhi xkôn - xki),
- “Phương pháp luận dạy văn học” (Z. Ia Rez chủ biên).
Bên cạnh đó, có thể nêu thêm các công trình của các nhà nghiên cứu lí
luận văn học, tâm lí học đã góp phần làm sáng tỏ thêm những cơ sở lí luận
nhằm tìm hiểu vấn đề liên quan tới dạy học Văn là hoạt động liên tưởng
tượng như sau đây:
- “Tâm lí học nghệ thuật” của L.X Vưgốtxki.
- “Tâm lí học sáng tạo văn học” của M. Arnaudốp
- “Tâm lí văn nghệ” của Chu Quang Tiềm.
Tóm lại, những công trình nêu trên đã đặt nền móng về lí luận và thực
tiễn cho đề tài nghiên cứu của chúng tôi. Tuy nhiên, các tài liệu trên còn mới
chỉ là những gợi dẫn nặng về lí thuyết, chưa có sự hướng dẫn cụ thể mang
tính ứng dụng của biện pháp rèn luyện và phát huy năng lực tưởng tượng cho
HS trong giờ học Văn. Hơn nữa, mặc dù vấn đề này đã được đặt ra từ lâu,
nhưng trước nay bị bỏ quên, ít được chú ý. Vì vậy, với luận văn này, chúng
tôi đã kế thừa lí luận và thực tiễn của các công trình trên, tiếp tục hệ thống,
củng cố và bổ sung thêm các biện pháp hữu hiệu để giúp GV áp dụng vào


12

việc rèn luyện, phát huy năng lực liên tưởng, tưởng tượng cho HS, từ đó, góp
phần nâng cao năng lực cảm thụ, hiệu quả dạy và học bộ môn Văn ở trường
phổ thông.
3. Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu
Luận văn này nhằm thực hiện những nhiệm vụ và mục đích sau:
- Xác định cơ sở lí luận của tưởng tượng trong quá trình sáng tạo và
tiếp nhận TPVC.

thu được nhằm kiểm nghiệm biện pháp đã được vận dụng trong quá trình dạy
Văn.
- Phương pháp thực nghiệm: Chúng tôi tiến hành thực nghiệm sư phạm
trong một số giờ ở trường THPT bằng cách xây dựng nội dung thực nghiệm,
trình tự tiến hành thực nghiệm, đối tượng thực nghiệm, soạn giảng,… Qua kết
quả thực nghiệm, chúng tôi muốn kiểm định lại tính khả thi của đề tài, hiệu
quả đạt được và phạm vi ứng dụng của đề tài trong dạy học Văn nói chung,
dạy học thơ trữ tình nói riêng ở trường phổ thông.
6. Đóng góp của luận văn
- Nắm bắt lại những vấn đề lí luận và thực tiễn về rèn luyện năng lực
tưởng tượng cho HS.
- Lựa chọn, xây dựng cách thức, biện pháp để tiến hành việc rèn luyện,
phát huy năng lực tưởng tượng cho HS trong dạy học tác phẩm văn chương ở
trường THPT.
- Luận văn đưa ra thiết kế giáo án cụ thể cho dạy học hai văn bản
“Tràng giang” và “Đây thôn Vĩ Dạ”, giúp GV tham khảo và vận dụng trong
dạy học.
7. Kết cấu luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, luận văn bao
gồm 3 chương:
Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu.


14

Chương 2. Biện pháp rèn luyện và phát huy năng lực tưởng tượng cho học
sinh trong dạy học đọc- hiểu văn bản thơ trữ tình ở THPT.
Chương 3. Thực nghiệm sư phạm.