BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
-------------------------

PHAN VĂN THIỆU

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC
LÀNG XÃ VEN SÔNG HÀN (ĐÀ NẴNG) TỪ THẾ
KỶ XV ĐẾN GIỮA THẾ KỶ XIX

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
------------------------PHAN VĂN THIỆU

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
CÁC LÀNG XÃ VEN SÔNG HÀN (ĐÀ NẴNG) TỪ
THẾ KỶ XV ĐẾN GIỮA THẾ KỶ XIX

Chuyên ngành: LỊCH SỬ VIỆT NAM
Mã số: 60 22 54

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. LÊ HUỲNH HOA


cấp cho tôi nhiều tư liệu quý để thực hiện đề tài này. Xin cảm ơn thầy
Nguyễn Văn Đoàn, thầy Lưu Trang trường Đại học sư phạm Đà Nẵng đã
cung cấp nhiều tư liệu để tôi thực hiện đề tài này.
Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn đối với phòng Sau đại học, khoa Lịch
sử trường Đại học sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, khoa Lịch sử trường
Đại học sư phạm Đà Nẵng, thư viện Khoa học tổng hợp thành phố Hồ Chí
Minh, thư viện trường Đại học sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, phòng Địa
chí thư viện Tổng hợp Đà Nẵng, Bảo tàng Đà Nẵng và các cá nhân, tổ chức
khác đã giúp đỡ tôi hoàn thành công trình này.
Mặc dù nhận được nhiều sự giúp đỡ, song luận văn vẫn còn những
thiếu sót và sai lầm. Tất cả những thiếu sót và sai lầm này hoàn toàn do tôi
chịu trách nhiệm.

Trân trọng


5

MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa .............................................................................................................. 1
Lời cam đoan ............................................................................................................... 2
Lời cảm ơn .................................................................................................................. 3
Mục lục ........................................................................................................................ 4
Danh mục các bảng ..................................................................................................... 8
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 9
1. Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu ............................................................ .9
1.1 Lý do chọn đề tài. ...................................................................................... 9
1.2 Mục đích nghiên cứu ............................................................................... 10
2.Lịch sử nghiên cứu vấn đề. .................................................................................... 11

giữa thế kỷ XVI) ....................................................................................................... 46
2.2.3.1 Cơ sở hình thành làng xã ........................................................ 46
2.2.3.2 Sự hình thành các làng xã ven sông Hàn từ cuối thế kỷ
XV đến giữa thế kỷ XVI. ............................................................................... 48
2.3 Quá trình khai phá, lập làng ở vùng ven sông Hàn từ giữa thế kỷ XVI đến
cuối thế kỷ XVII. ....................................................................................................... 62
2.3.1 Bối cảnh lịch sử mới. ............................................................................ 62
2.3.2 Các làng xã ven sông Hàn tiếp tục hình thành (từ giữa thế kỷ
XVI đến cuối thế kỷ XVII). ...................................................................................... 64


7

2.4 Quê quán và thành phần những lưu dân đến khai phá, lập làng ở vùng ven
sông Hàn trong các thế kỷ từ XV đến XVII............................................................. .74
2.4.1 Quê quán của những lưu dân. ............................................................... 74
2.4.2 Thành phần xuất thân của những lưu dân. ............................................ 78
2.5 Hệ thống các làng xã ven sông Hàn hồi giữa thế kỷ XVIII ............................... .79
CHƯƠNG 3. QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG, PHÁT TRIỂN CÁC LÀNG
XÃ VEN SÔNG HÀN (TRONG CÁC THẾ KỶ XVII, XVIII VÀ NỬA
ĐẦU THẾ KỶ XIX) ................................................................................................ 84
3.1 Tổ chức bộ máy quản lý, bảo vệ làng xã ở vùng ven sông Hàn ......................... 84
3.1.1 Về tổ chức bộ máy chính quyền làng xã .......................................................... 84
3.1.2 Việc thiết lập hệ thống phòng thủ ở vùng ven sông Hàn trong nửa đầu
thế kỷ XIX ................................................................................................................. 87
3.2 Về chế độ sở hữu ruộng đất. ............................................................................... 92
3.3 Sự phát triển kinh tế các làng xã ven sông Hàn. ............................................... 103
3.3.1 Hoạt động kinh tế nông nghiệp ........................................................... 103
3.3.2 Hoạt động kinh tế thủ công nghiệp. .................................................... 108
3.3.3 Hoạt động kinh tế ngư nghiệp và nghề làm muối. .............................. 111

Tên bảng
Bảng 1.Bảng thống kê quê quán một số tộc họ đến vùng

Trang
75

ven sông Hàn trong các thế kỷ từ XV đến XVII.
2

Bảng 2. Bảng thống kê hệ thống các làng xã ven sông

80

Hàn hồi giữa thế kỷ XVIII.
3

Bảng 3. Biểu đo diện tích ruộng đất bằng thước ruộng.

94

4

Bảng 4. Bảng thống kê cơ cấu sở hữu ruộng đất ở Quảng

94-95

Nam vào đầu thế kỷ XIX.
5

Bảng 5.Bảng thống kê cơ cấu sở hữu ruộng đất các làng

triển, trở thành trung tâm của phố cảng Đà Nẵng trong thế kỷ XIX và thành
phố Đà Nẵng ngày nay. Đây còn là nơi diễn ra các hoạt động ngoại giao, quốc
phòng quan trọng của triều Nguyễn trong nửa đầu thế kỷ XIX, là khu vực
được triều Nguyễn cho xây dựng các công trình phòng thủ trước sự dòm ngó
của thực dân phương Tây. Quân dân ở đây chính là những người đầu tiên
đứng lên chiến đấu chống sự xâm lược của liên quân Pháp – Tây Ban Nha vào
năm 1858.
Tuy vậy, nghiên cứu lịch sử Đà Nẵng, các học giả chủ yếu tập trung tìm
hiểu giai đoạn từ thế kỷ XIX trở lại nay, đặc biệt từ sau sự kiện ngày 1-9-1858
khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tại cửa biển Đà Nẵng mở đầu cho
cuộc xâm lược vũ trang đối với nước ta. Nghiên cứu về các làng xã ở Đà Nẵng


11

đã có một số học giả quan tâm nghiên cứu, song việc làm đó chưa được tiến
hành một cách hệ thống và toàn diện.
Việc dựng lại bức tranh về sự hình thành và phát triển các làng xã ven
sông Hàn (Đà Nẵng) có một ý nghĩa quan trọng. Việc làm này vừa giúp chúng
ta nhìn nhận sự phát triển của Đà Nẵng trong lịch sử một cách hoàn chỉnh,
xuyên suốt đặc biệt là trong giai đoạn đầu khi người Việt di cư vào đây, cho
tới giai đoạn phát triển của Đà Nẵng sau này. Măt khác, nó giúp bổ sung thêm
nguồn tư liệu lịch sử Đà Nẵng trong giai đoạn trước thế kỷ XIX- giai đoạn
giới nghiên cứu chưa có một cái nhìn đầy đủ, có tính hệ thống. Bên cạnh đó,
việc nghiên cứu đề tài này cũng góp phần cung cấp thêm một số tư liệu về
công cuộc Nam tiến, mở cõi về phương Nam của cha ông chúng ta.
Ngoài ra, việc nghiên cứu các làng xã ven sông Hàn còn giúp chúng ta
có một cái nhìn tổng thể về đời sống của cư dân vùng ven sông Hàn giai đoạn
từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX, đặc biệt là đời sống kinh tế và các hoạt động
văn hóa tinh thần.

- Ô châu cận lục của Dương Văn An, nhà xuất bản Thuận Hóa, xuất
bản năm 2001. Tác phẩm được viết năm 1553, trong đó đề cập đến các làng xã
ở vùng Thuận Hóa, Quảng Nam và một số nét về vật sản, phong tục vùng đất
này. Đây là những tư liệu quý và sớm được ghi lại về vùng đất Đàng Trong.
- Xứ Đàng Trong năm 1621 của Cristophoro Borri, nhà xuất bản Thành
phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 1998 đã ghi lại một số nét về Đàng Trong vào
thời gian đầu thế kỷ XVII.
- Hải ngoại kỷ sự của Thích Đại Sán, Viện Đại học Huế, Ủy ban phiên
dịch sử liệu Việt Nam xuất bản năm 1963. Hành trình tác giả ghi lại khi đi đến
Đàng Trong, trong đó có đi qua vùng ven sông Hàn (Đà Nẵng) vào năm 1695
là những tư liệu hết sức quý về vùng đất này vào cuối thế kỷ XVII.
- Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, nhà xuất bản Khoa học xã hội,
xuất bản năm 1962, được Lê Quý Đôn viết năm 1776, trong đó có đề cập đến


13

nhiều vấn đề về tình hình ở Đàng Trong. Đặc biệt, tác giả đã thống kê các làng
xã ở vùng đất này, trong đó có nhiều làng xã vùng ven sông Hàn.
- Đại Nam nhất thống chí- tỉnh Quảng Nam của Quốc sử quán triều
Nguyễn, Nha văn hóa – Bộ quốc gia giáo dục, Sài Gòn xuất bản năm 1964.
Công trình cung cấp nhiều tư liệu về địa lý vùng đất Quảng Nam, trong đó có
vùng ven sông Hàn vào thế kỷ XIX.
- Lịch sử truyền giáo ở Việt Nam của Nguyễn Hồng, nhà xuất bản Hiện
Tại, Sài Gòn xuất bản năm 1959, đã đề cập tới một số nguồn tư liệu về hoạt
động truyền giáo ở Việt Nam trong đó có những hoạt động truyền giáo đầu
tiên ở Đà Nẵng.
- Cuốn luận văn cao học sử học có tên Lịch sử Đà Nẵng 1306-1950 của
Võ Văn Dật, viết năm 1974 đã đề cập đến nhiều mặt của Đà Nẵng từ 1306 đến
1950. Đáng chú ý, người viết đã hệ thống được một số tư liệu, trong đó có tư

công bố được kiểm chứng nghiêm túc, vì vậy đề tài có thể kế thừa một số tư
liệu từ công trình này.
- Thoại Ngọc Hầu và những cuộc khai phá miền đất Hậu Giang của
Nguyễn Văn Hầu, nhà xuất bản Trẻ xuất bản năm 1999, đã đề cập một số nét
về làng An Hải – quê hương của Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại.
- Xứ Đàng Trong lịch sử kinh tế-xã hội Việt Nam thế kỷ 17 và 18 của Li
Tana, nhà xuất bản Trẻ xuất bản năm 1999, đã cung cấp nhiều tư liệu về tình
hình Đàng Trong trong các thế kỷ XVII và XVIII. Đặc biệt tác giả đưa ra
nhiều nhận định mới mẻ về chính quyền ở Đàng Trong.
- Đô thị Việt Nam dưới thời Nguyễn của Nguyễn Thừa Hỷ, Đỗ Bang,
Nguyễn Văn Đăng, nhà xuất bản Thuận Hóa, xuất bản năm 2000, trong đó
Nguyễn Văn Đăng đã trình bày về đô thị Đà Nẵng dưới triều Nguyễn, khái
quát về sự phát triển một số làng xã trung tâm, tạo cơ sở cho sự ra đời của đô
thị Đà Nẵng .
- Việt sử xứ Đàng Trong của Phan Khoang, nhà xuất bản thành Văn
học, thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 2001 đã trình bày nhiều mặt về lịch
sử Đàng Trong dựa vào các nguồn sử liệu chính sử. Đây là một trong số ít
công trình nghiên cứu về Đàng Trong của các sử gia Việt Nam.


15

- Nhân vật họ Lê trong lịch sử Việt Nam của Phạm Ngô Minh- Lê Duy
Anh, nhà xuất bản Đà Nẵng xuất bản năm 2001. Phần liên quan tới đề tài, các
tác giả đã đề cập tới dòng họ Lê ở Quảng Nam - Đà Nẵng, trong đó có họ Lê
ở một số làng xã ven sông Hàn. Đây là nguồn tư liệu có thể kế thừa để tiến
hành so sánh, đối chiếu trong việc nghiên cứu về các tộc họ ở vùng ven sông
Hàn.
- Tư liệu dạy học lịch sử địa phương Đà Nẵng của Nguyễn Văn Đoàn,
in năm 2001, lưu tại phòng tư liệu – Khoa Lịch sử- Trường Đại học sư phạm

- Phố cảng Đà Nẵng (từ 1802 đến 1860) của Lưu Trang, nhà xuất bản
Đà Nẵng xuất bản năm 2005. Đây là tác phẩm được xuất bản dựa trên luận án
Tiến sĩ của tác giả được bảo vệ tại Đại học sư phạm Hà Nội năm 2004. Tác
phẩm đã trình bày về sự hình thành của phố cảng Đà Nẵng, các hoạt động kinh
tế, văn hóa, ngoại giao ở phố cảng Đà Nẵng trong nửa đầu thế kỷ XIX. Phần
liên quan đến đề tài thuộc chương 1 (Đà Nẵng trước thế kỷ XIX) và một phần
trong chương 2 (Phố cảng Đà Nẵng nửa đầu thế kỷ XIX), tác giả có khái quát
sự thành lập một số làng xã ven sông Hàn tạo cơ sở cho sự hình thành phố
cảng Đà Nẵng. Do không phải là trọng tâm của đề tài, nên tác giả chỉ nêu khái
quát về sự hình thành các làng xã. Tuy vậy, đây là những tư liệu quan trọng để
tiến hành so sánh, đối chiếu và kế thừa trong đề tài.
- Đà Nẵng buổi đầu đánh Pháp (1858-1860) của Lưu Anh Rô, nhà xuất
bản Đà Nẵng xuất bản năm 2005, đề cập đến một số hệ thống phòng thủ ở Đà
Nẵng và cuộc kháng chiến của nhân dân Đà Nẵng chống lại sự xâm lược của
quân Pháp. Đây là công trình nghiên cứu khá đầy đủ về cuộc tấn công của
Pháp ở Đà Nẵng từ năm 1858 đến năm 1860.
- Trong cuốn Thuận Hóa – Phú Xuân Thừa Thiên Huế 700 năm hình
thành và phát triển,y do Hội khoa học lịch sử tỉnh Thừa Thiên Huế chủ trì, nhà
xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản năm 2010 đã tập hợp 44 bài tham luận tại
Hội thảo khoa học 700 năm Thuận Hóa – Phú Xuân - Thừa Thiên Huế, trong
đó có nhiều bài tham luận có liên quan tới đề tài như: “Đà Sơn- làng thành lập
sớm ở châu Hóa vào thời Trần” của Lưu Trang đã trình bày về làng Đà Sơnđược xem là làng thành lập sớm nhất ở Đà Nẵng. Bài “Một số kết quả nghiên
cứu về loại hình khẩn hoang vùng Thuận Quảng” của Huỳnh Công Bá,yyy đã


17

nêu lên những kết luận của tác giả trong quá trình nghiên cứu về việc khẩn
hoang, lập làng ở vùng Thuận – Quảng, trong đó có việc chỉ ra quy luật khẩn
hoang, lập làng ở vùng Thuận – Quảng.

nghiên cứu các làng xã tiêu biểu, có vai trò quan trọng đối với vùng ven sông
Hàn và Đà Nẵng, dựa trên tính tổng thể. Luận văn cũng không chỉ dựa một
cách duy nhất về cơ sở địa lý, việc nghiên cứu còn dựa trên cơ sở về lịch sử,
văn hóa của những vùng đất có liên quan.
- Về mặt thời gian.
Đề tài này được giới hạn bởi hai mốc thời gian:
+ Mốc mở đầu từ thế kỷ XV, đây được xem là thời điểm bắt đầu quá
trình thành lập các làng xã ở vùng Quảng Nam- Đà Nẵng trong đó có các làng
xã ven sông Hàn. Thế kỷ XV có 2 mốc thời gian quan trọng: khởi đầu là năm
1402 khi nhà Hồ mở rộng lãnh thổ tới vùng Chiêm Động, Cổ Lũy (Quảng
Nam, Quảng Ngãi ngày nay); tiếp theo là sự kiện năm 1471 khi vua Lê Thánh
Tông tiến hành cuộc chiến mở rộng lãnh thổ về phương Nam.
+ Mốc kết thúc là giữa thế kỷ XIX, thời kỳ nhân dân ta bước vào cuộc
kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, trong đó nhân dân các làng xã
ven sông Hàn là những người đầu tiên đứng lên chiến đấu chống sự xâm lược
của Pháp.
4. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu.
4.1 Nguồn tư liệu.
Đề tài đã kế thừa các nguồn tư liệu sau đây:
- Tư liệu sách sử cổ: đó là các bộ sử biên niên thời quân chủ như: Đại
Việt sử kí toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam thực
lục, Quốc triều chính biên toát yếu. Ngoài ra, đề tài còn sử dụng tư liệu là các
bộ địa chí cổ như: Ô châu cận lục, Phủ biên tạp lục, Đại Nam nhất thống chí.
- Tư liệu văn bia, minh chuông: để thực hiện đề tài, tác giả tiến hành
thu thập và khai thác các thông tin liên quan từ các văn bia, minh chuông được
phát hiện ở vùng ven sông Hàn và các vùng phụ cận có liên quan. Tư liệu văn


19



20

đó, những tư liệu thông qua các hoạt động lễ hội, các hoạt động văn hóa dân
gian khác ở vùng ven sông Hàn cũng được khai thác. Ngoài ra, tác giả còn tiến
hành phỏng vấn những bậc cao niên, những người hiểu biết về lịch sử làng
nhằm làm phong phú thêm nguồn tư liệu.
4.2 Phương pháp nghiên cứu.
Để thực hiện đề tài, phương pháp lịch sử và phương pháp logic được
xác định là những phương pháp chủ yếu được vận dụng trong quá trình nghiên
cứu. Phương pháp lịch sử giúp làm rõ sự hình thành và phát triển các làng xã
ven sông Hàn trong từng giai đoạn phát triển cụ thể của nó, trong những bối
cảnh nhất định. Bên cạnh đó phương pháp lôgic góp phần làm rõ những vấn đề
mang tính chất đặc trưng, riêng biệt ở vùng ven sông Hàn.
Ngoài ra để hỗ trợ cho phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic, đề
tài còn sử dụng các phương pháp khác như: phương pháp thống kê phân tích,
phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh đối chiếu, phương pháp mô tả,
phương pháp điền dã và một số phương pháp liên ngành khác nhằm đi đến giải
quyết vấn đề mang tính khách quan, phản ánh đúng bản chất của các sự kiện,
hiện tượng.
5. Đóng góp của luận văn.
Nghiên cứu về các làng xã ven sông Hàn, đề tài nhằm dựng lại quá
trình hình thành và phát triển các làng xã ở khu vực, thông qua đó làm rõ vị trí
quan trọng của vùng đất này đối với lịch sử Đà Nẵng, trong đó có sự ra đời
của phố cảng Đà Nẵng.
Thông qua tìm hiểu về quá trình hình thành, phát triển các làng xã ven
sông Hàn, đề tài hy vọng góp phần bổ sung nguồn tư liệu về lịch sử Đà Nẵng
giai đoạn trước thế kỷ XIX, đóng góp thêm tư liệu nhỏ trong việc nghiên cứu
quá trình Nam tiến của dân tộc Việt.
Luận văn cũng nhằm làm rõ những đóng góp của nhân dân các làng xã


Chương 2. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CÁC LÀNG XÃ VEN SÔNG
HÀN (TRONG CÁC THẾ KỶ XV, XVI, XVII)
Trong chương này đề tài sẽ đề cập tới các vấn đề
-

Sự di cư của người Việt vào vùng ven sông Hàn

-

Quá trình hình thành các làng xã ven sông Hàn

-

Một số nét về bộ mặt làng xã, quê quán, thành phần xã hội của những
di dân vào vùng ven sông Hàn.


22

Chương 3. QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG, PHÁT TRIỂN CÁC LÀNG XÃ
VEN SÔNG HÀN TRONG CÁC THẾ KỶ XVII, XVIII VÀ NỬA ĐẦU
THẾ KỶ XIX.
Trong chương này, luận văn sẽ trình bày:
-

Một số nét về tổ chức bộ máy làng xã ở vùng ven sông Hàn

-


thành phố, chạy dọc từ Hải Vân đến Hội An có bờ biển dài với những bãi biển
đẹp, được xếp hạng những bãi biển đẹp nhất thế giới. Với lợi thế bờ biển kéo
dài, Đà Nẵng có điều kiện phát triển du lịch, các hoạt động dịch vụ, thương
nghiệp và kinh tế biển.
Về khí hậu, do bị chắn bởi đèo Hải Vân nên ở Đà Nẵng, khí hậu có hai
mùa rõ rệt là mùa khô và mùa mưa. Mùa khô kéo dài từ tháng 2 đến tháng 7,
mùa mưa kéo dài từ tháng 8 đến tháng 1[96, tr.13]. Về khí hậu ở Quảng Nam,
sách Đại Nam nhất thống chí chép: “Khí trời ấm áp, nhiều khi xửng lạnh, ít


24

lúc âm u. Mùa xuân mùa hạ gió Đông Nam thổi mạnh, mùa thu mùa đông hơi
có gió Tây Bắc. Tháng trọng xuân đã nóng vào giữa mùa thu thường có mưa
lụt, qua tiết Đông Chí hết lụt có gió Bắc hơi lạnh. Tháng 12 đã nghe tiếng sấm
khí trời đã ấm. Núi Trà sơn, cửa Câu Đê là nơi núi biển giao tiếp, cho nên
thường mây đen xuất hiện ở Trà Sơn, vồng mống xuật hiện ở Câu Đê, đều là
điềm sắp mưa khí hậu núi sông giao hòa là vậy”[61, tr.14].
Khí hậu nhiệt đới gió mùa ở Đà Nẵng có sự tác động lớn đến sự hình
thành và phát triển của vùng đất này.
Về đất đai, ở Đà Nẵng không có đồng bằng rộng lớn do phía Đông giáp
biển, phía Tây giáp núi, những đồng bằng trồng lúa không nhiều. Xét một cách
tổng quan, Đà Nẵng không phải là vùng đất trù phú cho sự phát triển kinh tế
nông nghiệp.
Ở Đà Nẵng, con sông Hàn gắn liền với lịch sử vùng đất này. Sông Hàn
là sự hợp lưu của hai con sông: sông Vĩnh Điện và sông Cẩm Lệ, chảy qua
trung tâm thành phố và đổ ra vịnh Đà Nẵng. Sông có chiều dài khoảng 7km,
sâu trung bình từ 5m đến 7m. Đối với Đà Nẵng, sông Hàn là con đường giao
thông bằng đường thủy hết sức quan trọng. Trước đây thuyền buôn nước ngoài
từ cảng Đà Nẵng qua sông Hàn, sông Cổ Cò để tới Hội An. Về sông Cổ Cò,

An một chặng đường”[101, tr.21]. Cảng Đà Nẵng có một vai trò quan trọng
không chỉ đối với lịch sử Đà Nẵng, mà còn đối với cả nước về các mặt thương
nghiệp, ngoại giao và quốc phòng.
Nằm ở phía Đông Nam Đà Nẵng có dãy Ngũ Hành Sơn - một quần thể
hang động, chùa chiền, lăng mộ, tháp là danh thắng bậc nhất Quảng Nam. Về
Ngũ Hành Sơn, sách Đại Nam nhất thống chí chép: “Ngũ Hành Sơn (núi Ngũ
Hành): ở địa phận 2 xã Hóa Khuê và Quán Khái, phía Đông Bắc huyện Diên
Phước. Ở trong động cát đội khởi 6 hòn núi đá, sông dài quanh ở phía Tây,
biển cả bao bọc ở phía Đông, hình thành núi nhọn cao, lúc trời tạnh ở xa trông
có màu sắc như bức vân cẩm thạch thật đáng yêu, tục gọi là hòn Non Nước.
Một núi ở phía Đông Bắc hình như sao Tam Thai, xưa gọi là núi Tam Thai, có
tên nữa gọi là núi ngũ chỉ (năm ngón tay)”[61, tr.22-23].