http://kilobooks.com
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
U

M
Tr

ng S n - Tõy Nguyờn, mi n

ụng Nam b v ng b ng sụng C u

OBO
OK S
.CO
M

Long.
C dõn núi ngụn ng Mon - Kh mer
ng

Tõy B c tr

c õy cú tờn chung l

i Xỏ. Nh ng õy khụng ph i l m t kh i th ng nh t m bao g m nhi u dõn

t c riờng bi t.

ú l cỏc dõn t c: Khỏng, M ng, Xinhmun, kh mỳ. M ng l

nh ng c dõn ó c trỳ lõu i


(1)

Tờn t g i: M Khỏng

(2)

Tờn g i khỏc: Hỏng, Br n, Xỏ Khao, Xỏ X a, Xỏ don, Xỏ dng, Xỏ

h c, Xỏ ỏi, Xỏ bung, Qu ngLõm.
(3)

Dõn s : 3.921 ng

i

(4)

Ngụn ng : Ti ng núi thu c nhúm ngụn ng Mụn - Kh mer (ng h

Nam ) . H núi th o ti ng Thỏi.

L ch s : Dõn t c Khỏng l c dõn c trỳ lõu i

Nam. Khi ng

th k th VII n th kh XIV) ó th y ng
dõn t c nh s ng t n mỏt

i Khỏng c trỳ

THÖ VIEÄN ÑIEÄN TÖÛ TRÖÏC TUYEÁN
(6)

Ho t đ ng s n xu t: N

ng r y là hình thái kinh t ch đ o v i các

hình th c phát đ i, ch c l tra h t. C ng có n i đ ng bào làm ru ng n

c nh ng

ph n l n là ru ng x u. Có th phân thành 3 nhóm.

KIL
OBO
OKS
.CO
M

- Nhóm s ng du canh du c : làm r y.

- Nhóm du canh bán đ nh c : làm r y k t h p làm ru ng.
- Nhóm đ nh canh đ nh c : làm ru ng k t h p làm r y. T p quán tr ng lúa
n p k t h p tr ng ngô, khoai s n, l c, v ng, các lo i b u, bí, d a, bông… H
canh tác ch y u b ng con dao, chi c rùi s t, g y ch c l , và đôi n i dùng cu c
ho c cày.

c bi t cu c là s d ng c a ng

H mông, h c k thu t cày b a và ph

nên đ i s ng đ ng bào r t th p. S n b n hái l
đ ng bào đóng vai trò h t s c quan tr ng.
mang đ

ng r y du canh du c

m là c ng vi c hàng ngày c a

i làm n

ng tr v đ ng bào luôn

c th gì đó v góp vào b a n. S n b n k t h p v i vi c b o v mùa

màng và ki m th t n đ c i thi n đ i s ng.

ng bào s n b n theo 2 ph

ng

th c: s n cá nhân và s n t p th . V khí s n b n g m có các lo i : B y, n , súng
và tên thu c đ c.

ng bào s d ng các lo i b y khác nhau : b y phóng lao, b y

s p dùng m i, hãm chông, l
* Ngành ngh ph :
d a vào nh ng th hái l

i vây…

c nhi u ng

i a thích.

i Kháng bi t làm ru ng, d t v i, đan chi u, làm nón nh ng

i Thái

ng đ i cao h n các ngành thu c ngành Xá khác…

KIL
OBO
OKS
.CO
M

nên m c sinh ho t t
(7)

c nh ng chi c màm, chi c gh b ng mây, tre,

V n hố, giáo d c.

* Ch vi t: Trong l ch s , dân t c Kháng ch a có ch vi t.
* Giáo d c: T lâu,

ng và Nhà n

c đã quan tâm đ n s nghi p giáo



i

* V n h c ngh thu t:

“V n hố dân gian c a ng

i Kháng khá phong phú, ph n ánh đ i s ng

v n hố c a c dân nơng nghi p tr ng tr t vùng núi v i đi u ki n h t s c khó
kh n [1].
(8)

Xã h i:

* Quan h xã h i: N m trong s qu n lí c a các m
ng

ng Thái tr

c đây,

i Kháng khơng có t ch c xã h i riêng. Ch c d ch cao nh t trong b n là :

quan cai g n nh T o b n ng

i Thái. Trong các b n ng

i Kháng đã có s


cú trỏch nhi m s m cho con gỏi v con r cựng chỏu ngo i m i th c n thi t
cho m t gia ỡnh riờng.
i xin: Ngy x a, vi c l y v , l y ch ng c a ng

KIL
OBO
OKS
.CO
M

*C

i Khỏng v a t do

v a ph i qua nhi u nghi th c. Sau b n n m ờm tỡm hi u ng l i nh ng

i con

gỏi, n u ụi trai gỏi ng ý nhau thỡ ti n hnh n h i v r t nhi u nghi th c m
ụi tr v hai bờn nh trai nh gỏi ph i th c hi n. Sau 3 n m
tr ph i lm l ra m t hai h , nh trai m i t ch c ún dõu.
nh t.

* Ma chay: Ng

i Khỏng cú t c chia c a cho ng

m, dao, bỏt, a, hũm ng qu n ỏo, ng n
s ng ng
m .

4h n

i g m sn ụng c u c t m i ng

c ló ng tr ng ho c cỏ s y khụ r i em v t

ng vo bói tha ma h n ng

thõn.

ng m c. Sau khi chụn xong v

i cú 5 hụn. M t h n chớnh

v
i

trờn u v

t chi. Khi ch t, h n chớnh bi n thnh ma lnh phự h con chỏu cũn 4

h n cũn l i bi n thnh ma d hay qu y nhi u vũi n. Ng
lo i ma khỏc nh : ma su i, ma b n Ng
cỳng b m

i ta cũn tin nhi u

i Khỏng th ma c b v c m . Vi c

c ti n hnh 3 n m m t l n.


http://kilobooks.com
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
* n u ng, hỳt: Ng
v s n b n. L

i Khỏng l y ngu n th c n t tr ng tr t, ch n nuụi

ng th c chớnh l g o t v g o n p.

c bi t ng bo Khỏng n

c m n p nhi u h n c m t . Xụi khụng khụng ch cú m t trong b a n hng ngy

KIL
OBO
OKS
.CO
M

m cũn l l v t b t bu c trong cỳng l .
ng bo hay n cỏc mún n
n khụng th thi u

ng, lu c v r t thớch n cay, t l th th c

c trong b a n hng ngy. H c ng thớch n chua nh

m ng, rau r ng mu i chua, k c th t c ng
Trong ỏm c


(trỏnh khụng b g ng) sau ú g n l y n
nghiờng cỏi v b u n

c b vo v b u r i v a n th t v a

c cay vo m i. H cho r ng lm nh v y s kh i b

m t m i sau bu i lao ng. T c ny ph bi n tr
ng

i gi.

c

c cỏch m ng sau ch th y

* Y ph c v trang s c:

ng bo Khỏng cú trang ph c y nh c a ng

i Thỏi. Nam gi i m c ỏo

x ng c, c trũn ng, 4 tỳi. N gi i u i kh n Piờu, m c ỏo cỏnh Thỏi cú tay
v x ng c. N p ỏo ci 2 hng khuy b c hỡnh b
rụng.

m r t p. H m c vỏy ki u x

Ph n Khỏng t em bộ gỏi n c gi u bỳi túc trờn nh u, khụng cú



http://kilobooks.com
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
m t a i m nh t nh t 5 - 15 n m, sau ú h l i ph i chuy n c n m t n i
m i. Nhỡn chung b n lng c a h ch t ch i, khụng cú v
cõy n qu v cỏc cõy l u niờn khỏc. Nh ng
ng

i Thỏi

c tr ng rau,

i Khỏng cú 3 gian khụng chỏi, cú
i Khỏng lm mỏi nh mai rựa nh

KIL
OBO
OKS
.CO
M

n i lm thờm 2 chỏi u h i. Hi n nay ng

nt

en.

* C ng ng lng, b n: Tr


i ny do

chớnh giai c p th ng tr Thỏi c ra d sai khi n. [2]
Nh ng ng

i ny khụng b b n phong ki n Thỏi búc l t b ng lao d ch hay

c ng n p. Trỏi l i, h
n

c ginh cho m t s c quy n nh : B

ng, ph c d ch, h u h , ụi khi cũn

xộn. Nhi m v l n nh t c a ng

c búc l t ng

t dõn lm

i ng t c b ng bi u

i ng u b n l ụn c dõn b n lm cuụng,

nh c, i phu v úng gừp cho gi phỡa t o,ụng ta cú quy n xột x , dn ho nh ng
xớch mớch c b n.
* Ph
uụi ộn.

ng ti n v n chuy n: Ph bi n dựng gựi, cú dõy eo qua trỏn thuy n


(6) L ch s : X a nay vùng n m ban (Dun Bai) thu c xã N m Ban, huy n
Sìn H , t nh Lai Châu v n đ

c coi là “quê h

ng” c a ng

i M ng. Nhi u

truy n thuy t, truy n k còn l u truy n cho đ n ngày nay giúp chúng ta có th
nh n ra ng
ta.

i M ng là m t trong nh ng c dân b n đ a

vùng Tây B c n

c

(7) Ho t đ ng s n xu t.
* Tr ng tr t: Ng
nghi p n
h uđ

i M ng là c dân “ n n

ng” chuyên s ng b ng nông

ng r y theo l i s ng du canh du c . Vi c ch n n

ng th c.

* S n b n và hái l

m: Do chuyên s ng b ng n

nên đ i s ng đ ng bào r t th p. S n b n, hái l
đ ng bào luôn mang đ

m là công vi c hàng ngày c a

c th gì đó v góp vào b a n, s n b n k t h p v i vi c

b o v mùa màng và ki m th t n đ c i thi n đ i s ng.
ph

ng r y du canh du c

ng bào s n b n theo 2

ng th c: s n cá nhân và s n t p th . V khí s n b n g m có các lo i b y,

6


http://kilobooks.com
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
nú, sỳng v tờn thu c c.

ng bo s d ng cỏc lo i b y khỏc nhau : b y


ng quan tõm n vi c o t o ra i ng cỏn b v trớ th c

c m t s k t qu nh t nh. Song n ny dõn t c M ng v n ch a

i no t trỡnh

h n n a.

i h c. Do ú

* V n h c, ngh thu t: Ng

ng v Nh n

thu ho ch lỳa n

ng hay sau l gieo h t u xuõn u l d p t ch c vui ch i
ng

c m i ng

i a thớch.

ng thớch nghe s thi, trong ú n i ti ng nh t l s thi So ng

mu ng (chia t). Ph

ng th c v n ngh con trai m n, sỏo cho con gỏi hỏt,


i ng u t ch c xó h i truy n th ng l P gia.

ễng ta trong H i ng cỏc tr

ng h i u khi n ho t ng v n hoỏ tụn giỏo, xó

h i trong b n.V sau t ch c v xó h i ny b phỏ v , ch u s chi ph i c a cỏc t
ch c xó h i Thỏi. Tuy nhiờn t ch c b n (Muy) v n duy trỡ theo t p quỏn truy n
th ng. B n cú tr
h l n, cỏc tr

ng b n trụng coi v thu thu . Trong b n th

ng cú m t dũng

ng b n cựng v i h i ng gi lng i u hnh m i ho t ng xó

h i tụn giỏo theo t p quỏn. Ng

i M ng cú n m h g c v m i dũng h c trỳ

n i nh t nh. Hi n nay tuy khụng quy t m t n i nh ng m i dũng h u th y

7


http://kilobooks.com
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
mỡnh cú liờn quan n m t ngu n g c th n tho i v m t i u ki n nh t nh, h
l y m t con v t lm t [4].

i. Trong ỏm c

i, ngoi phớ t n v

n u ng,

nh trai ph i trao cho nh gỏi ti n l ch hay chang h l ti n bự cho cụng
lao ng c a m t thnh viờn i sang gia ỡnh khỏc. Trong ỏm c

i, cú t c ỏnh

nhau gi gi a h nh trai v h nh gỏi ginh cụ dõu ; [1]

* Gia ỡnh: Ti u gia ỡnh ph quy n l n v kinh t c b n c a xó h i.
ng u gia ỡnh l ng
Nh ng ng

i b , ng

ng Khi b ch t).

i n ụng quy t nh m i cụng vi c c a gia ỡnh. Quy n th a k

thu c v con trai v con trai tr

bao g m 3 th h cựng tr c h .
cú v , cú con nh ng v n
l

i ch ng, hay con trai tr


* Tớn ng

ng:

giai o n tan ró.

ng

i M ng, tr i (Mon ten, Mon ong) l ng sỏng t o,

l v th n cao nh t. Mon ten cú th lm ra ng

i, r i th h xu ng t. Mon ten

sai hai anh em l ỏi H i v ỏi H nh xu ng tr n gian lm ra cõy c i, muụn v t,
d y ng

i bi t lm n sinh s ng. Hai anh em ỏi H i, ỏi H nh ó o sụng

N m Na cho loi ng
lm ra m a cho loi ng

i.

n khi tr i h n khụng cú n
i.
8

v


i và ma

có th bi n thành nh ng chàng trai tu n tú, nh ng cô gái xinh đ p, và t m
b n s ng.
Ng
n

các

i M ng quan ni m có r t nhi u ma : ma dòng h , ma nhà, ma b n

c, ma m t tr i, ma m t tr ng. Các lo i ma này phù h cho ng

i n u ng x

t t v i chúng, n u trái l i chúng s gây tác h i.
Trong các hình thái tôn giáo c a ng

i M ng, các l nghi trong nông

nghi p liên quan đ n h n lúa khá ph c t p và đ c bi t vào các d p thu ho ch đ n
hàng n m, ng

i ph n có v trí to l n, th hi n trong vai trò “m lúa” [1]

(10) Sinh ho t:

* Nhà: B n c a ng



ng nh a làm h i v ch lên nh

2 đ u r ng cách đi u, m t mô típ truy n th ng c a c dân Nam Á. [2]
Ng

i M ng còn d u v t c a đ i gia đình, vì v y qui mô m t b ng nhà

ph thu c vào s l

ng c a các gia đình nh . M i nhà có nhi u bu ng dành cho

các gia đình t bào. Gi a nhà d c theo chi u dài có hành lang thông t đ u nàh
đ n cu i nhà. C a ra vào

2 đ u nhà, c a chính cho nam gi i, c a ph cho n

gi i. Bu ng ng n c a các gia đình nh đ

c b trí 2 bên hành lang, m i bu ng

chi m n a gian và có b p riêng. Hai bu ng chia gian đ u và c a chính, n i ra
9


http://kilobooks.com
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
vo c a nam gi i l bu ng khỏch v bu ng c a ch nh, ti p theo l bu ng c a
cỏc con trỏi v con gỏi [3].
* L t t: Ngoi t Nguyờn ỏn ra, ng

d

i t l ng

i lựn x u xớ v d

in

i

i v cỏc loi ma,

c l th gi i thu ng lu ng. Ng

i M ng

tin cú nhi u ma, trong ú m nh cú v trớ c bi t quan tr ng. Bờn c nh ú h
c ng th ma

m - T tiờn, dũng h .

* V n ngh : Ln i u dõn ca oxo ng

c nhi u ng

Cỏc truy n dó s , truy n k v l ch s dõn t c th

ng

c ng

m c ỏo cỏnh Thỏi cú tay v x ng c. N p ỏo cú 2 hng khuy b c hỡnh b

mr t

p. H m c vỏy ki u x rụng.
* C ng ng lng, b n:
Tr

c gi i phúng c ng nh ng

i Khỏng, dõn t c M ng ph i ch u th n

ph c chỳa t phong ki n Thỏi. Cỏc b n lng c a h b phõn tỏn trong lónh a
Thỏi v h u nh khụng cú m tb ph n c dõn no t p trung ụng v xõy d ng


c m t n v hnh chớnh c p trờn b n.
10


http://kilobooks.com
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
Ng
ng

i M ng cú t ch c t qu n l h i ng gi lng, bao g m nh ng

i gia am hi u phong t c t p quỏn, l nghi tụn giỏo bn b c m i cụng vi c

trong b n. B n c a h bao g m nh ng gia ỡnh thu c cỏc dũng h khỏc nhau,

(12) Tờn g i khỏc: Du c, Xỏ, D a
ng : XinhMun D , Xinh mun Ngh t.

KIL
OBO
OKS
.CO
M

(13) Nhúm a ph

(14) Dõn s : 10.890 ng

i

(15) Ngụn ng : Thu c nhúm ngụn ng
).Ng

Mụn - Kh mer (Ng

Nam

i Xinh Mun gi i ti ng Thỏi.
(16) L ch s : Ng

Vi t Nam [3].

i Xinh Mun ó cựng sinh s ng lõu i

mi n Tõy B c


ng

ng th c canh tỏc lỳa

i Thỏi. Nh v y ó kộo di th i gian s d ng t, t o ra n ng su t

lao ng cao h n v cú cu c s ng n nh.
* Ch n nuụi:

cỏc d p nghi l tớn ng
bo cũn nuụi cỏ
* Hỏi l

ng b o ch n nuụi trõu, bũ, l n, dờ, g s d ng trong
ng v cung c p m t ph n cho i s ng v s n xu t.

ng

ao.[1]

m v s n b n : Cú vai trũ quan tr ng trong i s ng kinh t c a

ng bo. Hỏi l

m gúp ph n ch cung c p th c n hng ngy. S n b n ch y u

nh m m c ớch b o v mựa mng, k t h p ki m th t thỳ

n.[1]


h c.[4]
* V n h c, ngh thu t: Trong dõn gian hi n nay, ng bo ch cũn nh
ng

i Thỏi. ú l nh ng truy n v ngu n g c loi

KIL
OBO
OKS
.CO
M

nh ng truy n c qua sỏch c a ng

i, v s phõn chia tr i v t[1]
(19) Xó h i:

* Quan h xó h i: Gia ỡnh nh , ph quiy n l ch y u, nh ng nh ng i
gia ỡnh g m ba th h hay cỏc anh em trai ó cú v v n s ng chung trong m t
nh cũn t n t i khỏ m nột. S l
nột. S l
- 30 ng

ng thnh viờn trong nh cũn t n t i khỏ m

ng thnh viờn trong nh kho ng 10 - 15 ng
i.

Ng

i. Tờn chung ny do b

m v , ụng c u t cho, ụi khi l i ph i búi xin õm d

ng tỡm tờn chung. Cụ

dõu bỳi túc ng
trong hụm c
sang

c lờn nh u bi u hi n l ng

i i

r , ụi v ch ng m i c

h n nh gỏi cho n h t th i gian

i con gỏi ó cú ch ng. Ngay

i tr v nh trai 2- 3 ngy r i m i

r [3]. Trong l ún dõu, khi on nh

tra v dõu v , nh gỏi l y nh n i bụi ba v t en lờn m tcon r v nh trai c ng
bụi vo m t cụ dõu nh v y. Sau ú nh trai v nh gỏi l y tr u
c n ó u ng h t nộm nhau trong vi hỳt [1]. L c
ch c sau khi h t th i gian

nh ng h r

M

m i th y cỳng v , lm l t tờn.
* Nh: Ng

i Xinh Mun cú t p quỏn ai d ng nh thỡ c b n n giỳp nờn

nh ch lm vi ngy l xong. H th

ng lm [3] nh vo sau v g t v ch n t

d ng nh b ng cỏch búi xem t cú h p v i cỏc thnh viờn trong nh khụng.
Ngy n

c (cỏc ngy 2, 6, 8, 9 trong thỏng) thớch h p v i vi c lm nh. Kiờng

ngy hoỏ t c l ngy 1 v 7. ễng c u l ng
v tt

i d ng c t chớnh, trờn treo nhi u

ng tr ng cho s ph n th c, y c a gia ỡnh nh bụng lỳa, con dao,

cỏi th t, cỏcv t bi u t

ng õm, d

ng v t. ễng c u c ng l ng

u tiờn trờn b p n u c m c a c n nh m i. Ng n l a y


ngang nh, con r lo m i vi c c m n

i con

i, t tai ninh theo chi u

c, khụng dựng quan ti g m ch bú cút.

Ch n t o huy t b ng cỏch nộm tr ng trờn khu t nh s n, tr ng v
thỡ huy t
tr ng cho ng

c t

ú. Nh m

i ch t. Ng

c lm c n th n, cú th c n thi t t

õu
ng

i Xinh Mun khụng cú t c c i tỏng v t o m . [3]

* Th cỳng: Th cỳng t tiờn hai i, b m v ụng b. Bi u tr ng cho
n i th t tiờn l m t chi c x
tre ng n



Ng

i n c cõy, t ỏ u cú linh h n.

KIL
OBO
OKS
.CO
M

r ng m i v t t con ng

i Xin Mun quan ni m v n v t h u linh ng bo tin

i Xinh Mun tin r ng k t q a c a mựa mng ch y u ph thu c vo

quy t nh c a h n lua .[4]
* V n ngh : Ng

i Xinh Mun thớch hỏt v mỳa vo cỏc d p l t t, ngay

trờn nh. Trai gỏi, nam n hỏt i v i nhau r t t nhiờn.
*

n: Ng

i XinhMun n c m n p, c m t , thớch gia v cay, u ng r

c n, cú t p quỏn n tr u, nhu m r ng en.

m nh m .

c thu c v t ng gia ỡnh.
ng th c m cỏc gia ỡnh

ng tr xu t phỏt t ý th c c ng ng cụng xó r t

Gi a cỏc b n, gi a cỏc gia ỡnh trong b n u cú m i quan h huy t th ng
xa g n hay quan h k t b n. Chớnh quan h
v ng n c n

y l c s cho vi c t

ng tr kinh t

m c nh t nh khụng cho cỏc hỡnh th c búc l t giai c p khỏc

xõm nh p vo. [4]

15


http://kilobooks.com
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
DANH M C TÀI LI U THAM KH O
1.

“

c tr ng v n hố các dân t c Vi t Nam” - Hồng Nam

M CL C

M

U ........................................................................................................... 0

I. KHÁNG ...................................................................................................... 0
II. M NG....................................................................................................... 6
III. XINH - MUN ......................................................................................... 12
DANH M C TÀI LI U THAM KH O ....................................................... 16

16