BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

HOÀNG KIM OANH

CÁI ĐẸP, TÌNH YÊU
VÀ NỖI ÁM ẢNH VỀ CÁI CHẾT
TRONG THƠ EDGAR ALLAN POE

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

-Thành phố Hồ Chí Minh -2003-



LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công
bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận văn

HOÀNG KIM OANH


LỜI CẢM ƠN

Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến qúy Thầy Cô đã
nhiệt tình giảng dạy trong thời gian qua.
Đặc biệt là Phó giáo sư Lương Duy Trung, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn,
giúp đỡ, động viên tôi hoàn thành đề tài nghiên cứu này.

MỤC LỤC ............................................................................................................ 5
T
2

T
2

DẪN NHẬP .......................................................................................................... 1
T
2

T
2

1.Lý do chọn đề tài: .................................................................................................. 1
T
2

T
2

1.1.Edgar Allan Poe là một nhà thơ thiên tài, một tác gia xuất sắc ở nhiều lĩnh
T
2

vực của Văn học Mỹ thế kỷ XIX: ......................................................................... 1
T
2

1.2.Edgar Allan Poe mặc dù được công nhận là một tác giả lớn, một thiên tài


4.Phương pháp nghiên cứu: .................................................................................... 9
T
2

T
2

5.Phạm vi và đối tượng nghiên cứu: ....................................................................... 9
T
2

T
2

6.Cấu trúc của luận văn: ....................................................................................... 10
T
2

T
2

CHƯƠNG MỘT: VỀ EDGAR ALLAN POE ................................................ 12
T
2

T
2

1.1.Thời đại: Nước Mỹ thế kỉ XIX và Văn học Mỹ XIX .................................... 12


T
2


1.3.1.Quan điểm sáng tác của Edgar Poe:......................................................... 18
T
2

T
2

1.3.2.Thơ ca:........................................................................................................ 25
T
2

T
2

1.3.2.1.Cuối những năm 20: Khát khao và kiêu hãnh ................................. 25
T
2

T
2

1.3.2.2.Những năm ba mươi: Đau buồn và hạnh phúc ............................... 27
T
2



CHƯƠNG HAI: CÁI ĐẸP TRONG THƠ EDGAR ALLAN POE ............. 44
T
2

T
2

2.1.Cái Đẹp trong hình tượng con người: ............................................................ 44
T
2

T
2

2.1.1.Con người cô đơn: ..................................................................................... 45
T
2

T
2

2.1.2.Con người tâm trạng.................................................................................. 48
T
2

T
2

2.1.3.Con người của những giấc mơ và hoài niêm đau buồn: ......................... 52


T
2

2.2.1.3.Thời gian vĩnh cữu của thế giới siêu nhiên thần bí: ........................ 57
T
2

T
2

2.2.2.Không gian nghe thuật trong thơ Edgar Poe: .......................................... 58
T
2

T
2

2.2.2.1.Không gian vũ tru mênh mông huyền bí đầy đe dọa: ....................... 58
T
2

T
2

2.2.2.2.Không gian trần thế ngột ngạt khép kín: .......................................... 59
T
2

T


2.3.2.Phương thức biểu hiện: ............................................................................. 64
T
2

T
2

2.3.2.1.Kết cấu: ............................................................................................... 64
T
2

T
2

2.3.2.2.Thủ pháp "Điệp khúc”: ..................................................................... 66
T
2

T
2

2.3.2.3.Thủ pháp "Tương phản": ................................................................. 67
T
2

T
2

2.3.2.4.Ngôn ngữ và nhạc điệu: ..................................................................... 67

2

T
2

3.1.3.Niềm khát khao một tình yêu chung thủy, vĩnh hằng: ............................ 87
T
2

T
2

3.2.Cái chết trong thơ Edgar Poe: ........................................................................ 92
T
2

T
2

3.2.1.Đề tài Cái chết trong thơ ca lãng mạn:..................................................... 93
T
2

T
2

3.2.2.Quan niệm về "Cái chết "trong thơ Edgar Poe: ...................................... 94
T
2



3.2.3.1.Hình tượng “Người con gái đang chết”: .......................................... 98
T
2

T
2

3.2.3.2.Chuỗi hình ảnh của “con đường đi tới nấm mồ”: ........................... 99
T
2

T
2

3.2.4.Ý nghĩa của "Cái chết": .......................................................................... 100
T
2

T
2

KẾT LUẬN ...................................................................................................... 103
T
2

T
2

THƯ MỤC THAM KHẢO ............................................................................ 108

2

T
2

A. TIẾNG VIẾT: ............................................................................................... 114
T
2

T
2

B. TIẾNG ANH: ............................................................................................... 114
T
2

T
2

C. TIẾNG PHÁP: ............................................................................................. 117
T
2

T
2

PHỤ LỤC 2 BẢNG NIÊN ĐẠI VỀ EDGAR ALLAN POE ............................. 118
T
2


đầu thế kỷ XX nhưng nó hầu như chỉ mới bắt đầu được thăm dò, khai phá trong khoảng mấy
thập niên gần đây thôi. Và trong số ít ỏi tác giả, tác phẩm được nhắc đến thì chủ yếu là Văn
học hiện thực ở thế kỉ XX, còn thế kỉ XIX - thời kì "đặt nền móng" và "khẳng định nền vãn
học quốc gia” Mỹ- thời kỳ khẳng định tính cách Mỹ-nhìn chung vẫn còn ít được tìm hiểu.
Trong các giai đoạn sau này, truyện ngắn và tiểu thuyết Mỹ hiện đại được giới thiệu ồ
ạt hơn, còn ở thể loại thơ, đáng kể, hầu như chỉ mới có một "Lá cỏ " của Walt Whitman. Đi
vào nghiên cứu văn học Mỹ, chúng ta vẫn có cảm giác chông chênh bởi thiếu vắng cái mảng
nghệ thuật vốn có truyền thống được coi là "tiếng nói cửa tâm hồn".
Chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu về thơ Edgar Allan Poe vì:
1.1.Edgar Allan Poe là một nhà thơ thiên tài, một tác gia xuất sắc ở nhiều lĩnh vực của
Văn học Mỹ thế kỷ XIX:
Edgar Allan Poe là một nhà thơ, nhà văn, nhà báo, nhà phê bình... thuộc dòng văn học
lãng mạn Mỹ thế kỷ XIX, đồng thời với những nhà tiên phong của văn học Mỹ như
Washington Irving, Fenimore Cooper, Herman Melville, Nathiel Hawthorne,Walt
Whitman... nhưng cuộc đời thiên tài 40 năm ngắn ngủi đầy bi thương của ông và những
sáng tác tuy chưa phải là thực sự tiêu biểu cho văn học Mỹ thế kỷ XIX nhưng khá đa dạng,
phong phú, đầy ấn tượng đã tạo nên một phong cách độc đáo trong sáng tác có phần biệt lập
so với các tác giả cùng thời.
Hơn thế nữa, trong các tác gia Mỹ thế kỷ XIX, mỗi người nổi tiếng ở một lĩnh vực,
1


không có ai như Poe, cả ba lĩnh vực thơ, truyện và phê bình văn học đều có những thành tựu
xuất sắc. Đặc biệt, quan điểm được cho là "Nghệ thuật vị nghệ thuật", và bút pháp tượng
trưng của thơ Poe đã để lại một dấu ấn mạnh mẽ trong biết bao nhà thơ Mỹ, Pháp... ít nhiều
đã ảnh hưởng đến dòng thơ lãng mạn Việt Nam giai đoạn 1932-1945 (qua trung gian là một
số nhà thơ lãng mạn Pháp).
1.2.Edgar Allan Poe mặc dù được công nhận là một tác giả lớn, một thiên tài đa dạng,
nhưng việc đánh giá Poe rất khác nhau:
Khi còn sống, nhà thơ bị cô lập, ghen ghét và cả đời phải sống trong sự nghèo túng, lo


2.Lịch sử vấn đề:
Edgar Allan Poe cho đến nay vẫn là một tên tuổi được nhiều nhà nghiên cứu phê bình
văn học rất quan tâm.

3


Ở Mỹ, ngay sau khi Edgar Poe mất một năm (1850), tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của
ông đã được Rufus Griswold - kẻ tự xưng sẽ là "đao phủ của văn chương" - công bố. Tuy
nhiên, tác giả này lại vốn là một trong những tình địch của Poe nên công trình vẫn ít nhiều
mang giọng điệu hằn học, ghen ghét, đố kị với người đã khuất.
Trong các tuyển tập văn học Mỹ mà chúng ta có thể tìm được ở các thư viện lớn của
thành phố Hồ Chi Minh như:
• The Romantic Revolution in America (Tập 2) của tác giả Vernon Louis Parrington
(1927).
• American Literature của ba tác giả Edward J. Gordon, Andrew J. Poster và Henry
L. Terrie (1964).
• The American tradition in Literature của Sculley Bradley (1974).
• American Literature the Makers and the Making của Cleanth Brooks, R.W.B.
Lewis, Robert Penn Warren (1973).
• The Norton Anthology of American Literature do Nina Baum tuyển chọn (1989).
đều có phần giới thiệu khá chi tiết về tiểu sử, cuộc đời, và tuyển chọn một số tác phẩm tiêu
biểu của Poe ở ba thể loại: thơ, truyện ngắn, phê bình tiểu luận, và cả một số bức thư quan
trọng của Poe.
Cả năm công trình nghiên cứu được sử dụng rộng rãi trong các trường học ở Mỹ này
đều thống nhất khẳng định thiên tài nghệ thuật và vị trí của Edgar Poe trong văn học Mỹ
nửa đầu thế kỷ XIX : “Poe đã hình thành nghệ thuật thơ tượng trưng.., xây dựng nên thể
loại truyện ngắn; phát minh fruyện trình thám kinh dị và mở rộng thể loại truyện khoa
học viễn tưởng, đặt nền móng cho thể loại truyện hư cấu thiên về phân tích tâm lý; đặc

chức Edgar Allan Poe Society of Baltimore thực hiện từ 1941, tiêu biểu như: "Poe on the
Soul of Man" của Eric w. Carlson (8.10.1972), "Poe, Creator of Words "(7.10.1973 -1998)
của Dr. Burton R. Pollin, "Friends and Enemies: Women in Life of Edgar Allan Poe,
Myths and Reality " do Richard p. Benton (1987...), nội dung chủ yếu là làm sáng tỏ thêm
những chi tiết về cuộc đời, khẳng định những đóng góp nhiều mặt của tác giả về nội dung tư
tưởng và ngôn ngữ, nghệ thuật...
• Một số bài phân tích các truyện ngắn của Poe như: "Love and the Idea of Madness
in Poe's Fiction " của Richard p. Benton, "Edgar Allan Poe and Science: A Cosmic Poet"
(Edgar Allan Poe và khoa học: Một nhà thơ thuộc về vũ trụ) của Juan Lartigue G. và một số
thông tin về Poe như: "Poe và tôn giáo "Cái chết của Poe " "Poe với rượu và thuốc phiện
5


"..đã giúp chúng ta một cơ sở nhất định khi phân tích tác phẩm của Poe.
Về cuộc đời Edgar Poe có khá nhiều tư liệu từ nhiều nguồn khác nhau, chúng tôi đã
đối chiếu so sánh và tổng hợp từ tư liệu của trường Đại học Virginia lưu trữ, tư liệu của
Edgar Allan Poe National Historic Park, Poe 4S History trên mạng http//www.google.com.
Qua đó, chúng tôi đã chọn lựa, kết hợp với các tư liệu bằng tiếng Việt để sắp xếp trong bảng
niên đại về Edgar Poe trình bày ở phụ lục 1 và 2.
Tác giả Edgar Poe còn được nhiều nhà nghiên cứu, lí luận phê bình trên thế giới chú ý,
đặc biệt là ở Pháp, Nga, Anh, Đức,Tây Ban Nha,..
Ở Việt Nam, tuy chưa có tài liệu nghiên cứu riêng về Edgar Poe trong các công trình
nghiên cứu về văn học Mỹ, nhưng Poe có một vị trí xứng đáng so với các tác gia nửa đầu
thế kỷ XIX của mảnh đất mới được khai phá này.
Trước tiên phải kể đến công của Hoài Thanh trong "Thi nhân Việt Nam " khi phát
hiện ra những dấu vết của Edgar Poe trong sáng tác của Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử.
Tiếp theo là những công trình giới thiệu Edgar Poe với tư cách tác gia gồm phần tóm
tắt tiểu sử, quan điểm nghệ thuật của thơ, truyện và phân tích một số giá trị nội dung, nghệ
thuật Edgar Poe như các chuyên luận Hành trình văn học Mỹ của Nguyễn Đức Đàn, Hồ sơ
văn hoá Mỹ của Hữu Ngọc, Đại cương văn học sử Hoa Kỳ của Nguyễn Đắc Sơn và gần

Tuy nhiên, nếu đọc những bài viết trên các sách báo, tạp chí nói về truyện trinh thám,
truyện kinh dị hay truyện huyễn tưởng chúng ta đều bắt gặp cái tên quen thuộc Edgar Poe
với vị trí một người khai sinh thể loại ấy, dù chỉ đôi dòng, như bài của Nguyễn Duy,Vũ Đức
Phúc, Huỳnh Thị Hoa Kỳ, Ngô Tự Lập. Gần đây nhất (2002), có bài viết" Edgar Man Poe"
trên Tạp chí Văn học của Hoàng Tố Mai. Đây là bài báo đầu tiên giới thiệu về Edgar Poe
trên tạp chí này.
Bước đầu tổng hợp những ý kiến, nhận xét, đánh giá tiêu biểu nhất về cuộc đời và sáng
tác của Edgar Poe ở trên, chúng tôi cảm nhận được phần nào sự quan tâm, sự khẳng định
của người đọc từ nhiều thế hệ về tài năng thực sự của cây bút thiên tài này, về những đóng
góp của ông mà chúng tôi mong muốn đi sâu hơn trong đề tài nghiên cứu này.

3.Mục đích nghiên cứu và đóng góp của luận văn:
Bắt tay vào tìm hiểu, nghiên cứu Edgar Allan Poe, một tác giả mà ngay chính trên quê
hương xứ sở của nhà thơ cũng còn nhiều bất đồng trong cách nhìn nhận, đánh giá, thêm vào
đó sự cảm thụ tác phẩm phải vượt qua cái rào cản là ngôn ngữ, cũng là lúc chúng tôi nhận
thức được tầm vóc của vấn đề, những khó khăn trong việc tiếp cận để tìm chiều sâu bên
trong những tác phẩm văn chương của ông, nhất là với thể loại thơ - một thể loại tự bản thân
nó đã vô cùng tượng trưng, đa âm đa nghĩa, nhiều tầng nhiều lớp, và khả năng có hạn của
mình. Nhưng trong quá trình đi sâu tìm tòi thế giới nghệ thuật của Poe, chúng tôi đồng thời
cũng cảm nhận được một thôi thúc khám phá lớp sương mù ấy, tìm một lời giải đáp cho cái
câu đố còn để ngỏ ấy...
8


Trong điều kiện tư liệu rất ít ỏi về Poe, phần lớn chưa có bản dịch sang tiếng Việt,
chúng tôi cố gắng bước đầu tìm hiểu và giới thiệu những nét chính về nội dung sáng tác của
Edgar Allan Poe, tập trung làm rõ những nét cơ bản:
• Quan điểm sáng tác của Edgar Poe, Cái Đẹp trong thơ Edgar Poe, biểu hiện qua hình
tượng con người, không gian thời gian nghệ thuật và những đặc sắc trong bút pháp tượng
trứng - những yếu tố hình thức manh tính nội dung làm nên tính độc đáo trong thơ Edgar

Đối tượng chủ yếu là những bài thơ tiêu biểu của Poe đã sưu tầm được, phù hợp với đề
tài nghiên cứu của luận văn. Bên cạnh đó, để vấn đề nghiên cứu được sáng tỏ hơn, chúng tôi
có nhìn sang một số truyện ngắn, tiểu luận nói về cái Đẹp, Tình yêu và Cái Chết của Poe.
Ngoài những văn bản đã được dịch ra tiếng Việt, chúng tôi có chuyển nghĩa một số
sáng tác của Poe từ tiếng Anh sang tiếng Việt nhằm giúp cho việc khảo sát đề tài được toàn
diện hơn. Tiếc rằng việc chuyển nghĩa ắt khó nói lên đầy đủ những giá trị nghệ thuật đặc
trưng của thơ Poe.

6.Cấu trúc của luận văn:
Gồm phần giới thiệu, kết luận và ba chương chính được sắp xếp theo trình tự:
DẪN NHẬP
1.Lý do chọn đề tài
2.Lịch sử vấn đề
3.Mục đích nghiên cứu và đóng góp của luận văn
4.Phạm vi đối tượng nghiên cứu
5.Phương pháp nghiên cứu
6.Cấu trúc của luận văn
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
U

CHƯƠNG MỐT: VỀ EDGAR ALLAN POE
1.1.Thời đại.
1.2.Vài nét về tác giả.
1.3.Sự nghiệp sáng tác.
CHƯƠNG HAI: CÁI ĐẸP TRONG THƠ EDGAR ALLAN POE
2.1.Cái Đẹp trong hình tượng con người.
2.2.Cái Đẹp trong thời gian và không gian nghệ thuật.
2.3.Cái Đẹp trong bút pháp tượng trưng.
10


Thế kỷ XIX của quốc gia vừa khai sinh này là một thế kỷ đầy bận rộn, bắt đầu bằng
một loạt vấn đề đối ngoại trọng đại liên quan đến chủ quyền, lãnh thổ, quyền lợi quốc gia
dân tộc. Mười lăm năm đấu tranh quyết liệt với thực dân Anh, cuối cùng sự thắng lợi đã đến
với dân tộc Mỹ. Lời tuyên bố đầy tự hào của Tổng thống Monroe "Châu Mỹ của người Mỹ"
năm 1823 [55,354] đã khẳng định ý chí độc lập mạnh mẽ của cộng đồng dân tộc mới mẻ
này. Lãnh thổ mở rộng, quyền lực chính trị bành trướng, và vai trò đế quốc của nước Mỹ
cũng bắt đầu với cả mặt tích cực lẫn tiêu cực của nó.
Trong nước, những vấn đề về chế độ nô lệ và người da đỏ cũng là mối bận tâm lớn.
Nhiều bất đồng nổ ra và đỉnh điểm là cuộc nội chiến Bắc - Nam với sự thắng lợi của Miền
Bắc. Những vết thương của chiến tranh bắt đầu xuất hiện và hằn sâu trong lòng dân tộc Mỹ.
Năm 1865, Quốc hội thông qua việc xoá bỏ chế độ nô lệ và tiếp sau đó là Luật về tái thiết
(1867-1877) mở ra một giai đoạn mới cho nước Mỹ.
Vấn đề người da đỏ cũng kết thúc bằng trận thua cuối cùng của người da đỏ (1890).
Hiện thực này đã in đậm dấu ấn trong tác phẩm của Fenimore Cooper và nhiều tác gia khác.
Ở lĩnh vực kinh tế, khoa học kỹ thuật, đây cũng là thế kỷ của nhiều chính sách kinh tế
và phát minh khoa học kỹ thuật hiện đại. Tuy cũng chịu ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng
kinh tế những năm 1837-1843 nhưng thế kỷ XIX là thế kỷ của những thành tựu khoa học
nổi bật như: chế tạo ra máy gặt, máy hát, dây thép gai...đặt đường điện tín đầu tiên, và xây
12


dựng được đường sắt xuyên lục địa... Đáng kể nhất là những trust đầu tiên được thành lập,
quyết định không nhỏ đến các chính sách kinh tế sau này.
Hơn hai thập kỷ cuối cùng của thế kỷ XIX là sự vùng dậy ngày càng mạnh mẽ của
phong trào công nhân: Năm 1886 công nhân ở Chicago biểu tình đòi làm việc 8 tiếng/ngày
và đối xử công bằng với nữ công nhân. Sự kiện này đã có ảnh hưởng tích cực đến phong
trào công nhân thế giới, lịch sử phong trào đấu tranh của phụ nữ thế giới cũng được ghi
nhận từ mốc quan trọng này. Sau đó, Liên đoàn lao động Mỹ được thành lập, lãnh đạo nhiều
hoạt động đấu tranh của công nhân trên toàn quốc.
Điểm qua những mốc lịch sử quan trọng trên, chúng ta có thể thấy rằng trong những

đau khổ dằn vặt của con người cũng được chú trọng. Đề tài chủ yếu cũng là tình yêu, nỗi
buồn, sự cô đơn, cái chết...Thế nhưng, tình yêu trong văn học lãng mạn Mỹ không bao giờ
quá cực đoan, ồn ào với tính cách mạnh mẽ, tin tưởng ở sức mạnh cá nhân, người Mỹ không
thích sự ủy mị, yếu đuối.
Một trong những đặc trưng rõ nét nhất, cơ bản nhất của văn học lãng mạn Mỹ là niềm
tin mạnh mẽ, gần như là niềm say mê về một tương lai tốt đẹp mà họ đang bắt tay xây dựng
trên đất nước này
Khác với sự ra đời của văn học lãng mạn Pháp bắt nguồn từ sự chống đối của tầng lớp
quý tộc bị lật đổ, phủ định trật tự tư sản, hoài vọng quá khứ nên thiên về sự u buồn, bi quan,
bế tắc với những kiểu "người thừa" của Chateaubriand, Lamartine... văn học Mỹ ngược lại,
không có quá khứ lâu đời như ở Châu Âu nên họ không đắm chìm trong nỗi luyến tiếc về
quá khứ. Thậm chí, họ còn căm ghét chế độ phong kiến quá khứ bởi họ từng là nạn nhân
của nạn phân biệt tôn giáo và chủng tộc. Đó là tiếng nói của những người khai phá, tìm tự
do nơi vùng đất mới mà họ đang bắt tay xây dựng, tiếng nói của những con người mạnh mẽ,
giàu trí tưởng tượng, đầy lạc quan tin tưởng ở tương lai tươi sáng, khát khao biến"giấc mơ
Mỹ" thành hiện thực. Trong khi nói lên những hoài bão, khát vọng, khẳng định một tương
lai tốt đẹp, họ cũng đồng thời vạch ra những mặt trái xấu xa của đời sống nước Mỹ.
Washington Irving với The Sketch Book đã mở đầu giai đoạn vĩ đại nhất được coi là
"Thời đại Phục Hưng của người Mỹ" (American Renaissance). Năm 1821 tuyển tập thơ đầu
tiên của Bryant xuất hiện. Hai năm sau, Fenimore Cooper bắt đầu với The Pioneers và gần
cuối thập kỷ thứ hai này, Edgar Poe đã xuất bản những bài thơ đầu tiên của mình. 1832,
những truyện ngắn của Poe cùng xuất hiện với truyện của Nathaniel Hawthorne. Chủ nghĩa
Siêu nghiệm (Transcendentalism) do Emerson khởi xướng là phong trào chính trong thời
đại lãng mạn này. Đặc biệt, "The American Scholar" của ông, được coi là bản "Tuyên ngôn
độc lập cửa tinh thần Mỹ" năm 1837- đã gióng lên một tiếng chuông kêu gọi sự độc lập của
14


văn học Mỹ với Châu Ẩu, tạo nguồn cảm hứng mới cho văn học Mỹ. Những Moby Đích
của Melville, The Scariet letter của Nathaniel Hawthorne... đã góp phần in đậm phong cách